Üniversite Öğrencilerinde Besin Güvencesizliğinin Mental Sağlık ve Uyku Kalitesi Üzerine Etkisinin Değerlendirilmesi

Besin güvencesizliği, dünya genelinde giderek artan ve özellikle üniversite öğrencileri gibi hassas gruplar arasında daha yüksek oranlarda görülen kritik bir halk sağlığı meselesidir. Yetersiz finansal kaynaklar, ders yoğunluğu ve yemek hazırlığına ayrılan sınırlı zaman gibi faktörler, öğrencilerin yeterli ve besleyici gıdaya erişimini zorlaştırmaktadır. Bu durum, sadece fiziksel sağlık üzerinde değil, aynı zamanda ruhsal iyi oluş ve uyku düzeni üzerinde de önemli olumsuz etkilere yol açabilir. Mevcut literatürde besin güvencesizliği, mental sağlık sorunları ve uyku kalitesi arasındaki bağlantılar ayrı ayrı ele alınsa da, bu dinamiklerin üniversite öğrencileri özelinde eş zamanlı olarak incelendiği bütünleşik çalışmalara olan ihtiyaç devam etmektedir.

Bu araştırma, üniversite öğrencilerinde besin güvencesizliğinin yaygınlığını tespit etmeyi ve bu durumun mental sağlık ve uyku kalitesi üzerindeki etkilerini değerlendirmeyi amaçlamıştır. Nevşehir'de bulunan bir öğrenci yurdunda Ocak-Aralık 2022 tarihleri arasında kesitsel ve tanımlayıcı bir çalışma olarak yürütülen araştırmada, kronik hastalığı olmayan 370 öğrenciye anket uygulanmıştır. Öğrencilerin sosyodemografik özellikleri ve antropometrik ölçümleri alınmış; besin güvencesizliği 'Hane Halkı Besine Ulaşılabilirlik Ölçeği Kısa Formu', mental sağlık 'Warwick-Edinburg Mental İyi Oluş Ölçeği (WEMİOÖ)' ve uyku kalitesi 'Pittsburg Uyku Kalitesi İndeksi (PUKİ)' ile değerlendirilmiştir. Ayrıca, besin tüketimlerini belirlemek amacıyla üç günlük besin tüketim kayıtları toplanmıştır.

Çalışmanın bulgularına göre, öğrencilerin %42,7'sinin besin güvencesizliği yaşadığı, bunların %33,5'inin orta düzeyde ve %8,9'unun şiddetli besin güvencesizliği ile karşı karşıya olduğu tespit edilmiştir. Besin güvencesizliği ile mental sağlık puanı arasında negatif yönlü (r= -0,132; p<0,05), PUKİ skoru arasında ise pozitif yönlü (r=0,219; p<0,05) istatistiksel olarak anlamlı ilişkiler bulunmuştur. Bu durum, besin güvencesizliği arttıkça mental sağlığın kötüleştiğini ve uyku kalitesinin düştüğünü göstermektedir. Ayrıca, besin güvencesi olmayan öğrencilerin enerji, yağ, A vitamini, karoten, K vitamini, sodyum, potasyum, magnezyum, fosfor ve çinko gibi birçok besin ögesi tüketiminin besin güvencesi olan öğrencilerden daha az olduğu belirlenmiştir.

Tartışma bölümünde, üniversite öğrencilerindeki besin güvencesizliği prevalansının literatürdeki diğer çalışmalarla benzerlik gösterdiği ve düşük aile geliri, üniversiteye uzaklık, zaman kısıtlamaları gibi faktörlerle ilişkili olduğu belirtilmiştir. Araştırma, besin güvencesizliğinin obezite ile ilişkisini açıklayan önceki çalışmaların çelişkili sonuçlarına değinirken, kendi bulgularında besin güvencesizliği ile vücut ağırlığı arasında bir düşüş eğilimi gözlemlemiştir. Diyet kalitesinin düşmesi, çeşitli besin ögesi eksiklikleri ve bunların mental sağlık ve uyku kalitesi üzerindeki olumsuz etkileri literatürdeki bilgilerle desteklenmiştir. Bu çalışma, Türkiye'de besin güvencesizliği, mental sağlık ve uyku kalitesini birlikte ele alan sınırlı sayıdaki araştırmalardan biri olarak literatüre önemli bir katkı sağlamaktadır, özellikle öğrencilerin yaşam koşullarının iyileştirilmesine yönelik somut politika önerileri sunması açısından değerlidir.

Araştırma bulguları, devlet yurdunda kalan üniversite öğrencilerinin %42,71'inin besin güvencesizliği yaşadığını ve bu öğrencilerin %8,91'inde besin güvencesizliğinin şiddetli seviyede olduğunu göstermektedir. Ayrıca besin güvencesizliği arttıkça enerji, yağ, A, K vitaminleri ile potasyum ve çinko gibi kritik mikro besin ögesi alımlarının anlamlı düzeyde azaldığı tespit edilmiştir.

