Nicel araştırma makalesi incelemesi
DOI: 10.1371/journal.pone.0293119Gezer'in Gec Tunc Cagi Sonundan Demir Cagi II Donemine Kadarki Kronolojisi: Radyokarbon, Arkeoloji, Misirbilim ve Kitab-i Mukaddes'in Bulusma Noktasi
Guney Levant arkeolojisinde, Gec Tunc Cagi'ndan Demir Cagi'na geçiş ve Demir Cagi II doneminin mutlak kronolojisi uzun suredir hararetli tartismalara sahne olmaktadir. Bu makale, Gezer'in kronolojik çerçevesini radyoaktif karbon verileriyle yeniden tanımlayarak bu tartismalari ampirik bir zemine tasimayi amaçlar.
Makalenin anahtar kelimeleri
- Yazar
- Lyndelle Webster et al.
- Yayın
- PLoS ONE
- Tarih
- 2023-11-15
Makalenin Kapsamı ve Akademik İçeriği
Guney Levant arkeolojisinde, Gec Tunc Cagi'nin sonundan Demir Cagi II donemine kadar uzanan tarihsel süreç, bölgesel guc dengelerinin, fetihlerin ve goclerin yoğun olarak yasandigi karmasik bir evreyi temsil etmektedir. Bu bağlamda, Misir, Asur ve Kitab-i Mukaddes yazili kaynaklarinda sikca adi gecen ve stratejik konumuyla one cikan antik Gezer sehri, metinsel iddialar ile maddi kultur kalintilarinin karşılaştırilmasi acisindan kritik bir bulusma noktasidir. Ancak, uzun yillar boyunca Gezer'in arkeolojik tabakalarinin tarihlendirilmesi, yalnizca goreceli seramik tipolojilerine ve metinlerdeki tarihsel olaylarla yapilan oznel eslestirmelere dayanmistir. Bu durum, anitsal mimari yapilarin, yikim tabakalarinin ve kulturel geçişlerin kesin zamanlamasi konusunda bilimsel fikir birligine varilmasini engellemis ve bagimsiz, mutlak tarihlendirme yöntemlerinin kullanılmasini zorunlu kilmistir.
Bu akademik çalışmanın temel amaci, Tandy seferi tarafindan sitenin guney-orta kesiminde aciga cikarilan ve Gec Tunc Cagi IIB doneminden Demir Cagi II donemine kadar uzanan kesintisiz stratigraphic sekansi ilk kez kapsamli bir radyokarbon veri setiyle tarihlendirmektir. Araştırmacilar, kazi sezonlari boyunca tabanlar, ocaklar ve yangin kalintilari gibi guvenli bağlamlardan toplanan kisa omurlu organik kalintilari (özellikle yanmis zeytin cekirdekleri ve tohumlar) örneklemistir. Toplamda 35 radyokarbon ölçumu elde edilmiş ve bu ampirik veriler OxCal programi kullanılarak Bayesyen kronolojik modelleme yöntemiyle analiz edilmiştir. Bayesyen yaklaşim sayesinde, kazi alanindan elde edilen fiziksel tabakalanma sirasi istatistiksel modele onsel bilgi olarak dahil edilmiş, boylece ölçulen radyokarbon yaslarinin takvim yili karsiliklari cok daha dar ve kesin olasilik araliklariyla belirlenmistir.
Gerceklestirilen Bayesyen modelleme sonuçunda, Gezer'in Gec Tunc Cagi sonundaki zengin tabakasi olan Stratum 12B'nin M.O. 1218-1172 yillari arasinda (yuzde 68.3 olasilikla) ani ve siddetli bir yanginla yikildigi saptanmistir. Bu mutlak tarihlendirme, Misir Firavunu Merneptah'in saltanat yillari ve Gezer'i fethettigine dair yazili iddiasiyla mukemmel bir kronolojik uyum sergilemektedir. Diğer yandan, Filisti cift renkli (Bichrome) seramiginin Gezer'e ilk ulasisi Stratum 11 ile M.O. 12. yuzyilin ortalarina yerlestirilmistir. En cok tartisilan konulardan biri olan ve anitsal alti odali kapi ile casemate sur duvarini barindiran Stratum VIII'in kurulusu ise M.O. 10. yuzyilin ilk yarisina (M.O. 998-957) tarihlendirilmistir. Bu bulgu, Stratum VIII'i 9. yuzyila cekmek isteyen Alcak Kronoloji tezlerini curutmekte, ancak geleneksel Suleyman donemi veya oncesine ait erken bir bölgesel genisleme evresine isaret etmektedir.
