Nicel araştırma makalesi incelemesi

UEFA Şampiyonlar Ligi Grup Aşamasında Rekabetçi Denge: Yeni Ölçütler Düşüş Yönünde Hiçbir Kanıt Göstermemektedir

Spor ekonomisi ve turnuva tasarımı yazınında rekabetçi denge, takımların müsabaka üzerindeki kontrol düzeyini ve maç sonuçlarının belirsizliğini ifade eden temel bir kavramdır. Ancak mevcut çalışmalar ağırlıklı olarak UEFA kulüp katsayılarına ve geleneksel Herfindahl-Hirschman endeksine dayanmaktadır.

Makalenin anahtar kelimeleri

Yazar: Łászló Csató & Dóra Gréta Petróczy
Yayın: Annals of Operations Research
Tarih: 2025-08-12
DOI: 10.1007/s10479-025-06780-9

Makalenin Kapsamı ve Akademik İçeriği

Spor ekonomisi ve organizasyonel araştırma yazınında rekabetçi denge, lig veya turnuvalardaki takımların güç dağılımını ve müsabaka sonuçlarının önceden kestirilemezliğini ölçen kritik bir kavramdır. UEFA Şampiyonlar Ligi grup aşamasına ilişkin önceki ampirik literatür, son yirmi yılda hem maç öncesi ex-ante hem de maç sonrası ex-post rekabetçi dengede belirgin bir bozulma yaşandığını öne sürmüştür. Bu algı, UEFA yöneticilerinin 2024/25 sezonundan itibaren geleneksel dörder takımlı grup sistemini terk ederek tekli lig formatına geçme kararının ana gerekçelerinden biri olmuştur. Ancak yerleşik çalışmalarda kullanılan UEFA kulüp katsayıları ve Herfindahl-Hirschman endeksi gibi araçların lig maçlarını göz ardı etmesi ve iddiasız kalan son hafta karşılaşmalarındaki teşvik yapısını dikkate almaması, elde edilen bulguların metodolojik açıdan yeniden değerlendirilmesini gerekli kılmaktadır.

Bu çalışmanın amacı, UEFA Şampiyonlar Ligi grup aşamasındaki uzun dönemli rekabetçi dengeyi alternatif ve daha hassas göstergelerle yeniden inceleyerek literatürdeki düşüş iddiasını sınamaktır. Araştırmada 2003/04 ile 2023/24 sezonları arasındaki 21 sezona ait veriler kapsanmıştır. Yöntembilimsel olarak, takım gücünü geçmiş ulusal ve uluslararası tüm maçları kapsayarak oluşturan Football Club Elo derecelendirmelerine dayalı iki ex-ante denge ölçütü geliştirilmiştir. İkinci olarak, ex-ante beklentiler ile ex-post grup sıralamaları arasındaki değişimi Kendall sıra korelasyonu ile karşılaştıran dört farklı dinamik yoğunlaşma göstergesi tanımlanmıştır. Belirlenen altı göstergenin 21 sezon boyunca sergilediği uzun dönemli eğilimler, sezonluk ortalamalar üzerinden doğrusal regresyon modelleri kestirilerek istatistiksel açıdan test edilmiştir.

Elde edilen ampirik bulgular, 2003/04 ve 2023/24 sezonları arasında UEFA Şampiyonlar Ligi grup aşamasındaki rekabetçi dengede uzun dönemli istatistiksel olarak anlamlı hiçbir düşüş eğilimi bulunmadığını göstermektedir. Doğrusal regresyon analizlerinde tüm göstergeler için p-değerleri anlamlılık eşiklerinin çok üzerinde kalmış ve açıklayıcılık katsayıları son derece düşük seviyelerde gerçekleşmiştir. Ex-ante göstergeler alt dönemler itibarıyla incelendiğinde, 2014/15 sezonuna kadar belirgin bir düşüş yaşandığı, ancak 2014/15 ile 2023/24 döneminde rekabetçi dengede istatistiksel olarak anlamlı bir iyileşme meydana geldiği saptanmıştır. Bu durum, son yıllarda gözlenen toparlanmanın uzun dönemli genel eğilimi nötralize ettiğini ortaya koymaktadır.

