Karma yöntem araştırması incelemesi

Karaçi, Pakistan'da Alışveriş Merkezleri ve Geleneksel Açık Sokak Pazarlarının Karşılaştırmalı Kullanıcı Tercihleri Analizi

Kentsel kamusal alanlar, sosyal etkileşimin, ekonomik değişimin ve kültürel bütünleşmenin merkezleri olarak şehir yaşamının can damarını oluşturmaktadır. Makale, Pakistan'ın en büyük metropolü olan Karaçi örneğinde, modern alışveriş merkezleri ile geleneksel açık pazarlar arasındaki kullanıcı eğilimlerini karşılaştırmalı olarak ele almaktadır.

Makalenin anahtar kelimeleri

Yazar: Asifa Iqbal et al.
Yayın: Frontiers in Built Environment
Tarih: 2022-11-22
DOI: 10.3389/fbuil.2022.1066093

Makalenin Kapsamı ve Akademik İçeriği

Kentsel kamusal alanlar, modern toplumlarda yalnızca ticari faaliyetlerin yürütüldüğü mekanlar olmanın ötesinde, farklı sosyal sınıfların karşılaştığı, etkileşime girdiği ve toplumsal aidiyet duygusunun inşa edildiği hayati platformlardır. Ancak küreselleşme, ekonomik yeniden yapılanma ve değişen yaşam tarzları, geleneksel açık sokak pazarlarının kentsel önemini yitirmesine ve bu alanların yerini özel olarak yönetilen yarı-kamusal alışveriş merkezlerinin almasına neden olmuştur. Pakistan'ın en yoğun ve ekonomik açıdan en dinamik metropolü olan Karaçi'de de bu kentsel dönüşüm süreci derinden hissedilmektedir. Tarihi pazarların otopark yetersizliği, güvenlik endişeleri, bakımsızlık ve yoğun trafik gibi nedenlerle cazibesini kaybetmesi, kentsel planlama ve kamu yönetimi açısından çözülmesi gereken önemli bir mekansal problem olarak karşımıza çıkmaktadır.

Bu çalışmanın temel amacı, Karaçi bağlamında kullanıcıların geleneksel sokak pazarları ile modern alışveriş merkezlerine yönelik tercihlerini ve bu tercihlerin arkasında yatan nedenleri karşılaştırmalı olarak analiz etmektir. Araştırmada nicel ağırlıklı karma bir yöntem benimsenmiştir. Bu doğrultuda, Karaçi'nin en eski ve en büyük toptancı pazarlarından biri olan Jodia Bazaar ile Güney Asya'nın en büyük alışveriş merkezlerinden biri olan Lucky One Mall karşılaştırmalı vaka analizleri olarak seçilmiştir. Veriler, Eylül 2022'de gerçekleştirilen sistematik alan gözlemleri, fotoğraflama çalışmaları ve ardından sosyal medya kanalları aracılığıyla toplanan 76 geçerli çevrim içi anket verisi ile elde edilmiştir. Elde edilen anket verileri üzerinde, demografik özellikler ve kullanıcı tercihleri arasındaki ilişkileri test etmek amacıyla SPSS programı kullanılarak Ki-kare analizleri yürütülmüştür.

Araştırmanın analiz bulguları, modern alışveriş merkezlerinin başarısında mekansal atmosfer, temizlik, iklimlendirme konforu ve çocuklara yönelik eğlence alanları gibi boş zaman aktivitelerinin belirleyici olduğunu göstermektedir. Buna karşın, kullanıcıların geleneksel açık sokak pazarlarını tercih etmelerindeki en önemli etkenlerin başında ürünlerin ekonomik fiyatları ve toplu taşıma araçlarına olan yakınlık gelmektedir. Katılımcıların büyük bir kısmı geleneksel Jodia Bazaar'ı dar sokaklar, yetersiz aydınlatma, tuvalet ve otopark imkânlarının bulunmaması, aşırı kalabalık ve özellikle kapkaç gibi güvenlik sorunları nedeniyle ziyaret etmekten kaçındıklarını belirtmişlerdir. Ki-kare testleri, mekansal bakım kalitesi ile harcanan zaman ve tercih sıklığı arasında istatistiksel açıdan anlamlı ilişkiler olduğunu ortaya koymuştur.

