Nicel araştırma makalesi incelemesi

Robotik ve Kodlama Eğitiminin Kız Öğrencilerin STEM Motivasyonu, Tutumu ve Kariyer Hedefleri Üzerindeki Etkisi

STEM eğitimi, 21. yüzyıl becerilerini geliştirmeyi, ekonomik büyümeyi desteklemeyi ve STEM alanlarında toplumsal cinsiyet eşitliğini sağlamayı amaçlayan disiplinler arası bir yaklaşımdır. Özellikle sözel ve dini ağırlıklı müfredata sahip, teknolojiye erişimi kısıtlı kız okullarında bu engeller daha belirgindir.

Makalenin anahtar kelimeleri

Yazar: Salih Gülen, İsmail Dönmez, Fatma Betül Şengönül, Miyase Aslantaş, Turgut Saritaş, Ömer Sukenari, Emrah Eke, Semih Uçar
Yayın: SAGE Open
Tarih: 2025-07-01
DOI: 10.1177/21582440251382631

Makalenin Kapsamı ve Akademik İçeriği

Küresel ölçekte fen, teknoloji, mühendislik ve matematik (STEM) disiplinlerinde kadın temsiliyetinin düşük olması, toplumsal cinsiyet eşitliği ve ekonomik büyüme hedeflerinin önündeki en büyük engellerden biri olarak kabul edilmektedir. Geleneksel toplumsal roller, rol modellerin eksikliği ve erken yaşta başlayan stereotipler, kız öğrencilerin STEM alanlarına yönelik öz-yeterlilik algılarını olumsuz etkilemektedir. Türkiye bağlamında, özellikle sözel ve dini ağırlıklı müfredat sunan tek cinsiyetli kız liselerinde öğrencilerin teknolojik araçlarla buluşma ve STEM kariyerlerini keşfetme imkânları son derece sınırlıdır. Bu kurumsal ve kültürel sınırlılıklar, kız öğrencilerin akademik olarak başarılı olsalar dahi sayısal alanlardan uzaklaşmalarına ve geleneksel meslek gruplarına yönelmelerine neden olmaktadır.

Bu makale, sözel-dini ağırlıklı müfredat yürüten bir devlet kız lisesinde uygulanan 12 haftalık uygulamalı robotik ve kodlama eğitiminin, kız öğrencilerin STEM motivasyonları, tutumları ve kariyer beklentileri üzerindeki etkisini incelemektedir. Araştırmada ön-test son-test kontrol gruplu yarı deneysel yöntem kullanılmış olup, örneklemi tamamı kız öğrencilerden oluşan, benzer sosyo-ekonomik düzeydeki 76 gönüllü (34 deneysel, 42 kontrol) oluşturmaktadır. Deneysel gruba haftada iki ders saati boyunca mBot robot kiti ve mBlock yazılımı kullanılarak STEM disiplinleriyle entegre kodlama etkinlikleri sunulurken, kontrol grubuna herhangi bir dışsal müdahalede bulunulmamıştır. Veriler, geçerliği ve güvenirliği kanıtlanmış STEM Motivasyon, STEM Tutum ve STEM Kariyer ölçekleri aracılığıyla toplanarak nicel analiz yöntemleriyle çözümlenmiştir.

Eğitim programının tamamlanmasının ardından elde edilen nicel bulgular, robotik ve kodlama eğitiminin deneysel gruptaki kız öğrencilerin STEM kariyer hedeflerini, tutumlarını ve motivasyonlarını kontrol grubuna kıyasla anlamlı derecede artırdığını ortaya koymuştur. Yapılan analizlerde üç ölçek için de orta düzeyde bir etki büyüklüğü (Cohen d değerleri sırasıyla 0.67, 0.58 ve 0.68) saptanmıştır. Dikkat çekici bir diğer bulgu ise öğretmenlik mesleğini hedefleyen kız öğrencilerin STEM kariyer puanlarındaki artışın, sağlık veya mühendislik alanlarına yönelmek isteyen öğrencilere kıyasla istatistiksel açıdan anlamlı derecede daha yüksek olmasıdır. Öte yandan, katılımcıların ebeveyn eğitim seviyeleri ve aile gelir düzeyleri ile STEM kariyer eğilimleri arasında herhangi bir anlamlı korelasyon tespit edilmemiştir.

