Nicel araştırma makalesi incelemesi
DOI: 10.1371/journal.pclm.0000082Kırsal Gana'daki Küçük Ölçekli Çiftçilerin İklim-Akıllı Tarım Uygulamalarını Benimsemesi: Planlanmış Davranış Teorisinin Bir Uygulaması
Sahra Altı Afrika'da iklim değişikliğine bağlı yağış değişkenliği ve kuraklık, tarımsal üretim sistemleri ve gıda güvenliği üzerinde ciddi tehditler oluşturmaktadır.
Makalenin anahtar kelimeleri
- Yazar
- Jonathan Atta‐Aidoo et al.
- Yayın
- PLOS Climate
- Tarih
- 2022-10-10
Makalenin Kapsamı ve Akademik İçeriği
Sahra Altı Afrika bölgesinde iklim değişikliğinin neden olduğu yağış rejimlerindeki düzensizlikler ve artan kuraklık riski, tarımsal gıda sistemleri ile küçük ölçekli üreticilerin geçim kaynakları üzerinde ağır baskılar oluşturmaktadır. Yağışa dayalı geleneksel üretim tekniklerinin hakim olduğu Gana'da, ürün verimliliğindeki kayıpları önlemek ve toplumsal dirençliliği artırmak amacıyla İklim-Akıllı Tarım (CSA) uygulamalarının yaygınlaştırılması hedeflenmektedir. Bununla birlikte, ulusal politika planlarına ve yürütülen destek projelerine rağmen küçük ölçekli çiftçiler arasında benimseme oranlarının düşük seviyelerde kaldığı gözlemlenmektedir. Literatürdeki mevcut araştırmaların büyük bölümü benimseme kararlarını sosyo-demografik özellikler ve ekonomik çıkar mekanizmaları üzerinden açıklamaya çalışırken, kararların arkasındaki bireysel algı ve sosyo-psikolojik etkenleri göz ardı etmiştir. Bu durum, çiftçilerin karar alma süreçlerinin bütüncül biçimde anlaşılmasını engellemekte ve iklim değişimi politikalarının etkinliğini sınırlandırmaktadır.
Bu araştırmanın temel amacı, Icek Ajzen tarafından geliştirilen Planlanmış Davranış Teorisi (TPB) çerçevesini kullanarak kırsal Gana'daki küçük ölçekli çiftçilerin iklim-akıllı tarım uygulamalarına yönelik davranışsal niyetlerini ve fiili benimseme davranışlarını şekillendiren sosyo-psikolojik faktörleri ortaya koymaktır. Çalışma kapsamında Gana'nın Kuzey Doğu Bölgesi'ndeki West Mamprusi Belediyesi ile Üst Doğu Bölgesi'ndeki Bongo İlçesi ve Bolgatanga Belediyesi'nde yer alan yedi farklı tarım topluluğundan rastgele seçilen 350 küçük ölçekli çiftçi ile hanehalkı anketleri gerçekleştirilmiştir. Davranışsal niyet, tutum, öznel norm ve algılanan davranışsal kontrol gibi gizil değişkenler beşli Likert ölçeğiyle, fiili benimseme düzeyi ise en sık kullanılan sekiz CSA uygulamasının kullanım sıklığına dayalı dörtlü Likert ölçeğiyle ölçülmüştür. Toplanan veriler, Doğrulayıcı Faktör Analizi (CFA) ve Maksimum Olabilirlik tahmini kullanan Yapısal Eşitlik Modeli (SEM) vasıtasıyla analiz edilerek hipotezler sınanmıştır.
Yapısal Eşitlik Modeli analiz sonuçları, Planlanmış Davranış Teorisi bileşenlerinin çiftçilerin benimseme niyetindeki varyansın %25'ini, fiili benimseme davranışındaki varyansın ise %30'unu açıkladığını göstermektedir. Çiftçilerin iklim-akıllı tarım uygulamalarına yönelik olumlu tutumları (0,25) ve uygulamalar üzerindeki algılanan davranışsal kontrolleri (0,43), benimseme niyeti üzerinde istatistiksel olarak anlamlı ve pozitif etkiler üretmiştir. Buna karşılık, aile, komşu ve toplum liderlerinin oluşturduğu toplumsal baskıyı ifade eden öznel normların niyet üzerinde anlamlı bir etkisi tespit edilememiştir. Fiili benimseme davranışı incelendiğinde ise öznel normların doğrudan ve en yüksek pozitif etkiye (0,52) sahip olduğu, algılanan davranışsal kontrolün de doğrudan katkı sağladığı (0,20) görülmüştür. Ayrıca beklenenin aksine, davranışsal niyetin tutum, öznel norm ve algılanan davranışsal kontrol ile fiili benimseme davranışı arasında aracı bir rol oynamadığı belirlenmiştir.
