Kronik Hastalık Yönetiminde Sağlık Okuryazarlığı ile İlaç Uyumu Arasındaki İlişkinin Toplum Eczanesi Perspektifinden İncelenmesi

Küresel sağlık gündeminde kronik hastalıkların yönetimi, sağlık harcamalarının ve morbidite oranlarının azaltılması noktasında merkezi bir öneme sahiptir. İlaç tedavisi, tanı ve test süreçlerinin ardından gelen son aşama olmasına rağmen, düşük ilaç uyumu bu süreçte harcanan kaynakların israfına ve tedavi başarısızlığına neden olmaktadır. Literatürde ilaç uyumunun çok faktörlü bir yapı sergilediği kabul edilse de sağlık okuryazarlığının bu yapıdaki tam rolü hala tartışmalıdır. Bazı çalışmalar sağlık okuryazarlığı ile uyum arasında güçlü bir korelasyon bulurken, diğerleri bu ilişkiyi bilişsel işlevler veya sosyal destek gibi değişkenlerle sınırlı görmektedir. Bu belirsizlik, özellikle birinci basamak sağlık hizmetlerinin ayrılmaz bir parçası olan serbest eczanelerin hastalarla olan sık etkileşimi üzerinden incelenmeyi bekleyen kritik bir sorun alanı oluşturmaktadır.

Bu araştırma, Ürdün'ün kuzey, orta ve güney bölgelerindeki serbest eczanelere başvuran 502 kronik hastayı kapsayan kesitsel bir yöntemle tasarlanmıştır. Çalışmanın amacı, sağlık okuryazarlığı ile ilaç uyumu arasındaki bağı saptamak ve eczacı-hasta etkileşiminin bu süreçteki mevcut durumunu betimlemektir. Veri toplama sürecinde, ilaç uyumunu ölçmek için 8 maddelik Morisky İlaç Uyum Ölçeği (MMAS-8) ve sağlık okuryazarlığını değerlendirmek için Avrupa Sağlık Okuryazarlığı Anketi'nin kısa versiyonu (HLS-EU-Q16) kullanılmıştır. Katılımcıların seçiminde uygunluk örnekleme yöntemi benimsenmiş ve veriler hem yüz yüze hem de dijital formlar aracılığıyla toplanarak lojistik regresyon analiziyle incelenmiştir. Araştırma tasarımı, eczane ortamının erişilebilirliği ve düşük maliyetli danışmanlık avantajlarını kullanarak geniş bir demografik yelpazeden veri elde edilmesine olanak tanımıştır.

Elde edilen bulgular, katılımcıların yarısından fazlasının (%54,2) düşük ilaç uyumu sergilediğini ortaya koyarken, sağlık okuryazarlığının yetersiz olduğu durumlarda düşük uyum oranının %89,8'e kadar yükseldiğini göstermektedir. Sağlık okuryazarlığı genel olarak yeterli çıksa da medya üzerinden sağlık bilgilerinin güvenilirliğini değerlendirme ve ruh sağlığı yönetimi gibi alanlarda belirgin zorluklar saptanmıştır. Lojistik regresyon analizleri, sağlık okuryazarlığının ilaç uyumunun en güçlü bağımsız öngörücüsü olduğunu kanıtlamıştır. Ayrıca Ürdün'ün orta bölgesinde ikamet etmek ve genel sağlık durumunu mükemmel veya çok iyi olarak algılamak, yüksek uyum oranlarıyla doğrudan ilişkili bulunmuştur. Eczacı etkileşimleri incelendiğinde ise hastaların sadece beşte birinin her ilaç dolumunda danışmanlık aldığı ve özel görüşme alanlarının eksikliğinin bir engel olarak varlığını sürdürdüğü görülmüştür.

Çalışmanın sonuçları, serbest eczacıların ilaç uyumunu artırmak için hastaların sağlık okuryazarlığı düzeylerine göre özelleştirilmiş müdahaleler geliştirmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Tartışma bölümünde, yazar bulgularını Hyvert ve Lee gibi araştırmacıların çalışmalarıyla ilişkilendirerek, sağlık okuryazarlığının sadece bilgi aktarımı değil, davranışsal bir değişim süreci olarak ele alınması gerektiğini savunmaktadır. Literatür taraması açısından bu çalışma, bölgesel farklılıkların uyum üzerindeki etkisini göstermesi ve Teach-Back gibi yapılandırılmış iletişim yöntemlerinin hastalar tarafından yüksek kabul gördüğünü belgelemesi bakımından değerlidir. Eczacıların proaktif bir rol üstlenerek, medyadaki sağlık bilgilerini değerlendirme konusunda hastalara rehberlik etmesi ve eczane ortamında gizliliği sağlayan alanlar oluşturması, kronik hastalık yönetiminde ilaç uyumunu artıracak stratejik adımlar olarak önerilmektedir.

Çalışma bulguları, kronik hastalığı olan bireylerin yarısından fazlasının (%54,2) ilaçlarına düşük düzeyde uyum sağladığını ve her üç hastadan birinin ilaçlarını hatırlamakta güçlük çektiğini göstermektedir. Bu tablo, tanı ve reçeteleme süreçlerinin ardından ilaç kullanım aşamasında yaşanan aksaklıkların sağlık kaynaklarında ciddi israfa ve kronik hastalık kontrolünde yetersizliğe yol açtığını ortaya koymaktadır.