Elde edilen sonuçlar, gelişmekte olan ülkelerde kentsel açık alanların planlanması ve yönetilmesinde güvenlik, erişilebilirlik ve fiziki konforun entegre edilmesinin önemini vurgulamaktadır. Makale, alışveriş merkezlerinin modern kentsel yaşamda birer 'sanitize edilmiş' kamusal alan kopyası sunduğunu, ancak sosyo-ekonomik açıdan dışlayıcı nitelikler barındırdığını tartışarak literatüre katkı sağlamaktadır. Geleneksel pazarların ayakta kalabilmesi için kentsel tasarım düzeyinde iyileştirmelerin yapılması, resmi ve gayriresmi gözetim mekanizmalarının artırılması ve altyapı yetersizliklerinin giderilmesi önerilmektedir. Bu yönüyle çalışma, kentsel tasarımcılar ve yerel yönetimler için geleneksel ticaret alanlarının korunması ve dönüştürülmesine yönelik pratik ve uygulanabilir bir politika çerçevesi sunmaktadır.

Araştırmanın amacı

Bu araştırmanın amacı, Pakistan'ın Karaçi kentinde yaşayan kullanıcıların geleneksel açık sokak pazarları ile modern kapalı alışveriş merkezlerine yönelik tercihlerini karşılaştırmalı olarak incelemek ve bu tercihleri şekillendiren temel mekansal, sosyal ve güvenlik faktörlerini ortaya koymaktır(Iqbal et al., 2022).

İnceleme ve modelleme yöntemi

Çalışma, Pakistanin Karacı kentindeki ticari kamusal alanlarin dönüşumunu anlamak için Lucky One Mall ve Jodia Bazaar vakalarini karşılaştırmali bir yaklaşimla ele almaktadir. Araştırmada saha gozlemleri, fotografik belgeleme ve yapilandirilmis bir çevrimici anket formu kullanılarak nicel ve nitel veriler harmanlanmistir. Mekansal kalite, guvenlik algisi, erisilebilirlik ve sosyal etkinlikler üzerinden geliştirilen hipotezler, betimsel istatistikler ve ki-kare testleri aracıligiyla test edilmiştir(Iqbal et al., 2022).

Kuramsal ve kavramsal çerçeve

Çalışmanın kuramsal çerçevesi, kentsel kamusal alanların dönüşümü ve yarı-kamusal alan (semi-public space) teorilerine dayanmaktadır. Amin'in 'mikro kamusal alanlar' (micro publics) kavramı ile Van Eijk ve Engbersen'in yarı-kamusal alanlarda etkileşimi belirleyen dört temel faktörü (çok işlevlilik, bağlantı, konfor ve sosyallik) temel alınmıştır. Ayrıca, kentsel güvenliğin ve çevresel niteliklerin kullanıcı davranışları üzerindeki etkisi kentsel kriminoloji ve çevresel tasarım kuramlarıyla ilişkilendirilmiştir.

Makalenin ele aldığı literatür

Yazarlar, kamusal ve yarı-kamusal alanların ticari ve sosyal işlevlerini tartışan Goss, Banerjee, Erkip ve Rajagopal gibi araştırmacıların literatürdeki çalışmalarına atıfta bulunmaktadır. Alışveriş merkezlerinin modern kentsel yaşamda 'üçüncü mekan' olarak üstlendiği sosyal rollere değinilirken, geleneksel pazarların gerileme nedenleri Mehdipour, Rashidi ve Raeesolmohadesin gibi yazarların çalışmaları üzerinden temellendirilmektedir. Ayrıca, güvenlik algısının mekansal tasarımla ilişkisi Ceccato, Tcacencu ve Jalalkamali'nin bulgularıyla ele alınmıştır.

Araştırma Tasarımı

Evren veya inceleme alanı: Pakistan'in en buyuk ticari merkezi olan Karacı kentindeki alisveris tesisi kullanicilari.
Örneklem veya araştırma materyali: Sosyal medya platformlari üzerinden ulasilan ve anket formunu eksiksiz dolduran 76 katılımci (yuzde 49 erkek, yuzde 51 kadın; agirlikli olarak 25-34 yas araligi).
Veri toplama süreci: Eylul 2022'de iki hafta ici gununde yapilan saha gozlemleri ve 31 sorudan olusan çevrimici Google Form anket verileri.
Veri analiz yöntemi: SPSS yazilimi kullanılarak gerceklestirilen ki-kare (Chi-square) analizleri, acik uclu sorularin kodlanmasi ve yuzdelik dagilimlarin hesaplanmasi.