Araştırma bulguları, küçük ölçekli çiftçilerin iklim-akıllı tarım tekniklerini fiilen uygulamalarında toplumsal çevreden gelen sosyal baskının ve bireysel kapasite algısının belirleyici bir rol oynadığını ortaya koymaktadır. Tutumun niyet oluşturmada etkili olmasına rağmen fiili davranışa doğrudan yansımaması, çiftçilerin CSA uygulamalarının somut saha başarılarına tanık olmamalarından ve finansal veya bilgi tabanlı kısıtlamalarla karşılaşmalarından kaynaklanmaktadır. Bu çalışma, literatürde genellikle niyet aşamasında bırakılan ve geçmiş davranışın fiili davranış göstergesi olarak ölçülmediği ampirik boşluğu kapatması bakımından özgün bir akademik değer taşımaktadır. Elde edilen çıkarımlar, politika yapıcıların iklim değişimi adaptasyon stratejilerinde topluluk liderleri, önder çiftçiler ve yerel meclis üyeleri aracılığıyla sosyal etki mekanizmalarını harekete geçirmeleri ve demo tarlalar kurarak görünür başarı öyküleri yaratmaları gerektiğini gösteren somut kanıtlar sunmaktadır.
Araştırmanın amacı
Bu çalışmanın temel amacı, Planlanmış Davranış Teorisi modelini kullanarak kırsal Gana'daki küçük ölçekli çiftçilerin iklim-akıllı tarım uygulamalarına yönelik davranışsal niyetlerini ve fiili benimseme davranışlarını etkileyen sosyo-psikolojik faktörleri Yapısal Eşitlik Modeli ile analiz etmektir(Atta‐Aidoo et al., 2022).
İnceleme ve modelleme yöntemi
Çalışma, küçük ölçekli çiftçilerin iklim-akıllı tarım uygulamalarını benimseme niyetlerini ve fiili davranışlarını analiz etmek amacıyla Planlanmış Davranış Teorisi kuramsal çerçevesine dayanan nicel ampirik bir yaklaşım benimsemiştir(Atta‐Aidoo et al., 2022).
Kuramsal ve kavramsal çerçeve
Çalışma, Icek Ajzen tarafından geliştirilen Planlanmış Davranış Teorisi (TPB) kuramsal çerçevesine dayanmaktadır. Model, bireylerin belirli bir davranışı gerçekleştirme niyetini ve fiili davranışını tutum, öznel norm ve algılanan davranışsal kontrol bileşenleriyle açıklar. Çalışmada ayrıca tutum ve öznel normun fiili davranış üzerindeki doğrudan etkileri de sınanarak model genişletilmiştir.
Makalenin ele aldığı literatür
Çalışma, Sahra Altı Afrika ve Gana'da iklim-akıllı tarım uygulamalarının benimsenmesini belirleyen faktörleri inceleyen ampirik literatürü ele almaktadır. Önceden yapılmış araştırmaların ağırlıklı olarak yaş, eğitim, arazi büyüklüğü, uzantı hizmetlerine erişim ve ekonomik teşvikler gibi sosyo-demografik unsurlara odaklandığını, ancak çiftçilerin içsel motivasyonları ile psikolojik süreçlerinin yeterince incelenmediğini vurgulamaktadır.
Araştırma Tasarımı
- Evren veya inceleme alanı
- Gana'nın Kuzey Doğu Bölgesindeki West Mamprusi Belediyesi ile Üst Doğu Bölgesindeki Bongo İlçesi ve Bolgatanga Belediyesi kırsalındaki küçük ölçekli tarımsal hanehalkları evrenini kapsamaktadır.
- Örneklem veya araştırma materyali
- Yedi kırsal topluluktan (Sagadugu, Minima, Yikene, Zaare, Ayelbia, Sinabisi ve Feo-Asabere) rastgele örnekleme yazılımı kullanılarak seçilen 350 küçük ölçekli çiftçi hanehalkı inceleme materyalini oluşturmaktadır.
- Veri toplama süreci
- Ağustos ve Eylül 2021 tarihleri arasında yerel anketörler tarafından 45 ile 60 dakika süren yüz yüze anketler uygulanmış; sosyo-demografik veriler ile 5'li Likert ölçeğinde 22 tutumsal madde ve 4'lü ölçekte 8 fiili uygulama kullanımı verisi toplanmıştır.