Çalışmanın sonuçları, STEM Kimliği Teorisi ve Sosyal Bilişsel Kariyer Teorisi çerçevesinde tartışılarak literatüre önemli katkılar sunmaktadır. Elde edilen bulgular, kısıtlı sosyo-ekonomik şartlara ve sayısal olmayan bir müfredata sahip kız öğrencilerin bile doğru pedagojik müdahalelerle STEM alanlarında güçlü bir akademik gelişim gösterebileceğini kanıtlamaktadır. Bu yönüyle çalışma, dezavantajlı bölgelerdeki kız çocuklarının teknolojik beceriler kazanması ve cinsiyetçi kariyer stereotiplerini aşması için okul tabanlı uygulamalı eğitimlerin kritik önemini vurgulamaktadır. Bu araştırma, eğitim politikası yapıcılarına ve okul yöneticilerine toplumsal cinsiyet eşitliğini sağlamak adına müfredat dışı teknoloji kampları ve uygulamalı atölyeler düzenleme konusunda somut ve bilimsel bir yol haritası sunmaktadır.

Araştırmanın amacı

Sözel ve dini derslerin ağırlıklı olduğu bir kız lisesinde eğitim alan kız öğrencilerin robotik ve kodlama eğitimi sonrasında STEM motivasyonu, tutumu ve kariyer tercihlerindeki değişimleri ampirik olarak değerlendirmektir(Gülen et al., 2025).

İnceleme ve modelleme yöntemi

Araştırma, sözel ve dini derslerin ağırlıklı olduğu bir kız lisesinde robotik ve kodlama eğitiminin kız öğrencilerin STEM motivasyonu, tutumu ve kariyer planları üzerindeki etkisini değerlendirmek amacıyla ön-test ve son-test kontrol gruplu deneysel bir tasarım kullanılarak yürütülmüştür(Gülen et al., 2025).

Kuramsal ve kavramsal çerçeve

Çalışma, Carlone ve Johnson (2007) tarafından geliştirilen STEM Kimliği Teorisi ve Lent vd. (1994) tarafından ortaya konan Sosyal Bilişsel Kariyer Teorisi (SCCT) üzerine temellendirilmiştir. Bu doğrultuda, öğrencilerin öz-yeterlilik algıları, performansları ve aldıkları dışsal tanınma düzeylerinin, onların STEM alanlarına yönelik seçici güven ve kariyer ilgilerini nasıl şekillendirdiği kuramsal olarak açıklanmaktadır.

Makalenin ele aldığı literatür

Çalışma literatürde kadınların STEM alanlarındaki yetersiz temsiliyetine, bu durumun arkasındaki toplumsal cinsiyet stereotiplerine ve kariyer tercihlerini etkileyen yapısal engellere değinmektedir. Özellikle karma eğitim veren okullara veya sayısal ağırlıklı okullara odaklanan mevcut çalışmaların aksine, sözel ve dini odaklı müfredata sahip tek cinsiyetli kız okullarındaki teknoloji odaklı müdahalelerin eksikliğine işaret ederek bu alandaki derin boşluğu kapatmayı hedeflemektedir.

