Kronik Bulaşıcı Olmayan Hastalığı Olan Yaşlı Çinli Hastalarda E-Sağlık Okuryazarlığı ile Öz Yönetim Arasındaki İlişkiler: Öz Yeterliliğin Aracı Rolü

Küresel halk sağlığı gündeminde kronik bulaşıcı olmayan hastalıklar, yüksek mortalite ve düşük kontrol oranları nedeniyle özellikle yaşlı nüfus üzerinde ciddi bir ekonomik ve sosyal baskı oluşturmaktadır. Çin bağlamında bu durum, her yıl %8,9'luk bir artışla yaklaşık 260 milyon hastayı kapsayan devasa bir sorun teşkil etmektedir. Kronik hastalık öz yönetimi, bireylerin günlük yaşamda hastalık semptomlarını kontrol etme ve yaşam kalitesini optimize etme yetisi olarak, medikal kaynakların kısıtlı olduğu durumlarda sürdürülebilir bir çözüm sunmaktadır. Ancak yaşlı bireylerin dijital dünyadaki becerilerini temsil eden e-sağlık okuryazarlığının, bu yönetim sürecine nasıl dahil olduğu ve bireyin psikolojik inançları tarafından nasıl şekillendirildiği sorusu, halk sağlığı müdahalelerinin tasarımı açısından büyük önem arz etmektedir.

Bu ampirik çalışma, Çin'in Hunan eyaletindeki dört huzurevinde ikamet eden 60 yaş ve üzeri, en az bir kronik hastalığa sahip 289 yaşlı birey üzerinde yürütülen kesitsel bir araştırmadır. Çalışmanın temel amacı, e-sağlık okuryazarlığının öz yönetim davranışları üzerindeki etkisini ve bu ilişkide öz yeterliliğin üstlendiği aracı rolü yapısal eşitlik modellemesi (SEM) teknikleriyle test etmektir. Veriler; e-sağlık okuryazarlığı ölçeği, kronik hastalık öz yönetim ölçeği, genel öz yeterlilik ölçeği ve sosyal destek ölçeği gibi geçerliliği kanıtlanmış araçlarla toplanmıştır. Analiz aşamasında değişkenler arasındaki doğrudan ve dolaylı etkiler, maksimum olabilirlik yöntemi ve bootstrap örnekleme tekniği kullanılarak hesaplanmış, böylece teorik modelin veriyle uyumu titizlikle değerlendirilmiştir.

Bulgular, yaşlı hastalarda kronik hastalık öz yönetiminin genel olarak düşük bir seviyede olduğunu ve katılımcıların yalnızca %15,92'sinin akıllı sağlık cihazlarından faydalandığını göstermektedir. Yapısal eşitlik modeli sonuçları, e-sağlık okuryazarlığının öz yönetim üzerinde hem doğrudan (beta=0,42) hem de öz yeterlilik üzerinden dolaylı (beta=0,429) bir etkiye sahip olduğunu ortaya koymuştur. Toplam etkinin %33,56'sının öz yeterlilik aracılığıyla gerçekleşmesi, bireyin sağlık bilgilerini anlama kapasitesinin yanı sıra bu bilgileri uygulamaya dökme konusundaki öz güveninin de kritik olduğunu kanıtlamaktadır. Ayrıca sosyal desteğin, özellikle objektif destek boyutunun, öz yönetim becerilerini pozitif yönde güçlendirdiği regresyon analizleriyle doğrulanmıştır.

Araştırmanın literatürdeki yeri ve önemi, e-sağlık okuryazarlığının tek başına yeterli olmadığını, bireyin psikolojik kapasitesini yansıtan öz yeterliliğin dijital sağlık uçurumunu kapatmada kilit bir köprü görevi gördüğünü göstermesinde yatmaktadır. Bu sonuçlar, sağlık profesyonellerinin yaşlılara yönelik dijital müdahaleler tasarlarken sadece teknolojik erişime değil, aynı zamanda hastaların öz yeterliliklerini destekleyen bütüncül eğitim modellerine odaklanmaları gerektiğini kanıtlamaktadır. Çalışma, kronik hastalık yönetiminde akıllı sağlık cihazlarının kullanımını teşvik edecek politikalar için ampirik bir temel sunarken, yaşlı bireylerin dijital okuryazarlık düzeylerinin geliştirilmesinin öz yönetim kalitesini doğrudan artıracağını savunmaktadır.

Yazarlar tartışma bölümünde, kronik hastalıklara sahip yaşlı bireylerin öz yönetim düzeylerinin genel olarak düşük seviyelerde kaldığını ve bu durumun önceki araştırmalardaki bulgularla benzerlik gösterdiğini belirtmektedirler. Uzun süren ve birden fazla kronik hastalığı barındıran durumların bireylerin fiziksel ve ruhsal sağlığını olumsuz yönde etkilediği ifade edilmektedir.