- Veri analiz yöntemi
- Yapısal Eşitlik Modellemesi (SEM) ve Doğrulayıcı Faktör Analizi (CFA) kullanılmış; Cronbach alfa ile güvenirlik, CFI (0.925), RMSEA (0.069) ve SRMR (0.080) indeksleri ile model uyum geçerliliği test edilmiştir.
Araştırmanın Bulguları
Çiftçilerin iklim-akıllı tarım uygulamalarının yararlarına ilişkin olumlu tutumları, benimseme niyetini pozitif ve anlamlı yönde (0.25) etkilemekte ancak fiili benimseme üzerinde doğrudan anlamlı bir etki yaratmamaktadır(Atta‐Aidoo et al., 2022).
Toplumsal çevre, aile ve liderlerden kaynaklanan sosyal baskıyı simgeleyen öznel norm değişkeni, çiftçilerin fiili benimseme davranışı üzerinde 0.52 katsayısıyla en yüksek doğrudan pozitif etkiyi göstermiştir(Atta‐Aidoo et al., 2022).
Çiftçilerin kaynak ve bilgiye erişim kolaylığını ifade eden algılanan davranışsal kontrol, hem benimseme niyeti (0.43) hem de fiili uygulama kullanımı (0.20) üzerinde doğrudan ve anlamlı pozitif etkiye sahiptir(Atta‐Aidoo et al., 2022).
Davranışsal niyet, Planlanmış Davranış Teorisi bileşenleri ile fiili iklim-akıllı tarım uygulaması kullanımı arasında aracı bir rol oynamamakta; kaynak ve beceri kısıtları niyetin eyleme dönüşmesini engelleyebilmektedir(Atta‐Aidoo et al., 2022).
Bulguların Tartışılması ve Araştırmanın Sonucu
Bulguların Yazarlar Tarafından Yorumlanışı
Yapısal eşitlik modeli analiz sonuçları, küçük ölçekli çiftçilerin iklim-akıllı tarım uygulamalarına ilişkin olumlu tutumlarının benimseme niyetlerini anlamlı biçimde artırdığını, algılanan davranışsal kontrolün ise hem niyet hem de fiili kullanım üzerinde belirleyici olduğunu göstermektedir.
Yazarlar, tutumun fiili davranışa doğrudan yansımamasının temel nedenini çiftçilerin iklim-akıllı tekniklerin somut verim artışlarını kendi sahalarında gözlemleme fırsatının sınırlı olmasıyla açıklamaktadır. Çiftçilerin belirsizliği azaltan somut başarı öykülerine tanık olmaları tutumların eyleme dönüşmesini kolaylaştırmaktadır.
Elde edilen ampirik bulgular, tutumun niyet üzerindeki etkisini vurgulayan önceki literatürle paralellik gösterirken; öznel normun niyetten ziyade doğrudan fiili davranış üzerinde 0.52 katsayısıyla baskın etki yapması mevcut Planlanmış Davranış Teorisi yazınındaki geleneksel aracı model kabullerinden ayrışmaktadır.
Çalışma sonuçunda, niyet ile davranış arasındaki kopukluğun öngörülemeyen iklimsel riskler, yetersiz finansal kaynak ve bilgi kısıtlarından kaynaklandığı değerlendirilmiştir. Bu kapsamda politikacıların topluluk liderleri ve gösteri tarlaları üzerinden sosyal etkiyi ve kaynak erişimini güçlendirmeleri önerilmektedir.
Bulguların Önceki Araştırmalarla Karşılaştırılması
Yazarlar tutumun davranışı değiştirmede en önemli başlangıç noktası olduğunu vurgulayan Faisal ve arkadaşları (2020) ile benzer şekilde, olumlu tutum değerlendirmelerinin davranışsal niyeti anlamlı derecede artırdığını doğrulamaktadır(Atta‐Aidoo et al., 2022).
Sonuç Bölümünün Sunduğu Çıkarımlar
Çalışma, küçük ölçekli çiftçilerin iklim-akıllı tarım uygulamalarını benimsemesinde psikolojik faktörlerin kritik rol oynadığını ortaya koymaktadır. Algılanan davranışsal kontrol niyetin ana yönlendiricisi iken, öznel norm fiili kullanımın en güçlü belirleyicisidir. Benimseme oranlarını artırmak için liderler aracılığıyla toplumsal farkındalık yaratılmalı ve uygulama faydalarının doğrudan görülebileceği gösteri tarlaları yaygınlaştırılmalıdır(Atta‐Aidoo et al., 2022).
