Aşırı Değer Bilgisi ve Dinamik Sıçramalar ile Ham Petrol Vadeli İşlem Oynaklığının Tahmini

Ham petrol, küresel sanayi üretimi ve taşımacılık açısından stratejik bir enerji kaynağı olup vadeli işlem piyasalarında gerçekleşen fiyat oynaklığı reel ekonomi ve finansal piyasalar üzerinde belirleyici etkilere sahiptir. Özellikle 2008 küresel finans krizi, 2020 COVID-19 küresel salgını ve 2022 Rusya-Ukrayna çatışması gibi majör olaylar ham petrol fiyatlarında ani ve büyük ölçekli dalgalanmalara yol açmıştır. Piyasa katılımcıları, risk yöneticileri ve politika yapıcılar için oynaklığın doğru tahmini varlık tahsisi ve risk yönetimi açısından kritik bir gerekliliktir. Geleneksel GARCH tipi ve stokastik oynaklık modelleri yalnızca günlük kapanış fiyatlarına dayandığından gün içi fiyat hareketlerini göz ardı etmekte, standart gerçekleşen oynaklık ölçütleri ise piyasa mikro yapısı gürültüsüne karşı hassasiyet taşımaktadır. Ayrıca fiyatlardaki ani ve büyük sapmalar olan sıçramaların zamanla değişen niteliği çoğu geleneksel model tarafından yeterince kapsanamamaktadır.

Bu araştırmada, aşırı değer bilgisini kapsayan fiyat aralığı (price range) ölçütü ile otoregresif koşullu sıçrama yoğunluğu sürecini tek bir yapıda birleştiren REGARCH-Jump modeli önerilmiştir. Çalışmanın ampirik uygulamasında 4 Ocak 2005 ile 28 Şubat 2023 tarihleri arasındaki Brent ham petrol vadeli işlem günlük açılış, yüksek, düşük ve kapanış fiyat verileri kullanılmıştır. Gerçekleşen oynaklık vekili olarak Parkinson fiyat aralığının karesi tercih edilmiş, model parametreleri analitik filtreleme teknikleri entegre edilerek En Çok Benzerlik (Maximum Likelihood) yöntemiyle tahmin edilmiştir. Örneklem dışı tahmin performansı 4 Ocak 2021 ile 28 Şubat 2023 dönemi için yuvarlanan pencere (rolling window) yaklaşımıyla değerlendirilmiş; modelin başarısı GARCH, EGARCH, HAR ve REGARCH alternatifleriyle MAE, MAPE, MSE ve QLIKE kayıp fonksiyonları ile Model Güven Seti (MCS) testi çerçevesinde karşılaştırılmıştır. Ek olarak Riske Maruz Değer (VaR) geriye dönük testleri uygulanmıştır.

Ampirik analiz sonuçları, Brent ham petrol vadeli işlem piyasasında zamanla değişen ve yüksek kalıcılığa sahip sıçrama dinamiklerinin varlığını kesin olarak kanıtlamaktadır. Tahmin edilen REGARCH-Jump modelinde sıçrama yoğunluğu kalıcılık parametresi 0,9578 olarak bulunmuş ve yıllık ortalama 37,6 sıçrama frekansına karşılık gelen bir yapı tespit edilmiştir. Sıçramaların toplam getiri varyansına katkısı yüzde 12,73 seviyesinde gerçekleşmiştir. Örneklem dışı tahmin değerlendirmelerinde REGARCH-Jump modeli tüm kayıp fonksiyonlarında (MAE, MAPE, MSE, QLIKE) en düşük hata değerlerini üreterek en yüksek tahmin doğruluğuna ulaşmıştır. Model Güven Seti (MCS) testlerinde model p=1,0000 değeriyle sürekli olarak en iyi tahminci kümesinde yer almıştır. Farklı örneklem dışı pencereler (200 ve 400 gözlem) ile yapılan duyarlılık analizleri bu üstünlüğün dirençli olduğunu doğrulamıştır. Riske Maruz Değer (VaR) geriye dönük testleri ise modelin finansal risk ölçümünde daha gerçekçi kapsama sağladığını göstermiştir.

Elde edilen bulgular, enerji türev piyasalarında oynaklık tahmini yaparken hem gün içi aşırı değer bilgilerinin hem de zamanla değişen dinamik sıçrama süreçlerinin eşzamanlı olarak dikkate alınmasının gerekliliğini ortaya koymaktadır. Yazarlar, Hansen ve Huang tarafından geliştirilen REGARCH modeline dinamik sıçrama bileşeninin eklenmesinin modelin getiri uyumunu ve öngörü kapasitesini anlamlı derecede artırdığını tartışmaktadır. İnceleme, literatürdeki getiriye dayalı modeller ile yalnız gerçekleşen ölçütlere dayalı modellerin eksik yönlerini tamamlayan hibrit bir çerçeve sunmaktadır. Gelecek tez ve makale çalışmalarında, sunulan bu metodolojik yaklaşım farklı emtia vadeli işlem piyasalarına (doğalgaz, altın, bakır), yüksek frekanslı 5 dakikalık verilere veya opsiyon fiyatlandırma modellerine uyarlanarak literatür taraması aşamasında güçlü bir kuramsal ve metodolojik referans olarak kullanılabilir.