Çalışmanın sonuçları, Şampiyonlar Ligi grup aşamasında rekabetçi dengenin kronik biçimde bozulduğu yönündeki yaygın kabulü reddetmekte ve önceki araştırmaların metodolojik kısıtlarından kaynaklanan yanılsamalara dikkat çekmektedir. Geleneksel HHI ölçütlerinin, üst tura çıkmayı garantileyen takımların son maçlarda yedek kadroyla sahaya çıkması sonuçu oluşan puan dağılımlarını yapay biçimde dengeli veya dengesiz algılayabileceği vurgulanmaktadır. Yazar, turnuva düzenleyicilerinin radikal format değişikliklerine gitmeden önce tek bir ölçüte dayanmak yerine çok boyutlu gösterge portföylerini değerlendirmeleri gerektiğini savunmaktadır. Bu araştırma, spor ekonomisi ve yöneylem araştırması literatürüne metodolojik bir katkı sağlarken, müsabaka tasarımı üzerine çalışan araştırmacılara nesnel kıyaslama araçları sunmaktadır.

Araştırmanın amacı

Bu çalışmanın temel amacı, UEFA Şampiyonlar Ligi grup aşamasındaki rekabetçi dengenin 2003/04 ile 2023/24 sezonları arasındaki uzun dönemli değişimini Elo derecelendirmelerine dayalı iki ex-ante ölçüt ve Kendall sıra korelasyonuna dayalı dört dinamik yoğunlaşma göstergesi aracılığıyla analiz etmek ve literatürdeki düşüş iddiasının geçerliliğini sınamaktır(Csató & Petróczy, 2025).

İnceleme ve modelleme yöntemi

Çalışmada, UEFA Şampiyonlar Ligi grup aşamasındaki rekabetçi dengenin uzun dönemli gelişimini incelemek amacıyla iki olasılıksal ex-ante Elo tabanlı endeks ve ex-post sıralamaları torba ile Elo nirengi noktalarıyla kıyaslayan dört yeni dinamik yoğunlaşma göstergesi geliştirilmiştir(Csató & Petróczy, 2025).

Kuramsal ve kavramsal çerçeve

Spor ekonomisindeki rekabetçi denge kuramı, Rottenberg ve El-Hodiri & Quirk çalışmalarına dayanmakta olup kısa, orta ve uzun dönemli belirsizlik boyutlarını kapsar. Çalışma, sonuç belirsizliği hipotezi çerçevesinde ex-ante beklentiler (gerilim) ile ex-post sürpriz boyutlarını ayırt eden kuramsal yaklaşımları temel almaktadır.

Makalenin ele aldığı literatür

Müsabaka dengesini ölçen geleneksel Noll-Scully oranı, Herfindahl-Hirschman Endeksi (HHI) ve Triguero-Ruiz & Avila-Cano tarafından geliştirilen rekabetçi dengeye uzaklık (DCB) endeksi incelenmektedir. Ayrıca Ramchandani ve arkadaşlarının Şampiyonlar Ligi grup aşamasında dengenin düştüğüne dair ampirik bulguları ele alınarak bu sonuçların metodolojik kısıtları tartışılmaktadır.