Literatür Taraması İçin Sunduğu Çerçeve
Bu araştırma, Sahra Alti Afrika ve özellikle Gana bağlaminda iklim-akilli tarim uygulamalarınin benimsenmesini engelleyen veya tesvik eden psikolojik süreçleri ortaya koyarak literatürde onemli bir boslugu doldurmaktadir. Tarimsal kalkinma çalışmalarında genellikle ekonomik tesviklerin ve demografik değişkenlerin baskinligi ele alinirken, bu çalışma bireysel tutumlarin, oznel normlarin ve davranışsal kontrollerin rolunu ampirik olarak kanıtlamaktadir. Boylece, çevresel davranış değişimlerini açıklayan teorik modellerin gelismekte olan ulkelerdeki kucuk ölçekli ciftciler üzerindeki gecerliligini test etmekte ve tarim politikalarinin yalnizca teknik yardimlarla sınırli kalmamasi gerektigini, sosyo-psikolojik müdahalelerin de dahil edilmesi gerektigini göstermektedir.
Yazarlar, ciftci kararlarini sadece kar maksimizasyonu motivasyonuyla açıklayan neoklasik ekonomik yaklaşimlarin otesine gecerek Ajzen'in Planlanmis Davranış Teorisi çerçevesini temel almaktadir. Önceki çalışmalarin aksine, davranışsal niyetin her zaman fiili davranışa dönüşmedigini, yapısal kisitlar ve bilgi eksikligi gibi faktorlerin bu süreçi sekteye ugrattigini savunarak literatürdeki niyet-davranış boslugunu ampirik olarak sörgülamaktadir. Ayrıca, oznel normlarin ve sosyal baskinin niyet aracıligi olmaksizin doğrudan davranış üzerinde yarattigi güçlü etkiyi ortaya koyarak, geleneksel teorik modelin doğrusal yapisina onemli bir genisletme ve alternatif bir açıklama modeli sunmaktadir.
Bu çalışma, surdurulebilir tarim teknolojilerinin benimsenmesi ve iklim değişikligine uyum konularinda yapilacak sistematik literatür taramalari için cok yonlu bir sentez kaynagi sunmaktadir. Gelismekte olan ulkelerde iklim-akilli tarimin benimsenmesindeki sosyo-psikolojik engelleri ve kolaylastiricilari yapısal esitlik modellemesiyle analiz eden ampirik kanıtlar sağlamaktadir. Literatür taramasi hazirlayan araştırmacilara, psikolojik faktorlerin sosyo-demografik verilerle nasıl harmanlanabilecegi ve teorik modellerin ampirik saha çalışmalariyla nasıl genisletilebilecegi konusunda metodolojik bir kilavuz sunmaktadir. Özellikle niyet ve davranış arasindaki ayrimi vurgulamasi, uyum politikalarinin etkinliğini değerlendiren derlemeler için kritik bir tartisma zemini hazirlar.
Kaynakça
- Faisal, M., Chunping, X., Akhtar, S., Raza, M. H., Khan, M. T. I., & Ajmal, M. A. (2020). Modeling smallholder livestock herders’ intentions to adopt climate smart practices: An extended theory of planned behavior. Environmental Science and Pollution Research, 27(31), 39105-39122. https://doi.org/10.1007/s11356-020-09652-w
Tez ve Makale Araştırmalarında Kullanım
Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.
Tez veya makalede kullanım · literatüre-review
Ciftcilerin iklim-akilli tarim uygulamalarıni benimseme niyetlerinde algilanan davranışsal kontrolun etkisi, bireysel tutumlara gore daha belirleyicidir.
Gelismekte olan ulkelerdeki iklim-akilli tarim teknolojilerinin benimsenmesi konusundaki literatür incelenirken, tutumsal değişimlerin tek basina yeterli olmadigi, kaynak ve bilgiye dayalı kontrolun niyeti sekillendirmede birincil rol oynadigi bu bulguyla temellendirilebilir(Atta‐Aidoo et al., 2022).
Iklim-Akilli Tarim Uygulamalarında Niyet-Davranış Boslugunun Boylamsal Analizi: Kisitlarin Etkisi
- Araştırma sorusu
- Ciftcilerin iklim-akilli tarim uygulamalarına yonelik niyetlerinin fiili davranışa dönüşmesini engelleyen kaynak ve bilgi kisitlari zaman icinde nasıl değişmektedir?
