Betonarme Yapıların Kentsel Dönüşümünde Hızlı Tarama Parametrelerinin Değerlendirilmesi ve Öneriler

Deprem riski yüksek bölgelerde yer alan kentlerde can ve mal güvenliğinin sağlanması, kentsel dönüşüm uygulamalarının ivme kazanmasını zorunlu kılmaktadır. Türkiye'de 6306 Sayılı Kanun kapsamındaki kentsel dönüşüm süreçlerinde alan bazlı riskli bölge tespiti yapılırken, tüm yapıların tek tek detaylı statik analizlerinin gerçekleştirilmesi yüksek ilk maliyetler ve zaman kaybı doğurmaktadır. Bu sorunu aşmak amacıyla hazırlanan Riskli Yapıların Tespit Edilmesine İlişkin Yönetmelik kapsamındaki Birinci Aşama Değerlendirme Yöntemi basitleştirilmiş bir tarama sunsa da, alan uygulamalarında elde edilen sonuçların detaylı statik analiz verileriyle yetersiz düzeyde örtüştüğü gözlenmektedir. Bu durum, hızlı tarama parametrelerinin yeniden değerlendirilmesini ve tahmin başarısı daha yüksek olan pratik yöntemlerin geliştirilmesini gerekli kılmaktadır.

Söz konusu gereksinim doğrultusunda gerçekleştirilen bu araştırmada, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı veri tabanında yer alan ve detaylı statik analizlerle risk durumu kesinleşmiş 402 adet betonarme binaya ait veriler incelenmiştir. Yöntem kapsamında binalar öncelikle mevcut Birinci Aşama Değerlendirme Yöntemi formülüne göre puanlanmış ve bağımsız değişkenlerin yapı riskliliği üzerindeki etkileri SPSS ile STATA istatistiksel analiz yazılımları kullanılarak çoklu regresyon modeliyle çözümlenmiştir. Çalışmada öznel bir değerlendirme içeren binanın dış görünüş kalitesi parametresi modelden çıkarılmış; bunun yerine beton dayanımı ve donatı türüyle doğrudan ilişkili olan bina yaşı değişkeni modele dahil edilerek kat sayısından bağımsız ceza puanı esasına dayalı yeni bir Bina Puana Metodu (SS) kurgulanmıştır.

Elde edilen ampirik bulgular, mevcut Birinci Aşama Değerlendirme Yönteminin 60 puan altı kesme değeri kullanıldığında riskli binaları yalnızca %60 oranında doğru tespit edebildiğini göstermiştir. Yapılan regresyon analizinde parametreler arası korelasyon katsayısı R=0.754 olarak hesaplanmış ve beton sıkışma dayanımı (etki katsayısı 0.374), deprem tehlike bölgesi (0.298), donatı türü (0.265) ve bina yaşının (-0.188) risk durumu üzerinde en belirleyici etkenler olduğu saptanmıştır. Özellikle 1997 öncesinde inşa edilen binaların büyük çoğunluğunda Düz donatı (S220) kullanıldığı ve beton dayanımının 15 MPa altında kaldığı görülmüştür. Geliştirilen yeni Bina Puana Metodunda kesme puanı 0 olarak belirlenmiş ve bina yaşının her yılı için (-5) ceza puanı uygulanarak riskli yapı tespitindeki doğruluk oranı %82 seviyesine çıkarılmıştır.

Araştırma sonuçları, kentsel dönüşüm karar süreçlerinde kullanılan basitleştirilmiş hızlı tarama yöntemlerinin iyileştirilmesi bakımından literatüre ve kamu uygulamalarına somut katkılar sunmaktadır. Görsel dış görünüm kalitesinin yalıtım veya tadilat gibi yüzeysel uygulamalarla yanıltıcı olabileceği ve bu nedenle modelden çıkarılması gerektiği ampirik olarak doğrulanmıştır. Tahribatsız veya hızlı testlerle sahada tespiti zor olan beton dayanımı ve donatı türü parametrelerinin, dolaylı bir gösterge olarak bina yaşı ile temsil edilebileceği kanıtlanmıştır. Önerilen metodoloji, kentsel dönüşüm alanlarının belirlenmesinde kurumların kaynaklarını en yüksek riskli alanlara öncelikli ve doğru şekilde aktarmasına imkân verecek güvenilir bir araç niteliğindedir.

Mevcut mevzuatta yer alan Birinci Aşama Değerlendirme Yönteminin performans analizi, detaylı statik analizlerle riskli olduğu belirlenen binaları doğru tespit etme oranının yalnızca %60 seviyesinde kaldığını göstermektedir. Bu durum, hızlı tarama sonuçları ile bina bazlı detaylı mühendislik analizleri arasında ciddi tutarsızlıklar bulunduğunu ve mevcut puanlama yönteminin revizyona ihtiyaç duyduğunu açıkça ortaya koymaktadır.