Elde edilen radyokarbon verileri ve geliştirilen Bayesyen model, Gezer'in kronolojik konumunu komsu siteler olan Lachish, Tell es-Safi (Gath) ve Khirbet Qeiyafa ile karşılaştırmali olarak değerlendirmektedir. Stratum VIII'in anitsal yapilarinin M.O. 10. yuzyilin ortalarinda (M.O. 969-940) son bulmasi, Misir Firavunu Sheshonq I'in Levant seferiyle kronolojik olarak ortusmektedir. Buna karsin, Stratum 7'nin yikiminin geleneksel olarak Arami Krali Hazael ile ilişkilendirilmesi, radyokarbon verilerinin bu yikimi M.O. 10. yuzyilin sonu ya da 9. yuzyilin basina cekmesi nedeniyle kesin olarak reddedilmiştir. Bu makale, mutlak tarihlendirmenin metin ve arkeoloji arasindaki tarihsel korelasyonlari test etmede ne denli güçlü bir arac oldugunu kanıtlamakta ve gelecekteki Guney Levant Demir Cagi araştırmalari için guvenilir bir referans noktasi sunmaktadir.
Araştırmanın amacı
Bu çalışmanın amaci, Gezer'in Gec Tunc Cagi sonundan (LB IIB) Demir Cagi II donemine uzanan kesintisiz tabakalanma dizisinden elde edilen ilk kapsamli radyokarbon veri setini sunmak ve Bayesyen kronolojik analiz yardimiyla sitenin mutlak tarihlerini belirleyerek önerilen tarihsel korelasyonlari test etmektir(Webster et al., 2023).
İnceleme ve modelleme yöntemi
Bu araştırma kapsamında, Gezer ören yerinde kesintisiz bir tabakalanma sunan Tandy kazı alanından elde edilen kısa ömürlü organik kalıntılar üzerinde radyokarbon ölçümleri yapılmış ve veriler Bayesyen kronolojik modelleme yaklaşımıyla analiz edilmiştir(Webster et al., 2023).
Kuramsal ve kavramsal çerçeve
Çalışma, arkeolojik tabakalanma verileri ile fiziksel ölçum yöntemlerini istatistiksel bir modelde sentezleyen Bayesyen kronolojik modelleme kuramina dayanmaktadir. Goreceli arkeolojik dizilim onsel bilgi (prior knowledge) olarak kabul edilerek radyokarbon ölçumlerinin olasilik dagilimlari bu çerçevede daraltilmistir.
Makalenin ele aldığı literatür
Guney Levant kronolojisi üzerine suregelen 'Yüksek Kronoloji' ve 'Alcak Kronoloji' tartismalari (Mazar, Finkelstein vb.) ile Gezer'deki anitsal alti odali kapinin Suleyman donemiyle ilişkilendirilmesine dair geleneksel tarihleme yaklaşimlari ele alinmaktadir. Ayrıca Dor, Megiddo, Lachish ve Tell es-Safi gibi komsu sitelerdeki guncel radyokarbon çalışmalariyla karşılaştırmali bir literatür değerlendirmesi yapilmaktadir.
Araştırma Tasarımı
- Evren veya inceleme alanı
- Gezer ören yerinin Tandy kazıları güney-orta kesimindeki geç Geç Tunç Çağı ile Demir Çağı II dönemleri arasındaki arkeolojik tabakaları ve buralardan çıkarılan kısa ömürlü organik materyaller.
- Örneklem veya araştırma materyali
- Farklı tabakalardan derlenen ve radyokarbon analizine tabi tutulan 35 adet kısa ömürlü organik örnek (özellikle yanmış zeytin çekirdeği ve buğday tohumu kalıntıları ile bir adet insan kemiği kollajeni).
- Veri toplama süreci
- Tandy kazı ekibi tarafından gerçekleştirilen on kazı sezonu boyunca tabanlar, fırınlar, yangın yıkıntıları ve çöp çukurları gibi güvenli arkeolojik bağlamlardan toplanan tohumlar ve kemik kalıntıları.
- Veri analiz yöntemi
- Hızlandırıcı Kütle Spektrometresi yöntemiyle elde edilen radyokarbon ölçümlerinin IntCal20 kalibrasyon eğrisi kullanılarak OxCal v4.4 yazılımı altında Bayesyen istatistiksel modelleme yöntemleriyle analiz edilmesi.
Araştırmanın Bulguları
Stratum 12B tabakasındaki seçkinler binasının ani ve şiddetli yangın yıkımı M.Ö. 1218-1172 aralığına tarihlenmektedir; bu mutlak zaman dilimi Mısır Firavunu Merneptah'ın Gezer'i ele geçirdiğini iddia ettiği askeri sefer dönemiyle tamamen uyumludur(Webster et al., 2023).
