Nicel araştırma makalesi incelemesi
DOI: 10.21565/ozelegitimdergisi.1745997Kanıta Dayalı Sınıf Yönetimi Ölçeğinin Klasik Test ve Madde Tepki Kuramlarına Göre Geçerlik ve Güvenirlik Kanıtları
Sınıf yönetiminde etkililiği bilimsel araştırmalarla doğrulanmış kanıta dayalı stratejilerin kullanımı, öğrenci başarısını ve ders katılımını artırırken problem davranışları azaltmakta; öğretmenlerin ise mesleki doyumunu artırarak tükenmişlik yaşamasını önlemektedir.
Makalenin anahtar kelimeleri
- Yazar
- Nevin Güner et al.
- Yayın
- Tarih
- 2026
Makalenin Kapsamı ve Akademik İçeriği
Sınıf yönetiminde bilimsel araştırmalarla etkililiği kanıtlanmış stratejilerin tutarlı bir şekilde kullanılması, kapsayıcı eğitim ortamlarında öğrenci başarısını ve derse katılımı artırırken problem davranışları en aza indirmekte kritik bir rol oynamaktadır. Kapsayıcı eğitimin yaygınlaşmasıyla birlikte sınıflardaki bireysel farklılıkların artması, öğretmenlerin sınıf yönetiminde daha fazla zorluk, stres ve tükenmişlik yaşamasına neden olmaktadır. Literatürde öğretmenlerin bu tür stratejiler hakkında bilgilerinin sınırlı olduğu ve kendilerini yetersiz hissettikleri sıklıkla vurgulanmaktadır. Bu durum, özellikle Türkiye'deki kapsayıcı ilkokul sınıflarında görev yapan sınıf öğretmenlerinin kanıta dayalı sınıf yönetimi stratejilerini ne sıklıkla ve ne düzeyde kullandıklarını geçerli, güvenilir ve pratik bir şekilde ölçebilecek araçlara olan ihtiyacı belirginleştirmekte ve çalışmanın temel problemini oluşturmaktadır.
Bu araştırmanın temel amacı, kapsayıcı eğitim ortamlarında görev yapan ilkokul sınıf öğretmenlerinin kanıta dayalı sınıf yönetimi stratejilerini kullanma düzeylerini ölçmek amacıyla pratik, geçerli ve güvenilir bir değerlendirme aracı geliştirmektir. Bu doğrultuda geliştirilen Kanıta Dayalı Sınıf Yönetimi Ölçeğinin (KDSYÖ) psikometrik nitelikleri hem Klasik Test Kuramı (KTK) hem de Madde Tepki Kuramı (MTK) çerçevesinde incelenmiştir. Araştırmaya kapsayıcı eğitim uygulanan ilkokullarda görev yapan toplam 638 sınıf öğretmeni uygun örnekleme yöntemiyle katılmıştır. Elde edilen veri seti, ölçek geliştirme sürecinde Açımlayıcı Faktör Analizi (366 katılımcı) ve Doğrulayıcı Faktör Analizi (272 katılımcı) için rastgele iki ayrı dosyaya bölünmüş; MTK analizleri ise 638 katılımcıdan oluşan tüm veri dosyası üzerinde yürütülmüştür. Uzman görüşleri ve kapsam geçerliği Krippendorff alfa katsayısı ve Lawshe tekniği kullanılarak doğrulanmıştır.
Yapılan Klasik Test Kuramı analizleri sonuçunda, taslak formdaki 36 maddeden 22'si faktör yük değerlerini karşılamadığı için elenmiş ve geriye kalan 14 madde ile dört faktörlü bir yapı elde edilmiştir. Bu faktörler; 'uygun davranışların ödüllendirilmesi', 'ders sürecini yönetme', 'problem davranışları yönetme' ve 'sınıfın fiziksel düzenlenmesi' olarak adlandırılmıştır. Doğrulayıcı faktör analizinde modelin kabul edilebilir ve güçlü uyum indekslerine sahip olduğu belirlenmiştir. Ölçeğin bütününe ilişkin Cronbach alpha ve McDonald Omega güvenirlik katsayıları yüksek bulunurken, alt boyutların güvenirliği de kabul edilebilir sınırlar içinde yer almıştır. Madde Tepki Kuramı kapsamında yürütülen analizler de benzer şekilde olumlu sonuçlar vererek, Generalized Partial Credit Model kullanılarak elde edilen madde ayırt edicilik ve güçlük parametrelerinin, madde karakteristik eğrilerinin ve bilgi fonksiyonlarının ölçeğin ölçme hassasiyetini doğruladığını göstermiştir.