Yazarlar, mevcut yöntemde yer alan bina dış görünüş kalitesi gibi öznel değerlendirme kriterlerinin yanıltıcı sonuçlara yol açtığını vurgulamaktadır. Dışarıdan bakıldığında mantolama veya boya ile iyi durumda görünen yapıların taşıyıcı sistem performansının son derece zayıf olabileceği ifade edilmekte, bu nedenle öznel kriterler yerine bina yaşı gibi nesnel ve doğrudan donatı/beton kalitesiyle ilişkili değişkenlerin kullanılması gerektiği savunulmaktadır.

Literatürdeki önceki uygulamalar ve Tozlu (2015) tarafından gerçekleştirilen çalışma, kentsel dönüşüm alanlarında riskli binaların belirlenmesinde 60 puanlık sınırın kritik bir eşik olduğunu göstermiştir. Araştırmacılar, bu eşik değer üzerinden yaptıkları değerlendirmede bina yaşı parametresini modele ekleyerek ve ceza puanlarını yeniden düzenleyerek geliştirilen Bina Puana Metodu (SS) ile doğru tahmin başarısını %82 düzeyine çıkarmışlardır.

Sonuç olarak, deneysel ve saha verilerine dayalı yapılan bu çalışma, kentsel ölçekli risk önceliklendirmesinde tahribatsız ve hızlı yöntemlerin başarısının doğru parametre seçimine bağlı olduğunu göstermektedir. Tahribatlı yöntemler olan karot alma ve sıyırma işlemlerinin hızı engellemesi nedeniyle, bina yaşının dolaylı bir gösterge olarak modele dahil edilmesi hızlı taramanın güvenilirliğini artırmaktadır.

Çalışmada kullanılan risk baraj puanı belirlenirken Tozlu (2015) tarafından yapılan tez çalışmasından yararlanılmıştır. Tozlu, 6306 Sayılı Kanun kapsamındaki hızlı tarama yönteminde 60 puan altındaki betonarme binaların riskli olarak kabul edilmesini ve kentsel dönüşümde önceliklendirilmesini önermiştir. Mevcut araştırmada bu sınır baz alınarak değerlendirme yapılmış ve mevcut tarama sisteminin %60 doğruluk sunduğu saptanmıştır (Bahşi et al., 2024).

Bu çalışma, Türkiye'de kentsel dönüşüm uygulamalarının yasal dayanağını oluşturan 6306 sayılı kanun kapsamında kullanılan hızlı tarama metotlarının etkinliğini sörgülayan ve bu alandaki teknik eksiklikleri ampirik verilerle gideren kuramsal-uygulamalı bir işlev görmektedir. Mevcut literatürde yer alan bina bazlı hızlı değerlendirme formlarının detaylı statik analizlerle ne derece uyumlu olduğunu istatistiksel regresyon modelleriyle test ederek, geniş ölçekli kentsel risk önceliklendirme çalışmalarına metodolojik bir günduş ve performans optimizasyonu kazandırmaktadır.

Yayın, JBDPA, FEMA ve JICA raporları gibi uluslararası öncüllerin yanı sıra Türkiye'de Erzincan depremi sonrasında gelişen hızlı değerlendirme pratikleriyle ve Tozlu (2015) ile İlki ve ark. (2014) tarafından önerilen PERA gibi alternatif yöntemlerle doğrudan diyalog kurmaktadır. Önceki çalışmalardan farklı olarak, Bakanlık veri tabanından elde edilen 402 binaya ait geniş ölçekli detaylı statik analiz sonuçlarını SPSS ile çoklu regresyona tabi tutarak, gözlemsel parametrelerin risk üzerindeki ağırlıklarını yeniden hesaplamış ve literatürdeki mevcut puanlama yaklaşımlarını eleştirel bir süzgeçten geçirerek güncellemiştir.

Literatür taramasına en temel katkısı, hızlı tarama formlarında yer alan ve uygulayıcının öznel değerlendirmelerine dayanan görsel kalite kriterinin yanıltıcı yönünü ispatlaması ve bunun yerine bina yaşı ile donatı özelliklerinin nesnel birer gösterge olarak sisteme entegre edilmesi gerektiğini ortaya koymasıdır. Yapılan analizler neticesinde risk tahmin doğruluk oranını %60 seviyesinden %82'ye çıkaran güncellenmiş Bina Puanı metodolojisini sunarak, araştırmacılara ve yerel yönetimlere kentsel dönüşüm alanlarının ilan edilmesinde çok daha güvenilir bir analitik altyapı sağlamaktadır.