Nicel araştırma · 2025
The Effect of Robotics and Coding Education on Girls’ STEM Motivation, Attitude and Career Aspirations
Okur sorusu
Araştırmanın sonuçuna göre, robotik ve kodlama eğitimi, sözel ve dini ağırlıklı müfredata sahip kız liselerindeki öğrencilerin STEM motivasyonlarını, tutumlarını ve kariyer planlarını anlamlı düzeyde artırmaktadır. Bu olumlu değişim, öğrencilerin ailevi gelir ve eğitim durumlarından bağımsız olarak ortaya çıkmakta olup, özellikle gelecekte öğretmen olmayı planlayan öğrencilerde en belirgin seviyeye ulaşmaktadır.
Öne çıkanlar
Küresel ölçekte fen, teknoloji, mühendislik ve matematik (STEM) disiplinlerinde kadın temsiliyetinin düşük olması, toplumsal cinsiyet eşitliği ve ekonomik büyüme hedeflerinin önündeki en büyük engellerden biri olarak kabul edilmektedir. Geleneksel toplumsal roller, rol modellerin eksikliği ve erken yaşta başlayan stereotipler, kız öğrencilerin STEM alanlarına yönelik öz-yeterlilik algılarını olumsuz etkilemektedir. Türkiye bağlamında, özellikle sözel ve dini ağırlıklı müfredat sunan tek cinsiyetli kız liselerinde öğrencilerin teknolojik araçlarla buluşma ve STEM kariyerlerini keşfetme imkânları son derece sınırlıdır. Bu kurumsal ve kültürel sınırlılıklar, kız öğrencilerin akademik olarak başarılı olsalar dahi sayısal alanlardan uzaklaşmalarına ve geleneksel meslek gruplarına yönelmelerine neden olmaktadır.
Bu makale, sözel-dini ağırlıklı müfredat yürüten bir devlet kız lisesinde uygulanan 12 haftalık uygulamalı robotik ve kodlama eğitiminin, kız öğrencilerin STEM motivasyonları, tutumları ve kariyer beklentileri üzerindeki etkisini incelemektedir. Araştırmada ön-test son-test kontrol gruplu yarı deneysel yöntem kullanılmış olup, örneklemi tamamı kız öğrencilerden oluşan, benzer sosyo-ekonomik düzeydeki 76 gönüllü (34 deneysel, 42 kontrol) oluşturmaktadır. Deneysel gruba haftada iki ders saati boyunca mBot robot kiti ve mBlock yazılımı kullanılarak STEM disiplinleriyle entegre kodlama etkinlikleri sunulurken, kontrol grubuna herhangi bir dışsal müdahalede bulunulmamıştır. Veriler, geçerliği ve güvenirliği kanıtlanmış STEM Motivasyon, STEM Tutum ve STEM Kariyer ölçekleri aracılığıyla toplanarak nicel analiz yöntemleriyle çözümlenmiştir.
Eğitim programının tamamlanmasının ardından elde edilen nicel bulgular, robotik ve kodlama eğitiminin deneysel gruptaki kız öğrencilerin STEM kariyer hedeflerini, tutumlarını ve motivasyonlarını kontrol grubuna kıyasla anlamlı derecede artırdığını ortaya koymuştur. Yapılan analizlerde üç ölçek için de orta düzeyde bir etki büyüklüğü (Cohen d değerleri sırasıyla 0.67, 0.58 ve 0.68) saptanmıştır. Dikkat çekici bir diğer bulgu ise öğretmenlik mesleğini hedefleyen kız öğrencilerin STEM kariyer puanlarındaki artışın, sağlık veya mühendislik alanlarına yönelmek isteyen öğrencilere kıyasla istatistiksel açıdan anlamlı derecede daha yüksek olmasıdır. Öte yandan, katılımcıların ebeveyn eğitim seviyeleri ve aile gelir düzeyleri ile STEM kariyer eğilimleri arasında herhangi bir anlamlı korelasyon tespit edilmemiştir.