Araştırma Tasarımı

Evren veya inceleme alanı: 2003/04 ile 2023/24 sezonları arasında aynı formatta düzenlenen UEFA Şampiyonlar Ligi grup aşamasındaki tüm bağımsız gruplar ve bu gruplarda mücadele eden kulüpler çalışmanın anakütlesini oluşturmaktadır.
Örneklem veya araştırma materyali: Belirtilen 21 sezon boyunca oynanan, her birinde 4 takım bulunan 8 bağımsız gruptan oluşan toplam 168 grup-sezon ve bu gruplarda yer alan takımların maç sonuçları ile Elo puanları örneklem olarak incelenmiştir.
Veri toplama süreci: Çalışmanın verileri, UEFA resmi web sitesi ve Wikipedia üzerinden derlenen pot torbası dağılımları ile grup sıralamalarının yanı sıra, clubelo.com API'sinden çekilen 1 Eylül tarihli Football Club Elo derecelendirmelerinden elde edilmiştir.
Veri analiz yöntemi: Verilerin analizinde, her grup için ex-ante CB_A1 ve CB_A2 endeksleri ile dinamik yoğunlaşma (DC1-DC4) Kendall sıra korelasyonu katsayıları hesaplanmış, ardından bu endekslerin sezonluk ortalamaları üzerinden zaman serisi doğrusal regresyon modelleri kurulmuştur.

rekabetçi dengeElo derecelendirmesidinamik yoğunlaşmaŞampiyonlar LigiKendall sıra korelasyonudoğrusal trend analizistakeless maçlar

Araştırmanın Bulguları

Doğrusal regresyon analizlerine göre, altı rekabetçi denge göstergesinin hiçbirinde 2003/04 ile 2023/24 sezonları arasında istatistiksel olarak anlamlı uzun dönemli bir düşüş eğilimi bulunamamıştır(Csató & Petróczy, 2025).

ex-ante rekabetçi denge göstergeleri, 2003/04 ile 2014/15 sezonları arasında anlamlı derecede kötüleşmiş, ancak 2014/15 ile 2023/24 sezonları arasında anlamlı bir iyileşme göstererek iki dönemli farklı bir eğilim ortaya koymuştur(Csató & Petróczy, 2025).

Pot torbası tahsisi ve Elo derecelendirmelerine dayalı dinamik yoğunlaşma göstergelerinin (DC1-DC4) sezonluk ortalama değerleri her zaman 0.2'nin üzerinde çıkmış olup, bu göstergeler rastgele bir sıralamaya göre çok daha güçlü tahmin güçleri sergilemiştir(Csató & Petróczy, 2025).

Her iki ex-ante denge modelinde de katsayıların yönü pozitif eğilim gösterse de, doğrusal regresyon analizinde elde edilen R-kare değerleri hiçbir model için yüzde 10 düzeyini aşmamış ve istatistiksel anlamlılığa ulaşamamıştır(Csató & Petróczy, 2025).

Bulguların Tartışılması ve Araştırmanın Sonucu

Bulguların Yazarlar Tarafından Yorumlanışı

Çalışmanın ex-ante ve dinamik yoğunlaşma bulguları, UEFA Şampiyonlar Ligi grup aşamasındaki rekabetçi dengenin son yirmi yılda iddia edildiği gibi sistematik olarak gerilemediğini ortaya koymaktadır. Yazarlar, geleneksel ex-post yoğunlaşma endekslerinin takımların gruptaki motivasyonel teşviklerini ve özellikle iddiasız veya stakeless son hafta maçlarında as kadrolarını dinlendirerek genç oyunculara şans vermelerini rekabetçi denge artışıymış gibi yanlış yorumladığını öne sürmektedir.

Yazarların geliştirdiği iki ex-ante endeks, UEFA kulüp katsayıları yerine ulusal lig ve kupa performanslarını da yansıtan daha hassas Football Club Elo derecelendirmelerini temel almaktadır. Bu yaklaşım, sadece uluslararası maçları kapsayan resmi UEFA katsayılarının aksine, yükselen kulüplerin gücünü daha doğru ve olasılıksal bir çerçevede yansıtarak taraftarların ve yayıncıların algıladığı belirsizlik düzeyini daha iyi açıklamaktadır.