Gezer'e iki renkli Filisti 2 seramiklerinin ilk ulaşması M.Ö. 12. yüzyılın ortalarına, özellikle de M.Ö. 1162-1112 aralığına denk gelmekte olup bu durum bölgedeki sosyal etkileşimlerin zamanlamasını netleştirmektedir(Webster et al., 2023).
Tandy Stratum 8'deki anıtsal idari bina ve sur duvarlarının inşası M.Ö. 10. yüzyılın ilk yarısına tarihlenmektedir; bu durum sitenin kuzeydeki İsrail Omri hanedanlığı tarafından inşa edildiği yönündeki tezleri geçersiz kılmaktadır(Webster et al., 2023).
Stratum 7'deki konut alanını sona erdiren ani yıkım katmanı M.Ö. 9. yüzyılın son çeyreğindeki Arami Kralı Hazael'in M.Ö. 830 tarihindeki seferiyle ilişkili olamayacak kadar erken bir döneme işaret etmektedir(Webster et al., 2023).
Radyokarbon sonuçları Gezer'in Geç Tunç Çağı'ndan Demir Çağı II'ye kadar olan geçiş döneminde, Doğu Akdeniz'deki bölgesel krizlere ve yıkımlara rağmen kesintisiz bir yerleşim dizisine sahip olduğunu kanıtlamaktadır(Webster et al., 2023).
Bulguların Tartışılması ve Araştırmanın Sonucu
Bulguların Yazarlar Tarafından Yorumlanışı
Tandy kazılarında ortaya çıkarılan Stratum 12B yangın yıkım tabakasından alınan tohumların radyokarbon ölçümleri, bu tabakanın M.Ö. 1218 ile 1172 yılları arasında ani ve feci bir yıkıma uğradığını net bir şekilde ortaya koymaktadır. Ölen kişilerin iskelet kalıntıları ve in situ yanmış zengin buluntu toplulukları, sitenin askeri bir saldırıya veya büyük bir kriz dalgasına maruz kaldığına işaret etmektedir.
Yazarlar, bu yıkım zamanlamasının Mısır Firavunu Merneptah'ın hükümdarlık yıllarına ait hem mutlak radyokarbon hem de geleneksel tarihsel verilerle kusursuz bir uyum sağladığını açıklamaktadır. Bu bulgular, geçmişte yalnızca seramik tipolojisiyle yapılmaya çalışılan ve hata payı yüksek olan tarihsel eşleştirmelerin, bağımsız bilimsel ölçümler sayesinde rasyonel bir kronolojik zeminde doğrulanabildiğini göstermektedir.
Filisti seramik kültürünün güney Levant sınırındaki Gezer'e ulaşma zamanının M.Ö. 12. yüzyılın ortaları olarak belirlenmesi, Demir Çağı I dönemindeki bölgesel etkileşimlerin sanılandan daha erken başladığını teyit etmektedir. Bu durum, sahil şeridindeki güçlü Filisti merkezleriyle iç kesimlerdeki tampon bölgeler arasındaki ticari ve kültürel bağların gelişim sürecini yeniden değerlendirmeyi zorunlu kılmıştır.
Demir Çağı IIA dönemindeki Stratum VIII anıtsal surlarının ve idari binalarının M.Ö. 10. yüzyılın başlarına tarihlenmesi ise Omri hanedanı teorisini tamamen çürütmektedir. Yazarlar, bu anıtsal dönüşümün bölgedeki erken dönem Yahuda krallığı veya merkezi bir tepe yönetimi ile uyumlu olduğunu ve güney Levant'ta idari merkezileşmenin bölgesel ölçekte kademeli bir yayılım izlediğini vurgulamaktadır.
Bulguların Önceki Araştırmalarla Karşılaştırılması
Gezer'deki Stratum 12B yıkımının mutlak tarihleri (M.Ö. 1218-1172), Lachish Level VII tabakasının geniş çaplı yangın yıkımına ait radyokarbon tarihleriyle (M.Ö. 1218-1191) büyük bir benzerlik ve kronolojik paralellik göstermektedir(Webster et al., 2023).
Filisti 2 seramiklerinin ilk ortaya çıkış zamanı Gezer'de (M.Ö. 1162-1112) Ashkelon verileriyle (M.Ö. 1173-1131) örtüşürken, veri kısıtlılığı olan Tel Miqne VI B ve Beth Shemesh 6 tabakalarından elde edilen daha geç tahminlerle kısmen çelişmektedir(Webster et al., 2023).