Araştırma Tasarımı

Evren veya inceleme alanı: Türkiye'de müfredatı ağırlıklı olarak sözel ve dini derslerden oluşan, teknolojik imkânları kısıtlı ve düşük sosyoekonomik düzeydeki kız devlet liselerinde eğitim gören kız öğrenciler.
Örneklem veya araştırma materyali: Türkiye'deki bir kız lisesinde öğrenim gören, 9. ve 10. sınıfa devam eden, 34'ü deney ve 42'si kontrol grubunda yer alan toplam 76 gönüllü kız lise öğrencisi.
Veri toplama süreci: Geçerlik ve güvenirlik çalışmaları yapılmış olan 25 maddelik STEM Motivasyon Ölçeği, 37 maddelik STEM Tutum Ölçeği ve 4 alt boyuttan oluşan STEM Kariyer Ölçeği.
Veri analiz yöntemi: SPSS 21 yazılımı üzerinden gerçekleştirilen normallik testleri, t-testi, ANOVA, Tukey HSD post-hoc analizi ve Pearson korelasyon katsayısı hesaplamaları.

STEM Kariyer HedefleriSTEM MotivasyonuSTEM TutumuEbeveyn Eğitim DüzeyiAile GeliriHedeflenen Meslek

Araştırmanın Bulguları

Robotik ve kodlama eğitimi alan kız öğrencilerin STEM kariyer beklentileri, STEM tutumları ve motivasyon seviyeleri, kontrol grubundaki akranlarına göre anlamlı düzeyde daha yüksek bir artış göstermiştir(Gülen et al., 2025).

Katılımcıların STEM kariyer hedefleri, STEM'e yönelik tutumları ve motivasyon düzeyleri arasında pozitif yönlü, oldukça güçlü ve anlamlı korelasyonlar tespit edilmiştir(Gülen et al., 2025).

Gelecekte öğretmenlik mesleğini seçmeyi düşünen öğrencilerin STEM kariyer puanlarındaki artış, sağlık ya da mühendislik alanlarını hedefleyen öğrencilere kıyasla anlamlı derecede daha yüksek gerçekleşmiştir(Gülen et al., 2025).

Öğrencilerin ailelerinin gelir durumları ile anne ve babalarının eğitim düzeylerinin, robotik eğitimi sonrasında elde edilen STEM kariyer ilgisi ve ölçek puanları üzerinde istatistiksel açıdan anlamlı bir etkisi bulunmamaktadır(Gülen et al., 2025).

Bulguların Tartışılması ve Araştırmanın Sonucu

Bulguların Yazarlar Tarafından Yorumlanışı

Robotik ve kodlama eğitiminin son-test ölçümlerinde deney grubundaki kız öğrencilerin STEM kariyer ilgisi, tutumu ve motivasyon puanlarında kontrol grubuna kıyasla istatistiksel olarak anlamlı ve orta düzeyde bir etki büyüklüğüyle artış sağlandığı görülmüştür. Bu durum, teknoloji odaklı ve el becerisine dayalı müdahalelerin kız öğrencilerin geleneksel cinsiyet kalıplarını aşarak kendilerine olan güvenlerini tazelediğini göstermektedir.

Yazarlar, özellikle gelecekte öğretmen olmayı hedefleyen kız öğrencilerin STEM kariyer puanlarındaki değişimin sağlık ve mühendislik düşünenlere kıyasla daha belirgin olmasını pedagojik alan bilgisi çerçevesinde açıklamaktadır. Öğretmen adayları edindikleri bu yeni teknolojik yeterlilikleri gelecekte başkalarına aktarma ve toplumsal sorumluluk üstlenme motivasyonuyla daha işlevsel ve anlamlı bulmuşlardır.

Elde edilen sonuçlar, katılımcıların aile gelir düzeyi ve ebeveyn eğitim seviyeleri gibi sosyoekonomik değişkenlerin STEM kariyer hedefleri üzerinde belirleyici bir fark yaratmadığını ortaya koymuştur. Bu bulgu, aile desteğinin yetersiz kaldığı düşük gelirli ailelerde, okul ortamında sağlanan uygulamalı teknolojik imkânların ve yapılandırılmış eğitimlerin fırsat eşitliğini sağlamadaki kritik rolünü doğrulamaktadır.