Dinamik yoğunlaşma göstergelerinin analizi, torba dağılımları ile Elo sıralamalarının nihai grup sıralamalarını tahmin etmede rastgele bir olasılıktan belirgin şekilde daha başarılı olduğunu göstermektedir. Bu bulgu, Şampiyonlar Ligi grup aşamasındaki turnuva içi hareketliliğin istatistiksel olarak istikrarlı kaldığına işaret ederek, önceki literatürün öne sürdüğü aşırı monopolleşme tezlerini doğrudan çürütmektedir.

Tartışma kısmında, önceki çalışmaların rekabetçi dengede düşüş bulmasının nedenleri irdelenmektedir; eski çalışmaların veri setlerinin son yıllardaki toparlanma eğilimlerini kapsamaması ve UEFA kulüp katsayılarının zengin kulüpler lehine yapay bir yoğunlaşma göstermesi bu farkın temel kaynakları olarak sunulmaktadır.

Bulguların Önceki Araştırmalarla Karşılaştırılması

Ramchandani ve diğerleri (2023), 2002/03 ve 2019/20 sezonları arasında Şampiyonlar Ligi'nde ex-post rekabetçi dengede bariz bir düşüş rapor ederken; bu çalışma, son dönemlerdeki iyileşme eğilimlerini ve stakeless maçların etkisini hesaba katarak uzun dönemli anlamlı bir düşüşün olmadığını savunmaktadır(Csató & Petróczy, 2025).

Triguero-Ruiz ve Avila-Cano (2023) tarafından kullanılan UEFA kulüp katsayılarına dayalı ex-ante endeksi rekabetçi dengede sürekli bir kötüleşme ortaya koyarken; bu çalışmada kullanılan ve saha performansını daha iyi yansıtan Elo derecelendirmeleri, uzun vadede herhangi bir anlamlı bozulma trendi göstermemektedir(Csató & Petróczy, 2025).

Sonuç Bölümünün Sunduğu Çıkarımlar

UEFA'nın 2024/25 sezonundan itibaren Şampiyonlar Ligi grup aşamasını kökten değiştirerek İsviçre sistemine geçiş kararı, rekabetçi dengenin kötüleştiği yönündeki tek boyutlu endeks tabanlı eski çalışmalara dayanıyorsa, bu karar karar alıcıları yanıltmış olabilir. Çalışmada önerilen alternatif ex-ante ve dinamik yoğunlaşma göstergeleri, 21 yıllık süre boyunca Şampiyonlar Ligi grup aşamasında rekabetçi dengede herhangi bir sistemik bozulma olmadığını kanıtlamakta ve spor yöneticilerine politika müdahalelerinden önce daha geniş bir endeks portföyü kullanmalarını tavsiye etmektedir(Csató & Petróczy, 2025).

Literatür Taraması İçin Sunduğu Çerçeve

Bu çalışma, spor ekonomisi ve yönelim araştırmaları yazınında kökleşmiş olan 'UEFA Şampiyonlar Ligi grup aşamasında rekabetçi denge sürekli kötüleşmektedir' şeklindeki hakim iddiayı ampirik olarak sörgülayan yöntemsel bir müdahale işlevi görmektedir. Literatürde daha önce kullanılan Herfindahl-Hirschman Endeksi ve UEFA kulüp katsayılarına dayalı durağan ölçütlerin sınırlılıklarını göstererek, Elo derecelendirmelerine dayalı ex-ante olasılıksal göstergeler ile Kendall sıra korelasyonunu esas alan dinamik yoğunlaşma endekslerini sunmaktadır. Çalışma, 2003/04 ile 2023/24 sezonları arasındaki 21 yıllık kesintisiz veriyi inceleyerek uzun dönemli bir bozulma trendinin bulunmadığını kanıtlamakta ve turnuva formatı reformlarının ampirik temellerini metodolojik açıdan tartışmaya açmaktadır.

