Anadolu Selçuklu Dönemi Mimarisinde Su Odaklı Tasarım Stratejileri ve Yükselen Nem Azaltımı: Konya İnce Minareli Medrese İncelemesi

Anadolu Selçuklu kentlerinde su, hem kentsel yerleşim kararlarını yönlendiren bir hayat kaynağı hem de kütlesel erozyon ve nem riski nedeniyle kontrol altına alınması gereken temel bir tasarım parametresi olmuştur. Konya kapalı havzasındaki hidrojeolojik koşullar, yeraltı suyu seviyesinin yüksekliği ve mevsimsel taşkınlar, tarihsel süreçte kentsel ve mimari ölçekte entegre su yönetimi altyapılarının geliştirilmesini zorunlu kılmıştır. Ancak zaman içerisinde bu hidrolik sistemlerin işlevselliğini kaybetmesi, özgün havalandırma ve drenaj kanallarının devre dışı kalması, tarihi kargir yapılarda nem birikimine ve malzemeye bağlı bozunma süreçlerine yol açmıştır. İnce Minareli Medrese, hem Selçuklu dönemi su odaklı tasarım stratejilerini bünyesinde barındırması hem de altyapı süreksizliğinin getirdiği kronik nem problemlerini belgelemesi bakımından alandaki kritik tartışmaların odağında yer almaktadır.

Çalışma, kent morfolojisi, yapısal konfigürasyon, malzeme özellikleri ve hidrolik bileşenleri bir arada değerlendiren çok aşamalı analitik bir yönteme dayanmaktadır. İlk aşamada Konya kent ölçeğindeki su potansiyeli ve Selçuklu su kültürü incelenmiş; ikinci aşamada kargir yapılarda su kaynaklı bozulma mekanizmaları malzeme davranışı temelinde sınıflandırılmıştır. Özel durum analizi olarak seçilen Konya İnce Minareli Medrese'de ise yapının özgün mimari çizimleri, rölöve ve restorasyon arşiv belgeleri, saha gözlemleri ve Sille taşı üzerine yapılmış önceki fiziko-mekanik laboratuvar verileri sentezlenmiştir. Yapının orta mekanındaki havuz, eyvan altı kanalları ve güney temel duvarındaki sarnıç gibi hidrolik elemanlar, Sille taşının yüzde yirmi beş altı sekiz açık gözeneklilik ve yüzde onyedi onsekiz ağırlıkça su emme kapasitesiyle birlikte değerlendirilerek altyapı süreksizliğinin yapısal sonuçları çözümlenmiştir.

Elde edilen bulgular, İnce Minareli Medrese'nin özgün tasarımında tepe açıklığı (opeion), impluvium havuzu, eyvan altı kanalları ve bitişik sarnıçtan oluşan bütünleşik bir su toplama ve tahliye altyapısının bulunduğunu göstermektedir. Ancak 2001 yılı restorasyon kazılarında eyvan tabanında ortaya çıkarılan su kanalının kuruduğu, işlevini kaybettiği ve kot yükseltilerek sergileme elemanına dönüştürüldüğü tespit edilmiştir. Ana yapı malzemesi olan Sille taşının (trakit) yüksek gözenekliliği ve yüksek kılcal emme potansiyeli, zemin neminin yapı kütlesine tırmanmasını kolaylaştırmaktadır. Kılcal nem yükselmesi sonuçunda suda çözünen tuzların buharlaşma bölgesinde kristalleşmesi; taçkapı, minare kaidesi ve alt duvar bölgelerinde tuz kusması, renk değişimi, pul pul dökülme ve yüzey kaybı şeklinde belgelenen bozunmalara yol açmıştır. Yapılan önceki restorasyon müdahalelerinin hidrolik altyapıyı yeniden aktive etmek yerine yüzeysel onarımlarla sınırlı kalması hasarların tekrarlanmasına neden olmuştur.

Tartışma ve sonuç bölümünde, tarihi kargir yapılarda koruma yaklaşımlarının yalnızca yüzeysel ve estetik müdahalelerle başarıya ulaşamayacağı, özgün su yönetimi altyapılarının işlevsel devamlılığının sağlanması gerektiği vurgulanmaktadır. İnce Minareli Medrese örneği, suyun kontrolden çıktığında malzeme bozunmasını tetikleyen temel bir etkene dönüştüğünü ve Sille taşı gibi yüksek gözenekli malzemelerle inşa edilmiş Selçuklu yapılarında zemin suyu drenajı ile zemin altı havalandırmasının hayati önem taşıdığını ortaya koymaktadır. Bu çalışma, literatürde mimarlık tarihi ile yapı malzemesi mühendisliği arasında sıklıkla ihmal edilen ilişkiyi hidrolik altyapı sürekliliği üzerinden kurarak koruma uzmanlarına ve araştırmacılara bütüncül bir değerlendirme modeli sunmaktadır. Elde edilen çıkarımlar, benzer tarihi kargir anıtların restorasyon projelerinde su odaklı koruma stratejilerinin geliştirilmesine doğrudan katkı sağlamaktadır.