Yazarlar bu tabloyu, öğrencilerin kısıtlı finansal kaynakları, yetersiz besin hazırlama imkânları ve kampüse/markete ulaşımda yaşadıkları zorluklar nedeniyle kaliteli ve çeşitli besinlere ulaşamamalarıyla açıklamaktadır. Besin güvencesizliğinin doğrudan öğün atlamaya, düşük kaliteli diyet tüketimine ve kütle kayıplarına yol açtığı değerlendirilmektedir.

Tartışma bölümünde elde edilen veriler literatürdeki çalışmalarla karşılaştırılmış; üniversite gençliğinde besin güvencesizliği yaygınlığının genelde %37,5-54 bandında seyrettiğine dikkat çekilmiştir. Ayrıca besin yetersizliğinin mental iyi oluşu ve uyku kalitesini olumsuz etkilediği yönündeki uluslararası bulgularla bu araştırmanın sonuçlarının tam bir uyum içinde olduğu gösterilmiştir.

Sonuç olarak, üniversite öğrencilerinin beslenme yetersizliklerinin ve yetersiz gıda erişiminin sadece fiziksel gelişimlerini değil, ruh sağlığı ve uyku kalitesi gibi genel esenlik parametrelerini de bozduğu vurgulanmaktadır. Çalışma, erkek katılımcı oranının düşüklüğü gibi sınırlılıklara karşın öğrenci refahını artıracak sosyal politikaların aciliyetini ortaya koymaktadır.

Yazarlar, literatürde üniversite öğrencilerinde besin güvencesizliği prevalansının %37,5 ile %54 arasında bildirildiğini ifade ederek bu çalışmada elde edilen %42,7'lik besin güvencesizliği oranının mevcut uluslararası literatür bulgularıyla paralellik gösterdiğini vurgulamaktadır (Kekeç & Çalapkorur, 2026).

Bu akademik çalışma, yükseköğretim kademesindeki genç yetişkinlerin karşılaştığı besin güvencesizliği sorununu yalnızca kalori kısıtlılığı bağlamında değil, aynı zamanda bilişsel ve fizyolojik esenliğin iki temel direği olan mental sağlık ve uyku kalitesiyle olan etkileşimi üzerinden incelemektedir. Literatürde genellikle ayrı ayrı ele alınan bu değişkenleri bir araya getirerek, besin erişimindeki aksaklıkların zincirleme bir reaksiyonla psikolojik dayanıklılığı nasıl zayıflattığını somut verilerle ortaya koymaktadır. Çalışma, özellikle Türkiye'deki devlet yurtlarında kalan öğrenci popülasyonuna odaklanarak, yerel sosyoekonomik dinamiklerin beslenme biyobelirteçleri ve psikometrik ölçek puanları üzerindeki yansımalarını dökümante etme işlevi görmektedir.

Araştırma, kuramsal temelini USDA tarafından geliştirilen besin güvencesizliği sınıflandırmasına dayandırmakta ve bu sınıflandırmanın Türk üniversite örneklemindeki geçerliliğini test etmektedir. Önceki çalışmaların üniversite öğrencilerinde besin güvencesizliği oranını %37,5 ile %54 arasında gösteren bulgularıyla (%42,7) paralellik sergileyen bu çalışma, literatüre ek olarak üç günlük besin tüketim kayıtlarını analiz ederek bulguları derinleştirmektedir. Yazarlar, Martinez ve Hagedorn gibi araştırmacıların daha önce işaret ettiği besin güvencesizliği ve mental sağlık arasındaki korelasyonu, kendi örnekleminde r=-0,132 düzeyinde teyit ederek, uluslararası literatürdeki 'besin güvencesizliği-ruh sağlığı' paradigmasını yerel düzeyde genişletmektedir.

Çalışmanın literatür taramalarına sağladığı en özgün katkı, besin güvencesizliği ile uyku kalitesi arasındaki ilişkiyi mikro besin ögesi alımı (özellikle Vitamin K, Potasyum, Çinko ve Tirozin) üzerinden açıklamaya çalışmasıdır. Literatür taraması yapan bir araştırmacı için bu çalışma, düşük besin erişiminin sadece 'açlık' hissiyle sınırlı kalmadığını, aynı zamanda mikro besin yetersizlikleri yoluyla uyku latansını ve mental refahı doğrudan etkileyen bir mekanizma sunduğunu kanıtlamaktadır. Ayrıca, marjinal besin güvencesi ile obezite, şiddetli besin güvencesizliği ile düşük vücut ağırlığı arasındaki paradoksal ilişkiyi tartışarak, beslenme epidemiyolojisi alanındaki karmaşık bulguların yorumlanmasına metodolojik bir derinlik katmaktadır.