Gezer Stratum VIII'deki erken anısal mimari ve idari yapılaşmanın ortaya çıkışı (M.Ö. 10. yüzyılın başı), Khirbet Qeiyafa'daki sur inşası ve merkezi idare genişleme süreçleriyle çağdaş olup Yahuda bölgesindeki devletleşme süreçlerinin erken evresini desteklemektedir(Webster et al., 2023).
Sonuç Bölümünün Sunduğu Çıkarımlar
Bu çalışma, Gezer'in mutlak kronolojisini bağımsız bilimsel verilerle ilk kez kesintisiz bir hat üzerinde sabitlemiştir. Elde edilen veriler, Geç Tunç Çağı sonundaki Stratum 12B yıkımının Firavun Merneptah'ın askeri seferiyle uyumlu olduğunu, Demir Çağı'nda anıtsal yapılaşmanın sanılanın aksine M.Ö. 9. yüzyıldaki Omri hanedanından çok daha önce M.Ö. 10. yüzyılda başladığını ve Stratum 7 yıkımının Arami Kralı Hazael ile ilişkilendirilemeyeceğini kesin olarak ortaya koymaktadır. Bölgesel tarihsel kurguların arkeolojik tabakalarla eşleştirilmesinde tek başına seramik tipolojisinin yetersiz olduğunu ve radyokarbon temelli Bayesyen modellerin tarihsel sınamalarda vazgeçilmez bir süzgeç görevi gördüğünü kanıtlamaktadır(Webster et al., 2023).
Literatür Taraması İçin Sunduğu Çerçeve
Bu çalışma, antik Levant arkeolojisinde on yıllardır devam eden kronolojik belirsizlikleri aşmak adına Gezer (Tell Jezer) yerleşimi için ilk kapsamlı ve bilimsel radyokarbon veri setini sunmaktadır. Literatürde daha önce yalnızca seramik tipolojisine ve yazılı metinlerin öznel yorumlarına dayanan tarihleme yöntemlerini, 35 farklı radyokarbon ölçümü ve Bayesyen modelleme ile ampirik bir zemine oturtmaktadır. Geç Tunç Çağı'ndan Demir Çağı II dönemine kadar uzanan kesintisiz tabakalanma dizisi üzerinden, bölgedeki büyük siyasi değişimlerin ve yıkımların mutlak takvim tarihlerini belirleyerek arkeolojik veriyi tarihsel kurgularla sınayan bir süzgeç işlevi görmektedir.
Yazarlar, 1964-1974 yılları arasındaki Hebrew Union College (HUC) kazılarının sunduğu geleneksel kronolojik çerçeveyi temel almakla birlikte, Finkelstein tarafından öne sürülen 'Düşük Kronoloji' (Low Chronology) tartışmalarını doğrudan test etmektedir. Özellikle Stratum VIII'in tarihlendirilmesinde önceki çalışmaların aksine M.Ö. 9. yüzyıl yerine 10. yüzyılın başlarına işaret eden veriler sunarak, Omri hanedanı ile ilişkilendirilen mimari teorileri revize etmektedir. Önceki kazıların seramik üzerinden yaptığı hatalı korelasyonları, Tandy kazılarından elde edilen kısa ömürlü organik örneklerin hassas laboratuvar ölçümleriyle karşılaştırarak literatürdeki metodolojik boşluğu doldurmaktadır.
Çalışma, Levant bölgesindeki Filisti seramik kültürünün yayılım hızı ve zamanlaması konusundaki literatür taramalarına kritik bir katkı sağlamaktadır. Filisti 2 (Bichrome) seramiklerinin iç kesimlerdeki Gezer'e ulaşma tarihini M.Ö. 12. yüzyılın ortaları olarak sabitleyerek, sahil ve iç bölgeler arasındaki sosyal etkileşimin kronolojik haritasını netleştirmektedir. Ayrıca Firavun Merneptah ve Şeşonk I gibi tarihsel figürlerin seferlerini, radyokarbon temelli Mısır kronolojisiyle uyumlu hale getirerek, arkeolojik tabakaların metin tabanlı tarihsel olaylarla eşleştirilmesinde kullanılan bilimsel standartları yükseltmektedir.
Kaynakça
- Garfinkel, Y., Hasel, M. G., Klingbeil, M. G., Kang, H. G., Choi, G., Chang, S.-Y., et al. (2019). Lachish fortifications and state formation in the biblical kingdom of Judah in light of radiometric datings. Radiocarbon, 61(3), 695–712.