Araştırmanın nihai sonuçları ve korelasyon analizleri, öğrencilerin STEM'e yönelik geliştirdikleri olumlu tutumun motivasyon düzeylerini tetiklediğini ve bu durumun doğrudan STEM alanında kariyer edinme kararlılığıyla sonuçlandığını göstermektedir. Bu doğrusal ilişki, kız okullarında yürütülecek kısa vadeli teknoloji odaklı atölyelerin dahi uzun vadeli kariyer yönelimlerini şekillendirmede güçlü bir başlangıç noktası olabileceğine işaret eder.

Bulguların Önceki Araştırmalarla Karşılaştırılması

Yazarlar, elde ettikleri bulguları Carlone ve Johnson tarafından ortaya konan STEM Kimliği Kuramı çerçevesinde tartışmıştır. Bu kurama göre yeterlilik, tanınma ve performans bileşenleri bireyin fen kimliğini şekillendirir. Bu çalışmada kız öğrencilerin robotik süreçteki uygulamalı performansları ve aldıkları olumlu geri bildirimler, onların yeterlilik ve tanınma algılarını besleyerek STEM kimliklerini güçlendirmiştir(Gülen et al., 2025).

Çalışma, Lyon ve Green'in kadınların fırsat tanındığında bilgisayar bilimlerine ilgi geliştirdiği ve kodlamayı hayallerindeki meslekleri destekleyici bir araç olarak gördükleri yönündeki bulgusuyla uyumludur. Bu durum, özellikle öğretmenlik hedefleyen kız öğrencilerin kodlama eğitimini gelecekteki pedagojik becerilerini destekleyici bir unsur olarak algılayıp STEM kariyerine daha fazla yönelmesini açıklar(Gülen et al., 2025).

Sonuç Bölümünün Sunduğu Çıkarımlar

Araştırmanın sonuçuna göre, robotik ve kodlama eğitimi, sözel ve dini ağırlıklı müfredata sahip kız liselerindeki öğrencilerin STEM motivasyonlarını, tutumlarını ve kariyer planlarını anlamlı düzeyde artırmaktadır. Bu olumlu değişim, öğrencilerin ailevi gelir ve eğitim durumlarından bağımsız olarak ortaya çıkmakta olup, özellikle gelecekte öğretmen olmayı planlayan öğrencilerde en belirgin seviyeye ulaşmaktadır. Sonuçlar, dezavantajlı gruplara yönelik okul tabanlı teknoloji odaklı müdahalelerin ve öğretmen eğitimi programlarındaki STEM pedagojisinin önemini ortaya koymaktadır(Gülen et al., 2025).

Literatür Taraması İçin Sunduğu Çerçeve

Bu araştırma, literatürde çoğunlukla karma eğitim veren fen veya anadolu liselerinde yürütülen STEM çalışmalarının aksine, kız öğrencilere özel olarak tasarlanmış dini ve sözel ağırlıklı bir okul bağlamında ampirik kanıtlar sunmaktadır. Çalışma, eğitimsel fırsat eşitliği ve toplumsal cinsiyet kalıplarının kırılması noktasında robotik uygulamalarının işlevini somut bir deneysel desenle ortaya koymaktadır. Özellikle doğrudan teknolojiye erişimi kısıtlı ve düşük sosyoekonomik düzeydeki kız çocuklarının, yapılandırılmış 12 haftalık bir kodlama müdahalesi sonrasında STEM alanlarına yönelik bariyerleri nasıl aştıklarını ve kariyer tercihlerini nasıl yeniden yapılandırdıklarını göstermesi bakımından literatürde köprü vazifesi görmektedir.

