Kaygı ve Depresyonun Ötesinde Tıp Fakültesi Öğrencilerinin Esenlik Değerlendirmesi: Bir Kapsam Belirleme İncelemesi

Tıp fakültesi eğitimi, doğası gereği yoğun akademik rekabet, ağır iş yükü, uykusuzluk ve klinik ortamda karşılaşılan ağır insan hikayeleri nedeniyle öğrenciler üzerinde ciddi düzeyde psikolojik baskı yaratmaktadır. Son yıllarda yapılan ampirik çalışmalar, tıp öğrencilerinin yaklaşık yarısının tükenmişlik, psikolojik çaresizlik ve yabancılaşma hissi yaşadığını ortaya koymaktadır. Eğitim sürecinin başlangıcında akranlarıyla benzer zihinsel sağlık düzeylerine sahip olan öğrenciler, tıp eğitimine başlamalarıyla birlikte hızlı bir psikolojik gerileme göstermekte ve bu durum eğitim yılları ilerledikçe daha da kötüleşmektedir. Alandaki mevcut tartışmalar genellikle depresyon ve kaygı bozuklukları gibi klinik sınırları belirlenmiş patolojileri taramaya odaklansa da bu yaklaşım öğrencilerin genel iyilik halini, sosyal destek sistemlerini, stresle başa çıkma kapasitelerini ve hayata dair geliştirdikleri anlam duygusunu bütünüyle kavramakta yetersiz kalmaktadır. Dolayısıyla, tıp öğrencilerinin esenliğini sadece hastalıkların yokluğu üzerinden değil, çok boyutlu koruyucu faktörler bağlamında ele alan esenlik ölçme araçlarına yönelik metodolojik bir netleşme ihtiyacı bulunmaktadır.

Bu kapsam belirleme incelemesi, tıp fakültesi öğrencilerinin esenliğini kaygı ve depresyon tanılarının ötesinde değerlendiren ve literatürde geçerliliği kanıtlanmış anket araçlarını sistematik bir biçimde derlemeyi ve sınıflandırmayı amaçlamaktadır. Araştırmada PRISMA-ScR metodolojisi ve PICOS ilkeleri takip edilerek MEDLINE, Embase, CINAHL, APA PsycInfo, ERIC ve Education Source veri tabanlarında 1999 ile 27 Mayıs 2021 tarihleri arasında yayımlanmış olan akademik literatür kapsamlı bir şekilde taranmıştır. Başlangıçta tespit edilen 8.230 kayıttan mükerrer olanlar elendikten sonra 5.001 çalışma başlık ve özet taramasına tabi tutulmuştur. İki bağımsız hakem tarafından yürütülen çift aşamalı eleme süreci sonuçunda, tıp eğitimi dışındaki popülasyonlarda uygulanan veya esenlik ölçüm aracı daha önce geçerlilik ve güvenilirlik testlerinden geçirilmemiş olan çalışmalar elenmiştir. Sonuçta, tıp eğitimi bağlamında geçerli esenlik ölçeklerini doğrudan kullanan 23 makale nitel senteze dahil edilerek detaylı bir analize tabi tutulmuştur.

İncelenen literatür sentezi sonuçunda, tıp öğrencilerinin esenliğini ölçmede kullanılan ve geçerliliği doğrulanmış altı benzersiz anket aracı tespit edilmiştir. Bunlar: 100 maddeden oluşan ve öğrencilerin durumsal streslerini, başa çıkma yollarını ve kişisel kaynaklarını ölçen Tıp Öğrencisi Stres Profili (MSSP); akademik, sosyal ve kişilerarası stresörleri altı farklı boyutta ve 5'li Likert tipinde değerlendiren Tıp Öğrencisi Stres Anketi (MSSQ-40 ve MSSQ-20); tükenmişlik, stres, yaşam kalitesi, yörgünluk ve depresyon risklerini 7 adet evet/hayır sorusuyla hızlıca tarayan Tıp Öğrencisi Esenlik Endeksi (MSWBI); eğitim müfredatı ve çevre baskılarını ele alan Tıp Okulu Algılanan Stres Ölçeği (PMSS); akran ve otorite güvensizliği ile akademik stresörleri birleştiren Tıp Öğrencileri İçin Algılanan Stres Ölçeği (PSSMS) ve öğrencilerin tükenmişlik düzeylerini tükenme ve kopma boyutlarıyla inceleyen Oldenburg Tükenmişlik Envanteri - Tıp Öğrencisi Sürümü (OLBI-MS) olarak sıralanmaktadır. Bu araçlar, tıp fakültelerinin kendi öğrenci popülasyonlarının ihtiyaçlarına ve kültürel yapılarına göre tercih edebilecekleri geniş bir esenlik ölçüm yelpazesi sunmaktadır.

Bu çalışma, tıp eğitimi yöneticilerinin ve araştırmacılarının kendi akademik ortamlarına ve öğrenci profillerine en uygun ölçme aracını seçebilmeleri için sağlam bir envanter sunması açısından literatürde önemli bir boşluğu doldurmaktadır. Bulgular, esenlik ölçümlerinin doğrudan birbiriyle karşılaştırılamayacağını, çünkü her ölçeğin farklı bağlamsal stresörleri, başa çıkma mekanizmalarını veya kurumsal iklim faktörlerini ön plana çıkardığını göstermektedir. Örneğin, MSSQ akademik stresörlerin ağırlığını tespit etmede başarılıyken, MSWBI intihar düşüncesi ve okul terk riskini belirlemede güçlü bir tarama işlevi görmektedir. Araştırmacılar, bu derlemenin sunduğu sistematik çerçeveyi kullanarak tıp fakültelerindeki esenlik düzeylerini boylamsal çalışmalarla takip edebilir, akran desteği gibi müdahale programlarının etkinliğini değerlendirebilir ve öğrencilerin ruhsal sağlığını destekleyici kurumsal politikalar geliştirebilirler. Esenliğin çok boyutlu yapısının anlaşılması, gelecekte daha dengeli, empati yeteneği yüksek ve mesleki tatmine ulaşmış hekimlerin yetiştirilmesine katkı sağlayacaktır.