Türkiye'nin Tarımsal Kredi Performansının K-ortalamalar Kümeleme Algoritması ile Analizi

Tarım sektörü, gıda güvencesi sağlamanın ötesinde sanayiye hammadde temin eden ve geniş istihdam olanakları sunan hayati bir ekonomik yapıya sahiptir. Türkiye'nin makroekonomik gelişim sürecinde tarımın gayri safi yurtiçi hasıladaki payı sanayileşme hamleleriyle birlikte azalış gösterse de sektörün finansal açıdan desteklenmesi üretimde süreklilik ve teknolojik dönüşüm için elzemdir. Tarımsal üretim faaliyetlerinin finansman ihtiyacı, büyük ölçüde tarımsal krediler vasıtasıyla karşılanmaktadır. Ancak, ülke genelindeki 81 ilin tarımsal potansiyeli, toprak varlığı ve finansmana erişim kapasitesi büyük ölçüde heterojen bir yapı sergilemektedir. Bu durum, kaynakların etkin tahsisi ve bölgesel tarım politikalarının geliştirilmesi için illerin benzer tarımsal kredi performansları üzerinden sınıflandırılmasını ve bu sınıflandırmaya yol açan dinamiklerin bilimsel yöntemlerle çözümlenmesini gerekli kılmaktadır.

Bu araştırma, Türkiye'nin 81 ilinin 2018 yılı tarımsal kredi kullanım performansını, kişi başına düşen tarımsal üretim değeri, toplam ekili tarım alanı ve toplam kredi hacmi parametreleri doğrultusunda karşılaştırmayı amaçlamaktadır. Çalışmada kullanılan ampirik veriler Türkiye İstatistik Kurumu ve Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu veri tabanlarından derlenmiştir. İller arasındaki karmaşık ilişkileri ve benzerlik örüntülerini ortaya çıkarmak amacıyla veri madenciliğinin hiyerarşik olmayan popüler yöntemlerinden biri olan K-ortalamalar kümeleme algoritması kullanılmıştır. Analiz öncesinde verilerin ölçek farklarından arındırılması amacıyla z-skoru normalizasyon tekniği uygulanmış, optimum küme sayısını belirlemek için ise hiyerarşik yığılmalı analizlerden elde edilen hata kareler toplamı değerleri incelenerek optimum küme sayısı beş olarak tayin edilmiştir.

Gerçekleştirilen K-ortalamalar kümeleme analizi sonuçunda, Türkiye'nin 81 ili belirgin performans farkları gösteren beş farklı kümeye ayrılmıştır. Elde edilen bulgulara göre, birinci küme İstanbul, İzmir ve Ankara gibi metropolleri de kapsayan en kalabalık grubu oluşturmakta ve bu grup kişi başına düşen en düşük ortalama tarımsal üretim değerine sahiptir. Buna karşın, ikinci ve üçüncü kümeler yalnızca birer ilden oluşmaktadır; ikinci kümede yer alan Kırşehir ile üçüncü kümede yer alan Ardahan en yüksek kişi başına düşen tarımsal üretim değeri ve ekili alan ortalamaları ile öne çıkmaktadır. Dördüncü küme 11 ili, beşinci küme ise 20 ili barındırmaktadır. Analizde kullanılan tüm değişkenlerin kümelerin oluşumu üzerindeki etkisinin istatistiksel açıdan son derece anlamlı olduğu ve illerin kredi hacimleri ile üretim değerleri arasında güçlü bir paralellik bulunduğu tespit edilmiştir.

Elde edilen sonuçlar, Türkiye genelinde tarımsal kredi kullanımının ve üretim performansının bölgesel düzeyde ciddi bir eşitsizlik gösterdiğine işaret etmektedir. Bu eşitsizlik, literatürde tarımsal kredilerin üretim ve yatırım yapısının gelişimindeki önemini vurgulayan çalışmalarla doğrudan örtüşmektedir. Kredilerin etkin kullanımının bölgesel tarımsal verimliliği artırdığı yönündeki kuramsal görüşler, Kırşehir ve Ardahan gibi kişi başına üretim ve kredi kullanım yoğunluğu yüksek illerin oluşturduğu tekil kümelerin varlığıyla da ampirik olarak doğrulanmaktadır. Sonuç olarak, çalışmanın bulguları tarımsal kredi tahsis süreçlerinde homojen olmayan il yapıları yerine her bir kümenin yapısal ve coğrafi özelliklerini gözeten, hedef odaklı ve bölgeselleştirilmiş finansman stratejilerinin geliştirilmesi gerektiğini ortaya koyarak literatüre katkı sunmaktadır.