Elde edilen bulgular doğrultusunda, KDSYÖ'nün ilkokul öğretmenlerinin kanıta dayalı sınıf yönetimi stratejilerini kullanma düzeylerini güvenilir ve pratik bir şekilde ölçmek amacıyla kullanılabilecek nitelikli bir ölçme aracı olduğu sonuçuna ulaşılmıştır. Ölçekten çıkarılan maddelerin, Türkiye'deki sınıf öğretmenleri tarafından sınıflarda nadiren kullanılan veya bilinmeyen uluslararası literatürdeki stratejileri içermesi, ülkemizdeki öğretmen eğitimi programlarında kanıta dayalı sınıf yönetimi stratejilerine daha fazla yer verilmesi gerektiğine işaret etmektedir. Bu ölçek, gelecekteki öğretmen eğitimi araştırmalarında, mesleki gelişim programlarının etkililiğinin değerlendirilmesinde ve kapsayıcı eğitim uygulamalarının kalitesinin artırılmasında araştırmacılara ve uygulamacılara pratik bir veri toplama aracı sunarak literatürdeki önemli bir boşluğu doldurmaktadır.
Araştırmanın amacı
kapsayıcı eğitim ortamlarında görev yapan ilkokul sınıf öğretmenlerinin etkili olduğu kanıtlanmış sınıf yönetimi stratejilerini kullanma düzeylerini belirlemede kullanılabilecek geçerli ve güvenilir bir sınıf yönetimi ölçeğinin geliştirilmesidir(Güner et al., 2026).
İnceleme ve modelleme yöntemi
Makale, kapsayıcı ilkokul sınıflarında görev yapan öğretmenlerin kanıta dayalı sınıf yönetimi stratejilerini kullanma düzeylerini belirlemeye yönelik geçerli ve güvenilir bir ölçek geliştirmek amacıyla hem Klasik Test Kuramı hem de Madde Tepki Kuramı yöntemlerini bir arada kullanan karma psikometrik bir tasarım benimsemiştir(Güner et al., 2026).
Kuramsal ve kavramsal çerçeve
Ölçek geliştirme sürecinde Klasik Test Kuramı ve Madde Tepki Kuramı yaklaşımları bir arada kullanılmıştır. Kuramsal olarak Simonsen vd. (2008) ve Mitchell vd. (2017) tarafından ortaya konulan kanıta dayalı sınıf yönetimi boyutları ve stratejileri temel alınmıştır.
Makalenin ele aldığı literatür
Sınıf yönetiminde kanıta dayalı stratejilerin öğrenci ve öğretmen çıktılarına etkileri, öğretmenlerin sınıf yönetimi kaygıları, Türkiye'de yürütülen yerel ölçek çalışmaları ve gözlem formlarının uygulama zorlukları ele alınmaktadır.
Araştırma Tasarımı
- Evren veya inceleme alanı
- Türkiye'deki kapsayıcı eğitim ortamlarında görev yapan ilkokul sınıf öğretmenleri
- Örneklem veya araştırma materyali
- Uygun örnekleme yöntemiyle seçilen ve kapsayıcı eğitim uygulamaları yürüten ilkokullarda görev yapan 638 sınıf öğretmeni (AFA için 366, DFA için 272 öğretmen)
- Veri toplama süreci
- Yüz yüze ve çevrim içi yollarla uygulanan, uzman görüşleri ve Lawshe tekniği ile nihai hale getirilen 36 maddelik taslak ölçek formu
- Veri analiz yöntemi
- Çok değişkenli normallik analizleri, Kaiser-Meyer-Olkin ve Bartlett testleri, Principal Axis Factoring (PAF) yöntemi ile açımlayıcı faktör analizi, doğrulayıcı faktör analizi (CFA) ve Genelleştirilmiş Kısmi Puan Modeli (GPCM) kullanılarak madde tepki kuramı analizleri yapılmıştır.
Araştırmanın Bulguları
Açımlayıcı faktör analizi (AFA) neticesinde, ölçeğin 14 maddeden oluşan ve toplam varyansın %47'sini açıklayan dört faktörlü geçerli bir yapıya sahip olduğu ortaya konmuştur(Güner et al., 2026).
Doğrulayıcı faktör analizi (DFA) uyum indeksleri (CFI = .957, TLI = .945, RMSEA = .048 ve ki-kare/sd = 1.63) ölçeğin dört faktörlü yapısının örneklem verileriyle oldukça güçlü bir uyum gösterdiğini kanıtlamaktadır(Güner et al., 2026).