Çalışmanın sonuçları, STEM Kimliği Teorisi ve Sosyal Bilişsel Kariyer Teorisi çerçevesinde tartışılarak literatüre önemli katkılar sunmaktadır. Elde edilen bulgular, kısıtlı sosyo-ekonomik şartlara ve sayısal olmayan bir müfredata sahip kız öğrencilerin bile doğru pedagojik müdahalelerle STEM alanlarında güçlü bir akademik gelişim gösterebileceğini kanıtlamaktadır. Bu yönüyle çalışma, dezavantajlı bölgelerdeki kız çocuklarının teknolojik beceriler kazanması ve cinsiyetçi kariyer stereotiplerini aşması için okul tabanlı uygulamalı eğitimlerin kritik önemini vurgulamaktadır. Bu araştırma, eğitim politikası yapıcılarına ve okul yöneticilerine toplumsal cinsiyet eşitliğini sağlamak adına müfredat dışı teknoloji kampları ve uygulamalı atölyeler düzenleme konusunda somut ve bilimsel bir yol haritası sunmaktadır.
Çalışma, Carlone ve Johnson (2007) tarafından geliştirilen STEM Kimliği Teorisi ve Lent vd. (1994) tarafından ortaya konan Sosyal Bilişsel Kariyer Teorisi (SCCT) üzerine temellendirilmiştir. Bu doğrultuda, öğrencilerin öz-yeterlilik algıları, performansları ve aldıkları dışsal tanınma düzeylerinin, onların STEM alanlarına yönelik seçici güven ve kariyer ilgilerini nasıl şekillendirdiği kuramsal olarak açıklanmaktadır.
Çalışma literatürde kadınların STEM alanlarındaki yetersiz temsiliyetine, bu durumun arkasındaki toplumsal cinsiyet stereotiplerine ve kariyer tercihlerini etkileyen yapısal engellere değinmektedir. Özellikle karma eğitim veren okullara veya sayısal ağırlıklı okullara odaklanan mevcut çalışmaların aksine, sözel ve dini odaklı müfredata sahip tek cinsiyetli kız okullarındaki teknoloji odaklı müdahalelerin eksikliğine işaret ederek bu alandaki derin boşluğu kapatmayı hedeflemektedir.
Sözel ve dini derslerin ağırlıklı olduğu bir kız lisesinde eğitim alan kız öğrencilerin robotik ve kodlama eğitimi sonrasında STEM motivasyonu, tutumu ve kariyer tercihlerindeki değişimleri ampirik olarak değerlendirmektir (Gülen et al., 2025).
Araştırma, sözel ve dini derslerin ağırlıklı olduğu bir kız lisesinde robotik ve kodlama eğitiminin kız öğrencilerin STEM motivasyonu, tutumu ve kariyer planları üzerindeki etkisini değerlendirmek amacıyla ön-test ve son-test kontrol gruplu deneysel bir tasarım kullanılarak yürütülmüştür (Gülen et al., 2025).
Robotik ve kodlama eğitimi alan kız öğrencilerin STEM kariyer beklentileri, STEM tutumları ve motivasyon seviyeleri, kontrol grubundaki akranlarına göre anlamlı düzeyde daha yüksek bir artış göstermiştir (Gülen et al., 2025).
Katılımcıların STEM kariyer hedefleri, STEM'e yönelik tutumları ve motivasyon düzeyleri arasında pozitif yönlü, oldukça güçlü ve anlamlı korelasyonlar tespit edilmiştir (Gülen et al., 2025).
Gelecekte öğretmenlik mesleğini seçmeyi düşünen öğrencilerin STEM kariyer puanlarındaki artış, sağlık ya da mühendislik alanlarını hedefleyen öğrencilere kıyasla anlamlı derecede daha yüksek gerçekleşmiştir (Gülen et al., 2025).
Öğrencilerin ailelerinin gelir durumları ile anne ve babalarının eğitim düzeylerinin, robotik eğitimi sonrasında elde edilen STEM kariyer ilgisi ve ölçek puanları üzerinde istatistiksel açıdan anlamlı bir etkisi bulunmamaktadır (Gülen et al., 2025).
Robotik ve kodlama eğitiminin son-test ölçümlerinde deney grubundaki kız öğrencilerin STEM kariyer ilgisi, tutumu ve motivasyon puanlarında kontrol grubuna kıyasla istatistiksel olarak anlamlı ve orta düzeyde bir etki büyüklüğüyle artış sağlandığı görülmüştür. Bu durum, teknoloji odaklı ve el becerisine dayalı müdahalelerin kız öğrencilerin geleneksel cinsiyet kalıplarını aşarak kendilerine olan güvenlerini tazelediğini göstermektedir.