Kullanici tercihiMekansal atmosferGuvenlik ve emniyetErisilebilirlikBos zaman aktiviteleriMekansal bakimFiyat avantaji

Araştırmanın Bulguları

Alisveris merkezi tercihi ile mekanin fiziki kalitesi ve bakim duzeyi arasinda istatistiksel olarak anlamli bir ilişki saptanmistir. Modern merkezlerin sundugu iklimlendirme ve bakimli ortam, kullanicilarin bu mekanlarda gecirdikleri surenin geleneksel pazarlara kiyasla daha uzun olmasini sağlamaktadir(Iqbal et al., 2022).

Guvenlik ve emniyet algisi, kullanicilarin tesis secimini belirleyen en kritik faktorlerden biridir. Katılımcıların buyuk bir cogunlugu modern alisveris merkezlerini aksam saatlerinde daha guvenli bulurken, geleneksel pazarlarda suc korkusunun ve fiziksel yetersizliklerin kacınma davranışina yol actigi gorulmustur(Iqbal et al., 2022).

Geleneksel pazarlarin ana cazibe merkezi, urunlerin ekonomik fiyatlarla sunulmasi ve toplu tasima olanaklarina yakinligidir. Özellikle düşük gelirli gruplar için Jodia Bazaar gibi mekanlar, modern merkezlerin sundugu konforun otesinde maliyet avantaji nedeniyle tercih edilmeye devam etmektedir(Iqbal et al., 2022).

Geleneksel pazarlardan kacınma nedenleri arasinda dar yollar, yetersiz aydinlatma, otopark ve tuvalet eksikligi ile bakimsiz çevre kosullari on plana cikmaktadir. Bu fiziksel kısıtlar, pazar yerlerinin sosyal bir bulusma noktasi olma ozelligini zayiflatarak onlari sadece zorunlu alisveris mekanlarina dönüşturmektedir(Iqbal et al., 2022).

Bulguların Tartışılması ve Araştırmanın Sonucu

Bulguların Yazarlar Tarafından Yorumlanışı

Araştırma sonuçları, Karacı'deki alisveris merkezlerinin sadece birer ticari bina degil, ayni zamanda halkin sosyalleşme ihtiyacini karsilayan kontrol altindaki kamusal alanlar oldugunu göstermektedir. Kullanicilarin modern merkezlerde geleneksel sokak pazarlarina kiyasla daha fazla vakit gecirmesi, mekanin sundugu hijyen ve iklimlendirme gibi konfor faktorlerinin toplumsal yasamdaki baskınligini kanıtlamaktadir.

Guvenlik unsuru, özellikle kadın kullanicilarin mekan tercihinde belirleyici bir rol oynamaktadir. Kapali alisveris merkezlerinin sundugu gozetim ve kontrollu giris imkânlari, sokak pazarlarindaki dar sokaklar ve yetersiz aydinlatmadan kaynaklanan suc korkusunu bertaraf etmektedir. Yazar, bu durumu modern mekanlarin sağladigi emniyet hissinin kullanici memnuniyetini doğrudan artirdigi seklinde açıklamaktadir.

Literatürdeki benzer çalışmalarla karşılaştırıldığında, Karacı'deki durumun gelismekte olan diğer ulkelerdeki kentsel dönüşum sancilariyla ortustugu gorulmektedir. Yazarlar, pazar yerlerinin sosyal rollerini yitirmeye baslamasini ekonomik buyume ve modern yasamin hizina bağlarken, bu alanlarin bakimsiz kalmasinin kullanicilari daha steril ve yapay olan alisveris merkezlerine yonlendirdigini savunmaktadir.

Sonuç olarak, kentsel planlamacilarin geleneksel pazarlari tamamen terk etmek yerine bu alanlarin fiziksel kosullarini iyilestirmeye odaklanmasi gerektigi vurgulanmaktadir. Hijyenik tuvaletler, düzenli otoparklar ve yaya yollarinin iyilestirilmesi, geleneksel ticaretin sundugu fiyat avantajini modern hizmet kalitesiyle birlestirerek bu tarihi dokularin kentsel dayanikliligini artiracaktir.

Bulguların Önceki Araştırmalarla Karşılaştırılması

Yazarlar, Turkiye ornegindeki alisveris merkezlerinin yeni bir kamusal alan turu olarak ortaya cikisina dair bulgularla Karacı verilerini paralellesitirmektedir. Her iki çalışma da bu mekanlarin farklı sosyal gruplar arasindaki hosgoruyu artiran ve modern yasamin merkezine yerlesen 'ucuncu yerler' haline geldigini vurgulamaktadir(Iqbal et al., 2022).

