Elektrikli Araç Tüketici Davranışlarının İncelenmesi: Dijital İnovasyon, Çevresel Kaygı, Algılanan Değer ve Sosyal Etkinin Satın Alma Niyetine Etkisi

Otomotiv endüstrisindeki elektrikli araç dönüşümü, küresel iklim hedeflerine ulaşma ve kentsel hava kirliliğini azaltma çabalarının merkezinde yer almaktadır. Pil teknolojilerindeki gelişmeler ve devlet teşvikleriyle pazardaki araç sayısı hızla artmakla birlikte, tüketici benimseme düzeyleri farklı coğrafi ve demografik gruplar arasında belirgin farklılıklar göstermektedir. Tüketicilerin satın alma kararları yalnızca standart ekonomik hesaplamalarla açıklanamamakta; yüksek ilk alım fiyatları, şarj altyapısı eksiklikleri ve menzil kaygısı gibi engeller algılanan değer, teknolojik yenilikler ve sosyal çevre dinamikleriyle etkileşime girmektedir. Dolayısıyla, yeşil ulaşım teknolojilerinin yaygınlaşmasını hızlandırmak amacıyla tüketici davranışlarını şekillendiren psikolojik, teknolojik ve çevresel faktörlerin bütüncül bir yapıda incelenmesi literatürde kritik bir gereksinim olarak öne çıkmaktadır.

Araştırma, tüketicilerin elektrikli araç satın alma niyetlerini açıklamak üzere Planlanmış Davranış Teorisi, Teknoloji Kabul Modeli ve Algılanan Değer Teorisini bir araya getiren koşullu bir aracılık modeli önermektedir. Araç kullanma ehliyetine sahip ve elektrikli araçlar konusunda bilgi sahibi olan 496 sürücüden elde edilen verilerle nicel bir kesitsel anket çalışması yürütülmüştür. Ölçeklerin güvenilirlik ve geçerlilik analizleri doğrulayıcı faktör analiziyle test edilmiş, ardından yapısal eşitlik modellemesi lavaan ve semTools paketleri kullanılarak R ortamında gerçekleştirilmiştir. Hipotezlerin sınanmasında ürün-gösterge etkileşim yaklaşımı uygulanmış, doğrudan, düzenleyici ve aracı etkilerin istatistiksel anlamlılığı ise 5.000 örneklemli önyükleme yöntemiyle değerlendirilmiştir.

Yapısal eşitlik modellemesi sonuçları, algılanan değerin hem sürdürülebilirlik algısı hem de satın alma niyeti üzerinde pozitif ve istatistiksel olarak anlamlı doğrudan etkilere sahip olduğunu göstermektedir. Ayrıca hanehalkı geliri, algılanan değer ile satın alma niyeti arasındaki ilişkiyi anlamlı şekilde güçlendiren bir düzenleyici değişken olarak tespit edilmiştir. Dijital inovasyon ve çevresel kaygılar sürdürülebilirlik algısının en güçlü belirleyicileri arasında yer alırken, sosyal etkinin sürdürülebilirlik algısı üzerindeki etkisi anlamlı bulunmamıştır. Modelde sürdürülebilirlik algısı, satın alma niyetini en yüksek katsayıyla açıklayan ana faktör olarak öne çıkmış ve algılanan değer ile satın alma niyeti arasındaki dolaylı yolların büyük kısmına başarıyla aracılık etmiştir. Buna karşın, teknoloji güveni ve çevre bilgisinin hipotez edilen düzenleyici rolleri veri seti tarafından desteklenmemiştir.

Elde edilen bulgular, elektrikli araç benimseme süreçlerinde algılanan değer ve sürdürülebilirlik algısının merkezi rolünü teyit ederken gelirin kritik bir sınır koşulu oluşturduğunu ortaya koymaktadır. Yazarlar, otomotiv üreticileri ve politika yapıcılar için hanehalkı gelir segmentlerine göre özelleştirilmiş finansal teşviklerin geliştirilmesini ve kullanıcı odaklı dijital platformlara yatırım yapılmasını önermektedir. Teorik açıdan çalışma, teknoloji kabul modellerini çevresel sürdürülebilirlik değişkenleriyle zenginleştirerek yeşil tüketici davranışlarındaki sosyoekonomik katmanları açıklığa kavuşturmaktadır. Tüketici araştırmaları ve sürdürülebilir ulaşım literatürü açısından bu çalışma, algısal değerlendirmelerin davranışsal niyetlere dönüşüm mekanizmalarını ampirik kanıtlarla doğrulamaktadır.