Çalışma, Ramchandani ve diğerleri (2023) ile Triguero-Ruiz ve Avila-Cano (2023) tarafından yapılan geleneksel rekabetçi denge analizleriyle doğrudan bir karşıtlık ve yöntemsel ayrışma ilişkisi kurmaktadır. Söz konusu önceki çalışmalar, HHI ve resmi UEFA katsayılarına dayanarak rekabetçi dengenin istikrarlı biçimde düştüğünü savunurken, mevcut çalışma UEFA katsayılarının yerel lig performanslarını kapsamadığını ve HHI endeksinin iddiasız maçlardaki motivasyon eksikliğini yanlış biçimde dengesizlik gibi ölçtüğünü göstermektedir. Groot (2008) tarafından sezonlar arası hareketliliği ölçmede önerilen Kendall tau katsayısını tek bir sezon içerisindeki ex-ante ve ex-post sıralama değişimine uyarlayarak dinamik bir boyut kazandırmakta ve Gerrard ile Kringstad (2023) tarafınca savunulan 'tek bir endeks yerine endeks portföyü kullanılması' ilkesini ampirik olarak desteklemektedir.

Literatür taraması yapacak araştırmacılar için bu eser, turnuva tasarımı ve spor ekonomisinde yöntem seçiliminin ampirik sonuçları nasıl doğrudan belirleyebileceğini gösteren kritik bir epistemolojik örnek sunmaktadır. Önceki derlemelerde tek düze kabul edilen 'Şampiyonlar Ligi elit kulüplerin hegemonyasına girmiştir' tezinin, kullanılan ölçütün metodolojik varsayımlarına ne kadar duyarlı olduğunu açıkça kanıtlamaktadır. Ayrıca resmi organizasyonel katsayılar yerine dinamik Elo modellerinin ve sıra korelasyonu temelli hareketlilik ölçütlerinin literatüre dahil edilmesinin, spor organizasyonlarının format değişiklikleri kararlarını değerlendirirken ne derece hayati rol oynadığını metodolojik bir açıklıkla sergilemektedir.

Kaynakça

Ramchandani, G., Plumley, D., Mondal, S., Millar, R., Wilson, R. (2023). ‘You can look, but don’t touch’: competitive balance and dominance in the UEFA Champions League. Soccer & Society, 24(4), 479-491.
Triguero-Ruiz, F., Avila-Cano, A. (2023). On competitive balance in the group stage of the UEFA Champions League. Scottish Journal of Political Economy, 70(3), 231-248.

Tez ve Makale Araştırmalarında Kullanım

Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.

Tez veya makalede kullanım · literatüre-review

UEFA Şampiyonlar Ligi grup aşamasında son yirmi yılda rekabetçi dengenin düştüğüne dair yaygın akademik kabul, kullanılan ölçüm metriklerine son derece duyarlıdır ve genel bir bozulma trendi sergilememektedir.

Spor ekonomisi ve turnuva yönetimi yazınında 'rekabetçi dengenin çöküşü' tezini eleştirel bir süzgeçten geçirmek ve ölçüt seçiminin ampirik sonuçları nasıl dönüştürdüğünü vurgulamak için kullanılır(Csató & Petróczy, 2025).

UEFA Avrupa Ligi ve Konferans Ligi Grup Aşamalarında Elo Tabanlı Rekabetçi Denge Dinamiklerinin Karşılaştırmalı Analizi

Araştırma sorusu: UEFA alt seviye kulüp turnuvalarında ex-ante ve dinamik rekabetçi denge göstergeleri zaman içinde istatistiksel olarak anlamlı bir değişim sergilemekte midir?
Yöntem taslağı: 2021/22 ile 2023/24 sezonları arasındaki tüm UEFA Avrupa Ligi ve Konferans Ligi grup aşaması verileri kapsanacaktır. Takım güçleri sezon öncesi Elo puanlarıyla tanımlanacak, ex-ante dengeler ve Kendall sıra korelasyonlu dinamik yoğunlaşma endeksleri hesaplanacaktır. Trendlerin anlamlılığı doğrusal regresyon modelleriyle test edilecek, örneklem büyüklüğü tüm grup müsabakalarını kapsayacak şekilde güç analizi ilkesine göre belirlenecektir.