Yazarlar, uyumsuzluğun en önemli nedenlerinden biri olan semptomlar düzelince ilacı bırakma davranışının, toplum eczacıları tarafından verilecek düzenli ve yapılandırılmış hasta eğitimiyle önlenebileceğini açıklamaktadır. Ancak mevcut uygulamada hastaların yalnızca beşten birinin her reçete yenilemede danışmanlık alabilmesi ve mahremiyet alanlarının yetersizliği iletişimin etkinliğini sınırlamaktadır.

Tartışma bölümünde literatürle kurulan ilişkide, Hyvert ve arkadaşlarının derlemesinde vurgulanan çelişkili sonuçlara karşın, bu araştırmada sağlık okuryazarlığının uyumu 2,73 kat artıran bağımsız bir yordayıcı olduğu doğrulanmıştır. Ayrıca hastaların %90'ının eczacının Teach-Back metodunu kullanmasını yararlı bulması, okuryazarlığı geliştirmeye yönelik eczacı liderliğindeki müdahalelerin kabul edilebilirliğini desteklemektedir.

Sonuç olarak, coğrafi bölge ve öz-algısal sağlık durumunun da uyum üzerinde belirleyici olması, tek tip eczacılık yaklaşımı yerine bölgesel ve bireysel gereksinimlere uyarlanmış danışmanlık modellerine ihtiyaç duyulduğunu göstermektedir. Gelecek araştırmalarda boylamsal tasarımlarla nedensellik bağının kurulması ve eczacıların sağlık okuryazarlığı müdahalelerine ilişkin tutumlarının incelenmesi önerilmektedir.

Yazarlar, Hyvert ve arkadaşlarının 27 çalışmayı kapsayan sistematik derlemesinde sağlık okuryazarlığı ile ilaca uyum arasındaki ilişkinin belirsiz ve çelişkili bulunduğunu aktararak, kendi ampirik bulgularının yeterli sağlık okuryazarlığının ilaç uyumunu bağımsız ve güçlü biçimde artırdığını kanıtladığını vurgulamaktadır (Gharaibeh et al., 2026).

Bu çalışma, kronik hastalık yönetiminde sağlık okuryazarlığı ile ilaca uyum arasındaki karmaşık ilişkiyi toplum eczanesi bağlamında ampirik olarak çözümleyen önemli bir işleve sahiptir. Literatürde daha önce yürütülen araştırmalarda sağlık okuryazarlığının ilaç uyumu üzerindeki etkisine dair elde edilen çelişkili ve tutarsız bulgular, bu alanda yeni ve çok boyutlu araştırmalara ihtiyaç olduğunu gösteriyordu. Makale, Ürdün'ün kuzey, orta ve güney bölgelerini kapsayan çok merkezli yapısıyla bölgesel farklılıkları ve eczacı-hasta etkileşimindeki iletişim dinamiklerini modele dahil ederek literatürdeki metodolojik boşluğu doldurmaktadır. Çalışma, birinci basamak sağlık hizmetlerinde toplum eczacılarının üstlenebileceği kilit rolleri tanımlayarak teorik tartışmaları uygulamalı halk sağlığı müdahalelerine dönüştürmektedir.

İncelenen çalışma, sağlık okuryazarlığı ile ilaç uyumu arasındaki ilişkiyi inceleyen önceki literatürle doğrudan hesaplaşmakta ve mevcut teorik modelleri derinleştirmektedir. Hyvert ve arkadaşlarının 27 çalışmayı kapsayan sistematik derlemesinde ortaya koyduğu çelişkili sonuçlar temel alınarak, ilişkinin tek boyutlu olmadığı ve confounding değişkenlerin kontrol edilmesi gerektiği vurgulanmaktadır. Guo ve arkadaşları ile Al-Qerem ve arkadaşlarının pozitif korelasyon yönündeki bulgularını destekleyen bu araştırma, Thurston ve arkadaşlarının dezavantajlı gruplarda ilişki bulamayan sonuçlarından farklılaşmaktadır. Makale, önceki çalışmalardan farklı olarak coğrafi bölge ve öz-algısal sağlık durumunu da denkleme ekleyerek okuryazarlığın uyum üzerindeki bağımsız öngörücü gücünü çok değişkenli regresyon analiziyle kanıtlamış ve literatürdeki metodolojik tartışmalara net bir katkı sunmuştur.

Bu makale, kronik hastalıklar ve halk sağlığı odaklı bir literatür taramasında birbiriyle kesişen üç ana ekseni bir araya getiren güçlü bir sentez sunmaktadır. İlk olarak, HLS-EU-Q16 ve MMAS-8 gibi geçerliği kanıtlanmış ölçeklerin toplum eczanesi ortamında birlikte kullanımına dair ampirik kanıt sağlayarak ölçek metodolojisine katkıda bulunmaktadır. İkinci olarak, hastaların %90'ının eczacılar tarafından uygulanacak Teach-Back yöntemini faydalı bulduğunu göstererek, literatürde sıkça tartışılan ancak sahada az uygulanan yapılandırılmış iletişim tekniklerinin kabul edilebilirliğini belgelemektedir. Üçüncü olarak, coğrafi konumun uyum üzerindeki anlamlı etkisini göstererek, literatür taraması yapan araştırmacılara sağlık davranışı müdahalelerinin bölgesel ve sosyoekonomik bağlamdan bağımsız düşünülemeyeceğini somut verilerle kanıtlamaktadır.