- Asscher, Y., Martin, M. A. S., Master, D., & Boaretto, E. (2021). A radiocarbon sequence for the Late Bronze to Iron Age transition at Ashkelon: timing early Philistine pottery. Bulletin of the American Schools of Oriental Research, 386, 77–93.
- Garfinkel, Y., Streit, K., Ganor, S., & Reimer, P. J. (2015). King David’s city at Khirbet Qeiyafa: results of the second radiocarbon dating project. Radiocarbon, 57(5), 881–890.
Tez ve Makale Araştırmalarında Kullanım
Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.
Tez veya makalede kullanım · Tartışma
Gezer Stratum 12B yıkımı Firavun Merneptah'ın seferiyle kronolojik olarak uyumludur.
Yazarın Stratum 12B için verdiği M.Ö. 1218-1172 aralığı, Merneptah steli verileriyle karşılaştırılarak savunulabilir(Webster et al., 2023).
Hallstatt Platosu Gölgesinde Gezer Stratum 6 Kronolojisi
- Araştırma sorusu
- Gezer Stratum 6'nın başlangıcı, radyokarbon ölçümlerinin belirsizleştiği Hallstatt Platosu öncesinde mi yoksa içerisinde mi konumlanmaktadır?
- Yöntem taslağı
- Stratum 6'ya ait domestic binalardan toplanacak kısa ömürlü organik örnekler, AMS radyokarbon yöntemiyle tarihlendirilecek ve veriler Bayesyen modelleme ile analiz edilecektir. Örneklem büyüklüğü veri doygunluğu ilkesine göre belirlenecektir.
Makaleyle bağlantısı: Yazarlar, makalenin metodoloji kısmında Stratum 6'yı Hallstatt Platosu belirsizliği nedeniyle tarihlendirmediklerini belirtmiş ancak bu durumun gelecek araştırmalar için bir boşluk oluşturduğunu ifade etmişlerdir(Webster et al., 2023).
Tez veya makalede kullanım · Yöntem
Bayesyen modelleme arkeolojik tabakalanma verilerinin hassasiyetini artırmaktadır.
Radyokarbon verilerinin tekil kalibrasyon yerine stratejik tabaka sıralamasıyla nasıl daha dar hata paylarına ulaştığına dair metodolojik örnek olarak sunulur(Webster et al., 2023).
Güney Levant'ta Bölgesel Radyokarbon Ofsetlerinin Belirlenmesi
- Araştırma sorusu
- Güney Levant'taki büyüme mevsimi farklılıkları, Gezer radyokarbon sonuçlarında IntCal20 eğrisine göre ne kadarlık bir sapma yaratmaktadır?
- Yöntem taslağı
- Gezer'den elde edilen farklı botanik türler (zeytin ve buğday) eş zamanlı olarak analiz edilerek bölgesel ofset değerleri (Delta_R) hesaplanacak ve bu değerlerin kronolojik sonuçlar üzerindeki etkisi 10-20 yıllık simülasyonlarla sınanacaktır.
Makaleyle bağlantısı: Makalenin tartışma bölümünde yazarlar, yaklaşık 19 yıllık bir ofsetin sonuçları nasıl etkileyebileceğini teorik olarak tartışmış ve bu konunun daha derinlemesine araştırılması gerektiğini vurgulamışlardır(Webster et al., 2023).
Tez veya makalede kullanım · Literatür Taraması
Gezer'de Demir Çağı IIA anıtsal mimarisi M.Ö. 10. yüzyılda başlamıştır.
Stratum VIII'in tarihlendirilmesi üzerinden düşük kronoloji savlarına karşı güncel ampirik veri olarak kullanılır(Webster et al., 2023).
Filisti Seramiklerinin Yayılım Hızının Bölgesel Karşılaştırması
- Araştırma sorusu
- Filisti 2 seramiklerinin sahil sitelerinden (Ashkelon) iç kesimlerdeki tampon bölgelere (Gezer) yayılma süresi radyokarbon verileriyle nasıl modellenir?
- Yöntem taslağı
- Gezer Stratum 11 ve Ashkelon Stratum 19B'den alınan eş zamanlı radyokarbon verileri Bayesyen 'Difference' fonksiyonu ile karşılaştırılarak, materyal kültürün coğrafi yayılım hızı istatistiksel olarak hesaplanacaktır.
Makaleyle bağlantısı: Yazarlar, Gezer Stratum 11 verilerinin Ashkelon sonuçlarıyla uyumlu olduğunu ancak bölgesel farkların sosyal etkileşim hızı hakkında önemli veriler sunduğunu belirtmektedir(Webster et al., 2023).