Makaleyle bağlantısı: Makalede Şampiyonlar Ligi için geliştirilen altı alternatif endeksin alt seviye Avrupa turnuvalarındaki geçerliliğini ve bu turnuvalardaki denge eğilimlerini sınama ihtiyacından türetilmiştir(Csató & Petróczy, 2025).

Tez veya makalede kullanım · method

Grup turnuvalarında ex-ante rekabetçi denge ölçülürken resmi katsayılar yerine tüm resmi maçları kapsayan ve olasılıksal yorum imkânı sunan Elo derecelendirmeleri tercih edilmelidir.

Tez veya makalelerin yöntem bölümünde, takım gücü ve maç belirsizliği değişkenleri operasyonelleştirilirken Elo sisteminin UEFA katsayılarına kıyasla üstün açıklama gücünü gerekçelendirmek amacıyla yararlanılır(Csató & Petróczy, 2025).

Grup Turnuvalarında İddiasız (Stakeless) Maçların Ex-Post Rekabetçi Denge Endeksleri Üzerindeki Saptırıcı Etkisinin İncelemesi

Araştırma sorusu: Nihai sıralaması kesinleşmiş takımların son hafta maçlarında sergilediği performans dalgalanmaları Herfindahl-Hirschman Endeksi değerlerini ne derece saptırmaktadır?
Yöntem taslağı: Son 10 sezondaki Şampiyonlar Ligi ve UEFA Avrupa Ligi grup maçları taranarak son iki haftaya girilirken gruptaki derecesi kesinleşen takımların maçları belirlenecektir. As ve yedek kadro rotasyon oranları veri toplama formuyla kaydedilecek; iddiasız maçların dahil edildiği ve hariç tutulduğu HHI endeksleri karşılaştırmalı t-testi ve WILCOXON testi ile analiz edilecektir.

Makaleyle bağlantısı: Yazarların tartışma bölümünde HHI endeksinin iddiasız maçlardaki motivasyon eksikliğini rekabetçi denge artışı gibi yanlış ölçtüğü yönündeki ampirik iddiasından türetilmiştir(Csató & Petróczy, 2025).

Tez veya makalede kullanım · Tartışma

Spor organizasyonlarında kural ve format değişiklikleri yapılmadan önce tek bir metriğe dayanmak yerine ex-ante ve dinamik göstergeleri içeren bir endeks portföyü analiz edilmelidir.

Tartışma bölümünde, politika yapıcıların veya turnuva düzenleyicilerinin eksik/yanıltıcı endekslere dayanarak radikal format değişikliklerine gitmesinin doğurabileceği riskleri açıklamak için referans verilir(Csató & Petróczy, 2025).

Yeni İsviçre Sistemi Formatının UEFA Şampiyonlar Ligi Match-Up Belirsizliği Üzerindeki Ex-Ante Etkisi: Bir Simülasyon Çalışması

Araştırma sorusu: 2024/25 sezonuyla başlayan 36 takımlı lig formatı, geleneksel grup aşaması formatına kıyasla ex-ante maç belirsizliğini istatistiksel olarak yükseltmekte midir?
Yöntem taslağı: 2024/25 ve 2025/26 sezonlarındaki tüm Şampiyonlar Ligi lig aşaması eşleşmeleri ve geçmiş 10 sezonun grup eşleşmeleri materyal olarak alınacaktır. Elo derecelendirmeleri üzerinden maç bazlı galibiyet olasılıkları hesaplanacak, ortalama eşleşme belirsizlikleri iki farklı format arasında Monte Carlo simülasyonu ve eşleştirilmiş örneklem analizleriyle kıyaslanacaktır.

Makaleyle bağlantısı: Yazarların UEFA'nın 2024/25 format değişikliği kararına ilişkin eleştirilerinden ve yeni formatın rekabetçi dengeye etkisinin incelenmesi yönündeki gelecek araştırma çağrısından türetilmiştir(Csató & Petróczy, 2025).