Yazarlar, özellikle gelecekte öğretmen olmayı hedefleyen kız öğrencilerin STEM kariyer puanlarındaki değişimin sağlık ve mühendislik düşünenlere kıyasla daha belirgin olmasını pedagojik alan bilgisi çerçevesinde açıklamaktadır. Öğretmen adayları edindikleri bu yeni teknolojik yeterlilikleri gelecekte başkalarına aktarma ve toplumsal sorumluluk üstlenme motivasyonuyla daha işlevsel ve anlamlı bulmuşlardır.
Elde edilen sonuçlar, katılımcıların aile gelir düzeyi ve ebeveyn eğitim seviyeleri gibi sosyoekonomik değişkenlerin STEM kariyer hedefleri üzerinde belirleyici bir fark yaratmadığını ortaya koymuştur. Bu bulgu, aile desteğinin yetersiz kaldığı düşük gelirli ailelerde, okul ortamında sağlanan uygulamalı teknolojik imkânların ve yapılandırılmış eğitimlerin fırsat eşitliğini sağlamadaki kritik rolünü doğrulamaktadır.
Araştırmanın nihai sonuçları ve korelasyon analizleri, öğrencilerin STEM'e yönelik geliştirdikleri olumlu tutumun motivasyon düzeylerini tetiklediğini ve bu durumun doğrudan STEM alanında kariyer edinme kararlılığıyla sonuçlandığını göstermektedir. Bu doğrusal ilişki, kız okullarında yürütülecek kısa vadeli teknoloji odaklı atölyelerin dahi uzun vadeli kariyer yönelimlerini şekillendirmede güçlü bir başlangıç noktası olabileceğine işaret eder.
Yazarlar, elde ettikleri bulguları Carlone ve Johnson tarafından ortaya konan STEM Kimliği Kuramı çerçevesinde tartışmıştır. Bu kurama göre yeterlilik, tanınma ve performans bileşenleri bireyin fen kimliğini şekillendirir. Bu çalışmada kız öğrencilerin robotik süreçteki uygulamalı performansları ve aldıkları olumlu geri bildirimler, onların yeterlilik ve tanınma algılarını besleyerek STEM kimliklerini güçlendirmiştir (Gülen et al., 2025).
Çalışma, Lyon ve Green'in kadınların fırsat tanındığında bilgisayar bilimlerine ilgi geliştirdiği ve kodlamayı hayallerindeki meslekleri destekleyici bir araç olarak gördükleri yönündeki bulgusuyla uyumludur. Bu durum, özellikle öğretmenlik hedefleyen kız öğrencilerin kodlama eğitimini gelecekteki pedagojik becerilerini destekleyici bir unsur olarak algılayıp STEM kariyerine daha fazla yönelmesini açıklar (Gülen et al., 2025).
Bu araştırma, literatürde çoğunlukla karma eğitim veren fen veya anadolu liselerinde yürütülen STEM çalışmalarının aksine, kız öğrencilere özel olarak tasarlanmış dini ve sözel ağırlıklı bir okul bağlamında ampirik kanıtlar sunmaktadır. Çalışma, eğitimsel fırsat eşitliği ve toplumsal cinsiyet kalıplarının kırılması noktasında robotik uygulamalarının işlevini somut bir deneysel desenle ortaya koymaktadır. Özellikle doğrudan teknolojiye erişimi kısıtlı ve düşük sosyoekonomik düzeydeki kız çocuklarının, yapılandırılmış 12 haftalık bir kodlama müdahalesi sonrasında STEM alanlarına yönelik bariyerleri nasıl aştıklarını ve kariyer tercihlerini nasıl yeniden yapılandırdıklarını göstermesi bakımından literatürde köprü vazifesi görmektedir.
Çalışma, önceki araştırmaların sıklıkla vurguladığı kız öğrencilerin fen ve mühendislik alanlarındaki düşük öz yeterlilik algısı ve seçici güven (selective trust) kavramı üzerine inşa edilmiştir. Ancak bu çalışma, bu bariyerlerin kalıcı olmadığını ve uygulamalı müdahalelerle değişebileceğini savunarak önceki literatürü genişletmektedir. Literatürdeki diğer çalışmalardan, ebeveyn eğitim seviyesi ve aile gelirinin kızların teknolojiye olan ilgisini doğrudan sınırlamadığı bulgusuyla ayrışmaktadır. Geleneksel olarak sosyoekonomik faktörlerin kariyer kararlarını güçlü şekilde etkilediğini belirten çalışmalara karşıt olarak, okul tabanlı ve destekleyici bir öğrenme ortamının bu dezavantajları nötralize edebileceğini kanıtlamaktadır.