Çalışma, Rajagopal'in Meksika verilerine dayanarak sundugu eglence ve konforun alisveris merkezlerine sik ziyaretleri tesvik ettigi bulgusunu doğrulamaktadir. Ancak Karacı orneginde, pazar yerlerinin sundugu fiyat avantajinin hala vazgecilmez bir rekabet unsuru oldugu ve iki tipolojinin farklı ihtiyaclara cevap vererek bir arada var oldugu belirtilmistir(Iqbal et al., 2022).

Sonuç Bölümünün Sunduğu Çıkarımlar

Alisveris merkezleri Karacı'de guvenlik, konfor ve sosyal imkânlar nedeniyle oncelikli tercih haline gelmis olsa da geleneksel pazarlar ekonomik erisilebilirlikleriyle hayati onemlerini korumaktadir. Yazarlar, bu pazarlarin yok olmamasi için aydinlatma, otopark ve hijyenik tesisler gibi temel altyapi iyilestirmelerinin acilen yapilmasi gerektigini, aksi takdirde bu tarihi dokularin sosyal degerlerini tamamen yitirecegini sonuçuna varmaktadir(Iqbal et al., 2022).

Literatür Taraması İçin Sunduğu Çerçeve

Bu çalışma, kentsel dönüşüm ve kamusal alanların özelleşmesi tartışmaları içerisinde, gelişmekte olan ülkelerdeki geleneksel ticaret alanlarının hayatta kalma mücadelesini ve modern alternatiflerin bu mekanları nasıl ikame ettiğini anlamlandırmak adına kritik bir işlev üstlenmektedir. Küresel Güney bağlamında, özellikle Karaçi gibi yüksek nüfus yoğunluğuna sahip bir metropolde, kamusal alanın niteliğinin sosyal etkileşim üzerindeki etkisini ampirik verilerle ortaya koymaktadır. Çalışma, alışveriş merkezlerini sadece ticari yapılar olarak değil, yeni nesil kamusal alanlar olarak tanımlayan literatüre Pakistan perspektifinden bir derinlik kazandırarak, kentsel planlama ve kullanıcı psikolojisi arasındaki köprüyü sağlamlaştırmaktadır. Mevcut literatürde daha çok İran odaklı olan pazar çalışmaları, bu araştırma ile Pakistan'ın sosyo-kültürel dinamiklerine taşınmaktadır.

Araştırma, literatürde daha önce İran ve Türkiye gibi benzer kentsel dönüşüm süreçleri geçiren coğrafyalarda yapılan çalışmaları temel alarak, Karaçi bağlamındaki özgün mekanizmaların izlerini sürmektedir. Önceki çalışmaların genellikle alışveriş merkezlerinin sosyal rollerine odaklandığı noktada, bu çalışma geleneksel pazar ile modern AVM arasındaki doğrudan rekabeti atmosfer, güvenlik, erişilebilirlik ve boş zaman etkinlikleri bazında karşılaştırarak literatürü genişletmektedir. Özellikle Ceccato ve Tcacencu tarafından İsveç örneğinde tartışılan güvenlik algısının perakende tercihlerine etkisi, Karaçi'deki yüksek suç korkusu bağlamında yeniden test edilerek kuramsal temellerin coğrafi sınırlarını aşan bir geçerliliğe sahip olduğu gösterilmiştir. Yazarlar, Rajagopal'ın Meksika örneğindeki bulgularını Pakistan'ın yerel dinamikleriyle sentezleyerek literatürdeki boşluğu doldurmaktadır.

Bu yayın, kentsel planlama literatürüne kamusal alanların niteliksel dönüşümü konusunda somut bir vaka sunarak, geleneksel pazarların neden gerilediğine dair çok boyutlu bir analiz seti sunmaktadır. Çalışmanın literatüre en özgün katkısı, geleneksel pazarların ekonomik erişilebilirlik ve toplu taşıma avantajına rağmen, bakımsızlık ve güvenlik sorunları nedeniyle kaçınma davranışı ile karşı karşıya kaldığını istatistiksel verilerle kanıtlamasıdır. Bu durum, literatürdeki üçüncü mekan kavramının gelişmekte olan ülke metropollerinde nasıl bir güvenlik ve konfor süzgecinden geçerek alışveriş merkezlerine evrildiğini açıklamakta ve kentsel dirençlilik araştırmaları için güncel bir temel oluşturmaktadır. Ayrıca, kamusal alanların özel yönetim altına girmesinin kullanıcı kapsayıcılığı üzerindeki etkilerini de tartışmaya açarak sosyal sürdürülebilirlik literatürüne katkı sağlamaktadır.