Ölçeğin toplam puan güvenirlik değerleri klasik test kuramına göre oldukça yüksek bulunmuş, alt boyut düzeyinde ise kabul edilebilir sınırların içinde veya bu sınırlara son derece yakın değerler almıştır(Güner et al., 2026).
Madde Tepki Kuramı (MTK) kapsamında uygulanan Genelleştirilmiş Kısmi Puan Modeli (GPCM) analizleri, ölçek maddelerinin ayırt edicilik ve bilgi sağlama kapasitelerinin yüksek düzeyde olduğunu göstermiştir(Güner et al., 2026).
Bulguların Tartışılması ve Araştırmanın Sonucu
Bulguların Yazarlar Tarafından Yorumlanışı
KDSYÖ'nün Klasik Test Kuramı ve Madde Tepki Kuramı analizlerinden elde edilen psikometrik bulguları, ölçeğin kapsayıcı ilkokul sınıflarında görev yapan öğretmenlerin yönetim stratejilerini ölçmede yüksek geçerlik ve güvenceye sahip olduğunu net bir biçimde ortaya koymaktadır.
Yazarlar, ölçeğin taslak formundaki 36 maddeden 22'sinin elenmesini, Türk öğretmenlerinin uluslararası literatürde kanıta dayalı olarak kabul edilen akran öğretimi, davranış sözleşmeleri ve yanıt kartları gibi gelişmiş yöntemleri sınıflarında aktif olarak kullanmamaları veya bu yöntemlere aşina olmamalarıyla açıklamaktadır.
Elde edilen dört boyutlu yapı (uygun davranışların ödüllendirilmesi, ders sürecini yönetme, problem davranışları yönetme ve sınıfın fiziksel düzenlenmesi), Simonsen vd. (2008) ve Mitchell vd. (2017) tarafından ortaya konan kuramsal çerçeveyle örtüşmekte ve bu boyutların Türkiye'deki mevcut eğitim ortamlarında yüksek düzeyde uygulanabilirliğini doğrulamaktadır.
Tartışma kısmında da vurgulandığı üzere, ölçeğin dördüncü faktöründe yer alan bazı maddelerin (örneğin Madde 7) RMSEA değerlerinin kabul edilebilir sınırın hafifçe üzerinde kalması, özellikle kalabalık ilkokul sınıflarında öğretmenlerin fiziksel düzenlemeler konusundaki algı farklılıklarından veya yapısal engellerden kaynaklanabilmektedir.
Bulguların Önceki Araştırmalarla Karşılaştırılması
Makalede, 36 maddelik taslak ölçekten 22 maddenin düşük faktör yükleri nedeniyle elenmesi, Türk eğitim sistemindeki öğretmenlerin akran öğretimi, davranış sözleşmesi ve yanıt kartı gibi gelişmiş stratejilere yabancı olmasıyla açıklanmış; bu durum Aslan'ın (2017) gözlem formu çalışmasında aynı yöntemleri düşük kullanım sıklığı sebebiyle elemesiyle benzerlik göstermiştir(Güner et al., 2026).
Çalışmada tasarlanan ölçeğin teorik altyapısı Simonsen ve arkadaşları (2008) tarafından belirlenen 5 ana gruptaki kanıta dayalı sınıf yönetimi stratejilerine dayandırılmış, yapılan analizler neticesinde Türk öğretmenlerin uygulama pratiklerini en iyi açıklayan 14 maddelik ve dört faktörlü yapıya ulaşılmıştır(Güner et al., 2026).
Sonuç Bölümünün Sunduğu Çıkarımlar
Geliştirilen Kanıta Dayalı Sınıf Yönetimi Ölçeği (KDSYÖ), kapsayıcı eğitim ortamlarında çalışan ilkokul sınıf öğretmenlerinin bilimsel olarak etkililiği kanıtlanmış sınıf yönetimi stratejilerini uygulama düzeylerini hem örnekleme bağımlı hem de örneklemden bağımsız yöntemlerle ölçebilen, yüksek geçerlik ve güvenirlik kanıtlarına sahip, öğretmen eğitiminde ve akademik araştırmalarda kullanılabilecek son derece pratik ve nitelikli bir ölçme aracıdır(Güner et al., 2026).