Çalışma, önceki araştırmaların sıklıkla vurguladığı kız öğrencilerin fen ve mühendislik alanlarındaki düşük öz yeterlilik algısı ve seçici güven (selective trust) kavramı üzerine inşa edilmiştir. Ancak bu çalışma, bu bariyerlerin kalıcı olmadığını ve uygulamalı müdahalelerle değişebileceğini savunarak önceki literatürü genişletmektedir. Literatürdeki diğer çalışmalardan, ebeveyn eğitim seviyesi ve aile gelirinin kızların teknolojiye olan ilgisini doğrudan sınırlamadığı bulgusuyla ayrışmaktadır. Geleneksel olarak sosyoekonomik faktörlerin kariyer kararlarını güçlü şekilde etkilediğini belirten çalışmalara karşıt olarak, okul tabanlı ve destekleyici bir öğrenme ortamının bu dezavantajları nötralize edebileceğini kanıtlamaktadır.

Bu çalışma, toplumsal cinsiyet ve STEM eğitimi temalı literatür taramalarına son derece kritik ve özgün bir ampirik veri sunmaktadır. Özellikle gelişmekte olan ülkelerdeki dezavantajlı kız çocuklarının teknolojiyle buluşma süreçlerini ve bu buluşmanın kariyer kararlarına etkilerini analiz eden derlemeler için temel bir referanstır. Ayrıca, öğretmenlik mesleğini düşünen öğrencilerin STEM kariyer hedeflerindeki en yüksek artışı göstermesi bulgusu, öğretmen eğitimi literatürüne ve pedagojik alan bilgisi (PCK) teorisine yeni bir boyut kazandırmaktadır. Gelecekteki derleme çalışmalarında, mesleki kimlik gelişimi ile teknolojik öz yeterlilik arasındaki karşılıklı etkileşimi tartışmak için güçlü bir zemin hazırlamaktadır.

Kaynakça

Carlone, H. B., & Johnson, A. (2007). Understanding the science experiences of successful women of color: Science identity as an analytic lens. Journal of Research in Science Teaching, 44(8), 1187-1218. https://doi.org/10.1002/tea.20237
Lyon, L. A., & Green, E. (2019). Women in coding boot camps: An alternative pathway to computing jobs. Computer Science Education, 30(1), 102-123. https://doi.org/10.1080/08993408.2019.1682379

Tez ve Makale Araştırmalarında Kullanım

Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.

Tez veya makalede kullanım · literatüre-review

Kız öğrencilere yönelik tasarlanan uygulamalı teknoloji eğitimleri, onların STEM kariyer tercihlerini, tutumlarını ve motivasyonlarını anlamlı düzeyde artırmaktadır.

Bu makale, tez çalışmalarının literatür taraması bölümünde, kız çocuklarının teknolojiye yönlendirilmesinde yapılandırılmış eğitimlerin önemini gösteren güncel bir ampirik referans olarak kullanılacaktır(Gülen et al., 2025).

Kız Okulları ile Karma Okullarda Robotik Kodlama Eğitiminin STEM Kariyer Hedeflerine Etkisinin Karşılaştırılması

Araştırma sorusu: Kız okullarında öğrenim gören kız öğrenciler ile karma liselerde öğrenim gören kız öğrencilerin robotik eğitimine yönelik STEM tutum ve kariyer yönelimleri arasında anlamlı bir fark var mıdır?
Yöntem taslağı: Ön test-son test kontrol gruplu yarı deneysel desen kullanılacaktır. Deney gruplarında kız okulundan ve karma okuldan kız öğrenciler (veri doygunluğu ve güç analiziyle belirlenecek örneklem büyüklüğü ile) 12 hafta boyunca aynı robotik müfredatını alacaktır. Veriler SMS, SAS ve SCS ölçekleriyle toplanıp iki yönlü ANOVA ile analiz edilecektir.

Makaleyle bağlantısı: Makalede kız okulu bağlamında elde edilen yüksek etki büyüklüklerinin (d=0.67), karma eğitim ortamlarında akran baskısı ve toplumsal cinsiyet rolleri nedeniyle farklılık gösterip göstermediğini test etme ihtiyacından türetilmiştir(Gülen et al., 2025).