Bununla birlikte, düşük gelir düzeyine sahip olan ve yalnız yaşayan yaşlıların sağlık bilgilerine erişimde güçlük çektikleri ve öz yönetim becerilerinin olumsuz etkilendiği vurgulanmaktadır. Sosyal desteğin hastaların sorumluluk bilincini artırarak hem fiziksel hem de psikolojik sonuçları iyileştirebileceği açıklanmaktadır.

Öz yeterliliğin öz yönetim üzerindeki olumlu etkisinin tür 2 diyabet, hipertansiyon ve inmeli hastalarla yapılan diğer çalışmalarla uyumlu olduğu aktarılmaktadır. Yüksek öz yeterliliğe sahip bireylerin engelleri aşma konusunda kendilerini daha donanımlı hissettikleri ve tedavi sürecine daha iyi uyum sağladıkları ifade edilmektedir.

Son olarak, akıllı sağlık cihazlarının kullanımının yaşlı bireylerin öz yönetimini desteklemede büyük bir potansiyel taşıdığı ve özellikle tıp profesyonelleri tarafından önerilen cihazların daha yüksek kullanılabilirlik puanları aldığı sonuç bölümünde detaylıca ele alınmıştır.

Yazarlar, elde ettikleri bulguları literatürdeki benzer çalışmalarla karşılaştırarak e-sağlık okuryazarlığının hastaların sağlık durumlarını korumak adına daha iyi kararlar vermelerini sağlayacak şekilde öz yönetim becerilerini güçlendirdiğini vurgulamışlardır (Wu et al., 2022, s. 2).

Bu çalışma, kronik bulaşıcı olmayan hastalıklara sahip yaşlı bireylerin dijital sağlık ekosistemindeki davranışsal adaptasyonlarını anlamlandırmak adına kritik bir işlev görmektedir. Literatürde e-sağlık okuryazarlığının öz yönetim üzerindeki doğrudan etkileri bilinmekle birlikte, bu ilişkinin altındaki psikolojik mekanizmaların nasıl işlediğine dair ampirik kanıtlar sınırlıdır. Çalışma, öz yeterliliği merkezi bir aracı değişken olarak konumlandırarak, dijital okuryazarlığın tek başına yeterli olmadığını, bu okuryazarlığın bireyin kendi kapasitesine olan inancını tetiklediği ölçüde öz yönetimi iyileştirdiğini modellemektedir. Bu yönüyle araştırma, klinik uygulamalarda sadece teknolojik eğitimin değil, aynı zamanda psikolojik güçlendirmenin de gerekliliğini ortaya koyan bir köprü vazifesi görmektedir.

Araştırma, temellerini Stanford Üniversitesi tarafından geliştirilen kronik hastalık öz yönetim programlarından ve e-sağlık okuryazarlığı ölçeklerinden alarak önceki literatürle güçlü bir bağ kurmaktadır. Yazarlar, geleneksel Kronik Bakım Modeli ve WHO'nun Yenilikçi Kronik Durum Bakımı Çerçevesi gibi sistem odaklı modellerin kısıtlarını tartışarak, dikkati bireysel öz yeterliliğe ve dijital yetkinliğe çekmektedir. Önceki çalışmaların diyabet ve hipertansiyon gibi spesifik hastalıklardaki bulgularını, genel bir kronik hastalık yelpazesine ve Çin'deki yaşlı nüfusun kültürel bağlamına taşıyarak genişletmektedir. Özellikle sosyal desteğin öz yönetim üzerindeki etkisini tartışırken, literatürdeki mevcut teorik kabulleri doğrulamakta ve dijitalleşme ile psikososyal faktörlerin sentezini yaparak literatürdeki kuramsal boşluğu doldurmaktadır.

Bu çalışma, yaşlı sağlığı ve dijital sağlık yönetimi konulu literatür taramalarına somut ve güncel bir veri seti sağlamaktadır. Özellikle akıllı sağlık cihazlarının kullanım oranlarının düşüklüğünü (yüzde 15.92) belgelemesi, dijital uçurumun yaşlı nüfus üzerindeki etkilerini tartışan derlemeler için temel bir kanıt niteliğindedir. Çalışmanın sunduğu yapısal eşitlik modeli, öz yeterliliğin toplam etkinin yaklaşık yüzde 33.56'sını açıkladığına dair hassas bir hesaplama sunarak, müdahale odaklı literatür taramalarında stratejik önceliklerin belirlenmesine yardımcı olmaktadır. Ayrıca, tıp personelinin cihaz önerisinin kullanıcı memnuniyeti üzerindeki etkisini vurgulaması, sağlık hizmetleri yönetimi literatürüne profesyonel rehberliğin önemi konusunda özgün bir katkı sunmaktadır.