Literatür Taraması İçin Sunduğu Çerçeve
Bu çalışma, kapsayıcı eğitim uygulamalarıyla birlikte sınıflardaki öğrenci çeşitliliğinin arttığı modern ilkokul ortamlarında, öğretmenlerin kanıta dayalı sınıf yönetimi stratejilerini kullanma düzeylerini pratik ve ölçülebilir bir şekilde ortaya koyan bir değerlendirme aracı sunmaktadır. Sınıf yönetimi alanındaki geleneksel ölçekler genellikle öğretmenlerin öz algılarını veya genel becerilerini ölçmeye odaklanırken, bu ölçek etkililiği deneysel çalışmalarla kanıtlanmış somut stratejilerin (ödüllendirme, ders süreci, problem davranışlar, fiziksel düzenleme) kullanım sıklığını tespit etmeyi amaçlamaktadır. Geliştirilen ölçek, hem klasik test kuramı hem de madde tepki kuramı gibi iki güçlü psikometrik yaklaşımı bir arada kullanarak, öğretmen eğitimi programlarında ve akademik araştırmalarda kullanılabilecek, örnekleme bağımlı ve bağımsız kanıtlara sahip dayanıklı bir yapı sunar.
Bu araştırma, Simonsen vd. (2008) ve Mitchell vd. (2017) tarafından uluslararası alanyazında tanımlanan ve etkililiği bilimsel olarak doğrulanmış olan kanıta dayalı sınıf yönetimi sınıflamalarını temel alarak geliştirilmiştir. Türkiye'de daha önce yapılan çalışmalar incelendiğinde, Aslan (2017) tarafından geliştirilen Bilimsel Dayanaklı Sınıf Yönetimi Stratejileri Gözlem Formu (BDSGF) gibi gözlem tabanlı araçların kullanım zorluklarına ve okullarda yaygın olarak uygulanma kısıtlılıklarına bir alternatif olarak tasarlanmıştır. Bu araştırma, uluslararası literatürdeki 36 maddelik teorik çerçeveyi Türkiye bağlamında ampirik olarak test etmiş ve Türk öğretmenler tarafından aktif olarak uygulanmayan (akran öğretimi, davranış kontratları vb.) 22 stratejiyi eleyerek, yerel kültür ve sınıf pratikleriyle uyumlu 14 maddelik rafine bir faktör yapısı ortaya koymuştur.
Bu makale, kapsayıcı eğitim bağlamında ilkokul sınıf öğretmenlerinin sınıf yönetim becerilerine yönelik literatür taraması yapan araştırmacılar için metodolojik ve kuramsal açıdan zengin bir kaynak sunmaktadır. Araştırma, sadece öğretmenlerin kendilerini nasıl hissettiklerini ya da kaygı düzeylerini ölçen ölçeklerin aksine, doğrudan gözlemlenebilir davranışlara odaklanan bir öz bildirim ölçeğinin psikometrik olarak nasıl yapılandırılabileceğini göstermektedir. Ayrıca, klasik test kuramı ile madde tepki kuramını birleştiren çift kuramlı analiz yaklaşımı sayesinde, madde kalibrasyonları, ayırt edicilik ve bilgi fonksiyonları gibi ileri düzey istatistiksel kanıtlar sunarak ölçek geliştirme literatürünün niteliksel ve niceliksel standartlarını yükseltmektedir.
Kaynakça
- Aslan, A. (2017). Sınıfında özel gereksinimli öğrenci bulunan ilkokul öğretmenlerinin kullandıkları bilimsel dayanaklı sınıf yönetimi stratejilerinin incelenmesi (Yüksek lisans tezi, Ankara Üniversitesi).
- Simonsen, B., Fairbanks, S., Briesch, A., Myers, D., & Sugai, G. (2008). Evidence-based practices in classroom management: Considerations for research to practice. Education and Treatment of Children, 31(3), 351-380.
Tez ve Makale Araştırmalarında Kullanım
Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.
Tez veya makalede kullanım · literatüre-review
Etkili sınıf yönetimi stratejilerinin öğretmenlerin tükenmişlik ve stres düzeylerini azalttığı iddiası.
Araştırmacılar, kapsayıcı sınıflarda görev yapan öğretmenlerin yaşadığı stres ve tükenmişliği azaltmada kanıta dayalı sınıf yönetimi stratejilerinin koruyucu bir rol oynadığını bu çalışmanın giriş bulgularına atıfta bulunarak temellendirebilirler(Güner et al., 2026).
Kapsayıcı İlkokul Sınıflarında Görev Yapan Sınıf Öğretmenlerinin Kanıta Dayalı Sınıf Yönetimi Stratejilerini Kullanma Düzeyleri ile Mesleki Tükenmişlikleri Arasındaki İlişki
- Araştırma sorusu
- Sınıf öğretmenlerinin KDSYÖ boyutlarından aldıkları puanlar, onların mesleki tükenmişlik düzeylerini anlamlı derecede yordamakta mıdır?