Tez veya makalede kullanım · Tartışma

Sosyoekonomik arka plan (aile geliri ve ebeveyn eğitim düzeyi), etkili bir okul tabanlı teknoloji müdahalesi varlığında öğrencilerin STEM kariyer hedefleri üzerinde belirleyici veya kısıtlayıcı bir rol oynamayabilir.

Tezlerin tartışma bölümlerinde, dezavantajlı bölgelerde yürütülen eğitim projelerinin sosyoekonomik engelleri aşmadaki rolünü tartışırken bu bulgu karşılaştırma aracı olarak kullanılacaktır(Gülen et al., 2025).

Geleceğin Öğretmen Adaylarının STEM Pedagojik Alan Bilgisi ile STEM Kariyer İlgi Düzeyleri Arasındaki İlişkinin İncelenmesi

Araştırma sorusu: Eğitim fakültelerinde öğrenim gören öğretmen adaylarının STEM pedagojik alan bilgisi (PCK) düzeyleri, onların STEM kariyer ilgilerini ve öğretim motivasyonlarını ne derecede yordamaktadır?
Yöntem taslağı: İlişkisel tarama modelinde tasarlanacak araştırmada, farklı öğretmenlik branşlarından seçilecek öğretmen adaylarına (güç analiziyle belirlenen sayıda) STEM Pedagojik Alan Bilgisi Ölçeği ile STEM Kariyer Ölçeği (SCS) uygulanacaktır. Verilerin analizinde çoklu doğrusal regresyon analizi yöntemi kullanılacaktır.

Makaleyle bağlantısı: Makalenin en dikkat çekici bulgularından biri olan, öğretmenlik hedefleyen öğrencilerin STEM kariyer puanlarında en yüksek artışı sergilemesi ve bu durumun Gudmundsdottir ve Shulman (1987) teorisiyle açıklanmasından yola çıkılmıştır(Gülen et al., 2025).

Tez veya makalede kullanım · Kavramsal çerçeve

Gelecekte öğretmenlik mesleğini seçmeyi hedefleyen öğrenciler, edindikleri STEM becerilerini başkalarına aktarma motivasyonuyla STEM kariyer yöneliminde en yüksek artışı sergilemektedir.

Kavramsal çerçevede, pedagojik alan bilgisi (PCK) kuramı ile teknolojik kariyer ilgisi arasındaki ilişkileri açıklamak ve bu iki yapıyı entegre etmek için referans alınacaktır(Gülen et al., 2025).

Robotik Kodlama Eğitiminin Kız Öğrencilerin STEM Kimliği Üzerindeki Uzun Vadeli Etkilerinin İzlenmesi

Araştırma sorusu: 12 haftalık robotik ve kodlama eğitimine katılan kız öğrencilerin STEM motivasyonları, tutumları ve kariyer tercihleri eğitimden 6 ve 12 ay sonra kalıcılığını korumakta mıdır?
Yöntem taslağı: Uzunlamasına (longitudinal) araştırma deseni benimsenecektir. Deney grubundaki kız öğrencilerden eğitim bittikten 6 ay ve 1 yıl sonra SMS, SAS ve SCS ölçekleri ile tekrar veri toplanacaktır. Kalıcılık etkilerini belirlemek için tekrarlı ölçümler için tek yönlü ANOVA (Repeated Measures ANOVA) analizi kullanılacaktır.

Makaleyle bağlantısı: Yazarların makalenin sınırlılıkları bölümünde açıkça belirttiği, araştırmada yalnızca kısa vadeli etkilerin ölçüldüğü ve uzun vadeli takip (follow-up) testlerinin yapılmamış olduğu yönündeki kısıtından ve gelecek araştırmalar çağrısından türetilmiştir(Gülen et al., 2025).