Kaynakça

Erkip, F. (2003). The shopping mall as an emergent public space in Turkey. Environment and Planning A: Economy and Space, 35(6), 1073-1093.
Rajagopal, P. (2010). Coexistence and conflicts between shopping malls and street markets in growing cities: Analysis of shoppers’ behaviour. Journal of Retail & Leisure Property, 9, 277-301.

Tez ve Makale Araştırmalarında Kullanım

Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.

Tez veya makalede kullanım · Giriş

Hızla gelişen kentsel çevrelerde geleneksel kamusal alanların işlev yitimi ve yeni ticaret merkezlerine dönüşümü.

Pakistan örneğindeki tarihsel süreçten AVM'lere geçiş, kamusal alan krizini örneklendirmek için kullanılabilir(Iqbal et al., 2022).

Geleneksel Pazarlarda Fiziksel Iyileştirmelerin Kadın Kullanıcıların Güvenlik Algısı Üzerine Etkisi

Araştırma sorusu: Sokak aydınlatması ve yaya yolu düzenlemesi yapılan geleneksel pazarlarda kadınların suç korkusu düzeyinde anlamlı bir azalma meydana gelir mi?
Yöntem taslağı: Jodia Bazaar benzeri bir alanda pilot bir müdahale bölgesi seçilerek, müdahale öncesi ve sonrası kadın kullanıcılarla yapılacak anketler ve derinlemesine mülakatlar. Örneklem büyüklüğü güç analiziyle belirlenecektir.

Makaleyle bağlantısı: Makalede kadınların dar ve karanlık sokaklar nedeniyle pazarlardan kaçındığı bulgusundan türetilen, fiziksel iyileştirme odaklı bir sınama önerisidir(Iqbal et al., 2022).

Tez veya makalede kullanım · Kavramsal Çerçeve

Güvenlik algısı ve mekan bakımının kullanıcıların kamusal alan kullanım sürelerini doğrudan etkilemesi.

Mekansal psikoloji ve çevre tasarımı arasındaki ilişkiyi ampirik verilerle desteklemek amacıyla başvurulabilir(Iqbal et al., 2022).

Alışveriş Merkezleri ve Geleneksel Pazarlarda Sosyal Dayanma ve Toleransın Karşılaştırmalı Analizi

Araştırma sorusu: AVM atriumları ile geleneksel pazar meydanlarındaki sosyal etkileşim biçimleri, farklı sosyo-ekonomik grupların birbirine olan toleransı bakımından nasıl farklılaşmaktadır?
Yöntem taslağı: İki farklı mekansal tipolojide sistematik gözlem ve sosyal mesafe ölçekleri kullanılarak yapılacak etnografik çalışma. Veri doygunluğuna ulaşana kadar nitel gözlem devam ettirilecektir.

Makaleyle bağlantısı: Yazarın AVM'lerin sosyal toleransı artırdığına dair literatür atıflı tartışmasını Karaçi'nin sınıfsal yapısında test etmeyi amaçlar(Iqbal et al., 2022).

Tez veya makalede kullanım · Tartışma

Düşük gelirli grupların geleneksel pazarları konfor eksikliğine rağmen ekonomik nedenlerle terk etmemesi.

Sosyo-ekonomik statünün mekan tercihi üzerindeki baskınlığını tartışırken referans verilebilir(Iqbal et al., 2022).

İklim Dirençli Kentsel Tasarımın Geleneksel Pazarlara Geri Dönüşteki Rolü

Araştırma sorusu: Geleneksel pazarlarda uygulanan pasif soğutma ve gölgelendirme elemanları, kullanıcıların mekan tercihini ve buralarda kalma sürelerini ne ölçüde etkilemektedir?
Yöntem taslağı: Pazar yerlerinde ısı adası etkisini azaltan tasarım müdahalelerinin uygulanabilirliği üzerine simülasyon ve bu müdahalelerin kullanıcı sadakati üzerindeki potansiyel etkisinin deneysel tasarımı.

Makaleyle bağlantısı: Makalede kullanıcıların kavurucu sıcak ve nem nedeniyle iklim kontrollü AVM'leri tercih ettiği bulgusuna çözüm odaklı bir yaklaşım sunar(Iqbal et al., 2022).