- Yöntem taslağı
- İlişkisel tarama deseni kullanılacaktır. Evren olarak belirlenen bir ilin kapsayıcı eğitim yapan ilkokullarındaki sınıf öğretmenlerinden, güç analiziyle belirlenen örneklem büyüklüğüne göre seçilecek katılımcılardan KDSYÖ ve Maslach Tükenmişlik Envanteri ile veri toplanacak; analizler için çoklu doğrusal regresyon analizi uygulanacaktır.
Makaleyle bağlantısı: Makalede, etkili sınıf yönetimi stratejilerini kullanmanın öğretmenlerin tükenmişlik yaşama olasılığını azaltacağı ve mesleki doyumlarını artıracağı kuramsal olarak vurgulanmaktadır (Giriş bölümü, Sayfa 3)(Güner et al., 2026).
Tez veya makalede kullanım · Kavramsal çerçeve
Kanıta dayalı sınıf yönetimi stratejilerinin çok boyutlu yapısının tanımlanması.
Lisansüstü tezlerde, sınıf yönetimi kavramsal çerçevesi oluşturulurken Simonsen (2008) sınıflaması ile Türk örneklemine uyarlanmış 4 faktörlü (ödüllendirme, ders süreci, problem yönetimi, fiziksel düzenleme) yapının teorik entegrasyonu bu çalışma kaynak gösterilerek yapılabilir(Güner et al., 2026).
Sınıf Öğretmenlerine Yönelik Geliştirilen Kanıta Dayalı Sınıf Yönetimi Hizmet İçi Eğitim Programının Etkililiğinin İncelenmesi
- Araştırma sorusu
- KDSYÖ'nün Türk örnekleminde elenen 22 stratejisini içeren deneysel bir hizmet içi eğitim programı, öğretmenlerin sınıf yönetimi becerilerini artırmada etkili midir?
- Yöntem taslağı
- Öntest-sontest kontrol gruplu yarı deneysel desen tasarlanacaktır. Deney ve kontrol gruplarının örneklem büyüklüğü güç analiziyle belirlenecektir. Deney grubuna 8 haftalık kanıta dayalı sınıf yönetimi eğitimi verilecek, süreç öncesi ve sonrasında KDSYÖ ile toplanan veriler kovaryans analizi (ANCOVA) ile incelenecektir.
Makaleyle bağlantısı: Makalenin tartışma kısmında, uluslararası literatürde kanıta dayalı olan ancak Türk öğretmenlerce kullanılmadığı için elenen stratejilerin öğretmenlere kazandırılmasının eğitim kalitesini artıracağı çağrısı yapılmaktadır (Tartışma bölümü, Sayfa 17)(Güner et al., 2026).
Tez veya makalede kullanım · Tartışma
Kapsayıcı ilkokul sınıflarında öğretmenlerin en sık ve en az kullandığı sınıf yönetimi stratejilerinin alanyazınla karşılaştırılması.
Kendi tez çalışmasında öğretmenlerin sınıf yönetimi uygulamalarını inceleyen bir araştırmacı, elde ettiği bulguları bu çalışmada elenen 22 madde (örneğin akran öğretimi, davranış kontratları) ve kalan 14 madde üzerinden Türkiye'deki öğretmen davranış örüntüleriyle tartışabilir(Güner et al., 2026).
İlkokul Sınıflarının Fiziksel Seating Düzenlemelerinin Öğretmenlerin Sınıf Yönetimi Algısı Üzerindeki Etkisi: Karma Yöntemli Bir Çalışma
- Araştırma sorusu
- Sınıfın fiziksel düzenlenmesi boyutunda yer alan Madde 7'nin RMSEA değerindeki sapma, sınıftaki öğrenci sayısı ve yerleşim düzeni çeşitliliğine göre nasıl farklılaşmaktadır?
- Yöntem taslağı
- Açıklayıcı ardışık karma yöntem deseni kullanılacaktır. Nicel aşamada farklı sınıf mevcutlarına sahip öğretmenlerden KDSYÖ Fiziksel Düzenleme boyutu verileri toplanacak; nitel aşamada ise veri doygunluğuna ulaşana dek belirlenecek öğretmenlerle yarı yapılandırılmış görüşmeler ve sınıf içi haritalama gözlemleri yapılacaktır.
Makaleyle bağlantısı: Tartışma bölümünde, ölçeğin 4. faktöründe yer alan Madde 7'nin RMSEA değerinin sınırda çıkmasının sınıfın kalabalık olması ve fiziksel koşulların algılanma farklılıklarından kaynaklanabileceği açıklanmaktadır (Tartışma bölümü, Sayfa 17)(Güner et al., 2026).