Yaşam Boyu Eğitimde Eğitimsel Yetkinlik ve Pedagojik Modeli

Yaşam boyu eğitim, bireyin okuldan yükseköğretime ve mesleki yaşama uzanan gelişimini kesintisiz bir öğrenme süreci içinde ele almaktadır. Bununla birlikte, farklı eğitim basamaklarında değişen içerik ve uygulamaların hangi ortak yapı üzerinden birbirine bağlandığı, alan yazında açıklanması gereken başlıca konulardan biridir. Rybakina bu sorunu “eğitimsel yetkinlik” kavramı çerçevesinde incelemektedir. Kavram, bilgi ve becerilerin bir araya getirildiği durağan bir yeterlik listesi olarak değil, bireyin yeni bilgiyi anlamlandırmasına, ortak etkinliğe katılmasına ve kendi öğrenmesini düzenlemesine imkân veren kuramsal bir yapı olarak tanımlanmaktadır.

Önerilen yapı bilişsel, sosyal ve yansıtıcı olmak üzere birbiriyle ilişkili üç bileşenden oluşmaktadır. Bilişsel bileşen, yeni bilginin edinilmesi, düzenlenmesi ve mevcut bilgiyle ilişkilendirilmesini kapsamaktadır. Sosyal bileşen, öğrenmenin bireysel bir etkinlikle sınırlı olmadığını; iletişim, ortak karar verme ve birlikte çalışma süreçleri içinde geliştiğini göstermektedir. Yansıtıcı bileşen ise öğrencinin kendi öğrenme eylemini izlemesi, karşılaştığı güçlükleri değerlendirmesi ve öğrenme sürecini yeniden düzenlemesiyle ilişkilendirilmektedir. Makalede bu bileşenlerin içeriğinin eğitim düzeyine, konu alanına ve öğrenme bağlamına göre değişebileceği, ancak üçlü yapının sürekliliğini koruduğu ileri sürülmektedir.

Çalışmanın kuramsal çerçevesinde bağlamsal eğitim kuramı ile yetkinlik temelli yaklaşım birlikte kullanılmıştır. Bağlamsal eğitim, akademik etkinlikten uygulama odaklı öğrenmeye ve mesleki etkinliğe geçişi açıklarken; yetkinlik temelli yaklaşım bu süreçte edinilmesi beklenen eğitimsel sonuçları tanımlamaktadır. Rybakina iki yaklaşımı eğitimsel yetkinlik kavramında bir araya getirerek okul düzeyi için yetkinlik-bağlam modelini geliştirmiştir. Modelde öğretim içeriği, öğrencinin bilişsel gelişiminin yanı sıra sosyal katılımını ve kendi öğrenmesine ilişkin değerlendirmelerini destekleyecek biçimde düzenlenmektedir.

Makalenin literatüre sağladığı temel katkı, yaşam boyu eğitimin sürekliliğini yalnız kurumlar veya programlar arasındaki geçişlerle açıklamamasıdır. Sürekliliğin taşıyıcısı olarak öğrenenin farklı bağlamlarda kullanabildiği ortak bir deneyim yapısı önerilmektedir. Bu nedenle çalışma; yaşam boyu öğrenme, eğitimsel yetkinlik, bağlamsal öğrenme ve öz düzenleme konularını birlikte inceleyen araştırmalarda kavramsal çerçevenin kurulması, farklı yetkinlik modellerinin karşılaştırılması ve yeni araştırma sorularının geliştirilmesi amacıyla kullanılabilir.

Rybakina tartışmasını iki literatür hattı üzerinde geliştirmektedir. Hutorskoj’un (2003) yetkinlik sınıflandırması, eğitimsel sonuçların kapsamını belirlemek için kullanılırken; Verbitskiy’nin (2014, 2017) bağlamsal eğitim yaklaşımı, akademik etkinlikten uygulama ve mesleki etkinliğe geçişin nasıl gerçekleştiğini açıklamaktadır. Bu iki hat eğitimsel yetkinlik kavramında bir araya getirilmiş; bilişsel, sosyal ve yansıtıcı deneyimlerin birlikte örgütlenmesi, farklı yeterliklerin kazanılmasını mümkün kılan ortak öğrenme çerçevesi olarak yorumlanmıştır. Yetkinlik-bağlam modeli de söz konusu kuramsal ilişkinin okul düzeyindeki pedagojik karşılığı biçiminde sunulmuştur.

Bu kuramsal birleşim, İlyazova’nın değişmez yapıyı bilgi, beceri ve kişisel özelliklerden oluşan eğitim içeriği üzerinden açıklayan yaklaşımıyla karşılaştırılarak belirginleştirilmiştir. Rybakina, eğitim basamakları boyunca korunan unsurun sabit bir içerik bütünü olmadığını savunmakta; sürekliliği, bireyin genel ve mesleki gelişimini taşıyan bilişsel mekanizma üzerinden açıklamaktadır (Rybakina, 2018, s. 40).

Yaşam boyu eğitim literatüründe süreklilik çoğu zaman eğitim kurumları, programlar ve yeterlik düzeyleri arasındaki geçişler üzerinden ele alınmaktadır. Rybakina ise tartışmayı öğrenenin farklı eğitim basamaklarına taşıdığı ortak bir yapı üzerine kurmaktadır. Eğitimsel yetkinlik kavramı bu noktada, değişen içeriklere rağmen bilişsel, sosyal ve yansıtıcı deneyimlerin birlikte işlemesini açıklayan bir çerçeve sunmaktadır. Makalenin literatürdeki yeri de sürekliliği kurumsal düzenlemelerin yanında öğrenenin gelişim mekanizması üzerinden tartışmasından kaynaklanmaktadır.

Yetkinlik temelli eğitim literatüründe anahtar, genel ve mesleki yetkinliklere ilişkin farklı sınıflandırmalar bulunmaktadır. Bağlamsal eğitim çalışmaları ise akademik etkinliğin uygulamaya ve mesleki etkinliğe dönüşümünü açıklamaktadır. Rybakina bu iki tartışma hattını eğitimsel yetkinlik kavramı altında birleştirmiştir. İlyazova’nın değişmez yapıyı eğitim içeriğinin bileşimi üzerinden ele alan yaklaşımından farklı olarak, burada bilişsel gelişimi taşıyan bir mekanizma üzerinde durulmaktadır. Bu ayrım, makalenin önceki kavramsallaştırmaları yalnız aktarmadığını, onların açıklama düzeyini yeniden düzenlediğini göstermektedir.

Rybakina’nın ulaştığı sonuç, yaşam boyu eğitimde sürekliliği sabit bir içerik bütünüyle değil, öğrenenin farklı bağlamlarda koruduğu deneyim yapısıyla açıklamaktadır. Bu yapı bilişsel, sosyal ve yansıtıcı boyutların birlikte işlemesine dayanmaktadır. Böylece eğitimsel yetkinlik, eğitim basamakları arasında değişmeden aktarılan bilgi ve becerilerin toplamı olarak değil, öğrenenin gelişimini sürdüren ortak bir mekanizma olarak konumlandırılmaktadır.