- Yöntem taslağı
- Secilen tarim bölgelerinde niyet beyan eden ve etmeyen ciftcilerden olusan, guc analiziyle belirlenmis en az 250 katılımcilik bir örneklem üzerinde, bir uretim sezonu boyunca uc farklı zamanda anket ve gunluk tutma yöntemiyle veri toplanacak, veriler boylamsal regresyon analiziyle incelenecektir.
Makaleyle bağlantısı: Makalenin tartisma bolumunde niyet ile fiili davranış arasinda anlamli bir aracılik ilişkisi bulunamamis olmasi ve bunun yapısal kisitlara bağlanmis olmasi bu araştırmanın temel cikis noktasini oluşturmaktadir(Atta‐Aidoo et al., 2022).
Tez veya makalede kullanım · Kavramsal çerçeve
Sosyal normlar ve topluluk liderlerinin baskisi, ciftcilerin iklim-akıllı tarim pratiklerini fiilen uygulamasinda en güçlü doğrudan belirleyicidir.
Planlanmis Davranış Teorisi'nin tarim alanindaki uygulamalarıni ele alan kavramsal çerçevede, oznel normlarin niyet aracı değişkeni olmaksizin doğrudan davranışa etki edebilecegini teorik olarak açıklamak için bu çalışmanın ampirik kanıti kullanılabilir(Atta‐Aidoo et al., 2022).
Toplumsal Normlar ve Lider Etkisinin Iklim-Akilli Tarim Benimsemesindeki Rolu: Deneysel Bir Saha Çalışmasi
- Araştırma sorusu
- Topluluk liderleri ve oncu ciftciler tarafindan yurutulen sosyal bilgilendirme kampanyalari, kucuk ölçekli ciftcilerin iklim-akilli tarim uygulamalarıni fiilen benimseme oranini artirir mi?
- Yöntem taslağı
- Kucuk ölçekli ciftci topluluklari arasinda rastgele belirlenen müdahale gruplarina (lider odakli bilgilendirme) ve kontrol gruplarina (geleneksel yöntemler) yonelik, veri doygunlugu ve katılımci dengesi gozetilerek tasarlanan bir saha deneyi uygulanacak, benimseme oranlari ki-kare ve lojistik regresyonla analiz edilecektir.
Makaleyle bağlantısı: Yazarlarin oznel normlarin fiili benimseme üzerinde en yüksek doğrudan etkiye (0.52) sahip oldugunu bulgulamasi ve topluluk liderlerinin rolune yonelik politika önerileri getirmesi bu deneysel çalışmanın gerekcesidir(Atta‐Aidoo et al., 2022).
Tez veya makalede kullanım · Tartışma
Yüksek davranışsal niyete sahip olmalarina ragmen ciftciler finansal ve operasyonel engeller nedeniyle bu niyetlerini fiili davranışa dönüşturemeyebilirler.
Araştırma bulgularının tartisildigi bolumde, ciftcilerin niyetleri ile fiili davranışlari arasindaki tutarsizliklari açıklarken, bilgi, zaman ve kaynak yetersizligi gibi dissal kisitlarin aracı mekanizmalari nasıl zayiflattigini tartismak amaciyla bu çalışmaya atif yapilabilir(Atta‐Aidoo et al., 2022).
Iklim-Akilli Tarim Uygulamalarınin Siniflandirilmasi ve Alt Temalarin Psikolojik Benimseme Dinamikleri
- Araştırma sorusu
- Ciftcilerin sosyo-psikolojik özellikleri, iklim-akilli tarim uygulamalarınin farklı alt boyutlarini (ornegin su yönetimi vs. toprak koruma) benimseme kararini nasıl farklılastirmaktadir?
- Yöntem taslağı
- Bölgedeki kucuk ölçekli ciftcilerden anket yoluyla veri toplanacak, CSA pratikleri benzer niteliklerine gore alt temalara siniflandirilacak ve her alt tema için Planlanmis Davranış Teorisi bilesenlerinin etkisi coklu grup yapısal esitlik modellemesi (Multi-group SEM) ile analiz edilecektir.
Makaleyle bağlantısı: Yazarlarin metodolojik sınırliliklar altinda belirttigi, CSA uygulamalarınin alt temalar halinde kategorize edilerek psikolojik etkilerin bu boyutlar ozelinde incelenmesi gerektigine yonelik gelecek araştırma çağrısina dayanmaktadir(Atta‐Aidoo et al., 2022).