Bu çalışma, toplumsal cinsiyet ve STEM eğitimi temalı literatür taramalarına son derece kritik ve özgün bir ampirik veri sunmaktadır. Özellikle gelişmekte olan ülkelerdeki dezavantajlı kız çocuklarının teknolojiyle buluşma süreçlerini ve bu buluşmanın kariyer kararlarına etkilerini analiz eden derlemeler için temel bir referanstır. Ayrıca, öğretmenlik mesleğini düşünen öğrencilerin STEM kariyer hedeflerindeki en yüksek artışı göstermesi bulgusu, öğretmen eğitimi literatürüne ve pedagojik alan bilgisi (PCK) teorisine yeni bir boyut kazandırmaktadır. Gelecekteki derleme çalışmalarında, mesleki kimlik gelişimi ile teknolojik öz yeterlilik arasındaki karşılıklı etkileşimi tartışmak için güçlü bir zemin hazırlamaktadır.
Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki araştırma taslaklarına dönüştürülmüştür.
Bu makale, tez çalışmalarının literatür taraması bölümünde, kız çocuklarının teknolojiye yönlendirilmesinde yapılandırılmış eğitimlerin önemini gösteren güncel bir ampirik referans olarak kullanılacaktır (Gülen et al., 2025).
Makaleyle bağlantısı: Makalede kız okulu bağlamında elde edilen yüksek etki büyüklüklerinin (d=0.67), karma eğitim ortamlarında akran baskısı ve toplumsal cinsiyet rolleri nedeniyle farklılık gösterip göstermediğini test etme ihtiyacından türetilmiştir (Gülen et al., 2025).
Tezlerin tartışma bölümlerinde, dezavantajlı bölgelerde yürütülen eğitim projelerinin sosyoekonomik engelleri aşmadaki rolünü tartışırken bu bulgu karşılaştırma aracı olarak kullanılacaktır (Gülen et al., 2025).
Makaleyle bağlantısı: Makalenin en dikkat çekici bulgularından biri olan, öğretmenlik hedefleyen öğrencilerin STEM kariyer puanlarında en yüksek artışı sergilemesi ve bu durumun Gudmundsdottir ve Shulman (1987) teorisiyle açıklanmasından yola çıkılmıştır (Gülen et al., 2025).
Kavramsal çerçevede, pedagojik alan bilgisi (PCK) kuramı ile teknolojik kariyer ilgisi arasındaki ilişkileri açıklamak ve bu iki yapıyı entegre etmek için referans alınacaktır (Gülen et al., 2025).
Makaleyle bağlantısı: Yazarların makalenin sınırlılıkları bölümünde açıkça belirttiği, araştırmada yalnızca kısa vadeli etkilerin ölçüldüğü ve uzun vadeli takip (follow-up) testlerinin yapılmamış olduğu yönündeki kısıtından ve gelecek araştırmalar çağrısından türetilmiştir (Gülen et al., 2025).
Almanya kadın futbol liglerindeki oyuncuların %90,6 gibi son derece yüksek bir oranı aktif olarak mesleki ya da akademik eğitimlerine devam etmekte veya bu eğitimi başarıyla tamamlamış durumdadır.
Peter Ehnold ve 3 yazar · Frontiers in Sports and Active Living · Sosyal Bilimler
Mann-Whitney U testi sonuçlarına göre, bölüm başkanlığı pozisyonuna atanma aşamasında kadınların medyan yaş skorları (Md = 2), erkeklerin medyan yaş skorlarına (Md = 1) kıyasla istatistiksel açıdan anlamlı derecede daha yüksek bulunmuştur.
Komla Essiomle ve 2 yazar · International Journal of Education Policy and Leadership · Sosyal Bilimler
Kadın katılımcılar, erkek katılımcılara kıyasla profesyonel mutfak ortamında toplumsal cinsiyet eşitsizliğine yol açan durumlara, iyi bir liderde bulunması gereken niteliklere ve kadın şeflerin kariyerini destekleyici faktörlere anlamlı derecede daha yüksek önem atfetmektedir.
Tuba Türkmendağ ve Nilgün Karaman · Frontiers in Sociology · Sosyal Bilimler