Finansal Okuryazarlık, Zihinsel Bütçeleme ve Öz Kontrolün Finansal Refah Üzerindeki Etkisi: Yatırım Kararı Vermenin Aracılık Rolü

Modern finans literatüründe bireylerin finansal refah düzeyleri, yalnızca nesnel gelir veya birikim miktarlarıyla değil, aynı zamanda bu durumları nasıl algıladıkları ve yönettikleriyle de yakından ilişkilendirilmektedir. Özellikle son yıllarda küresel ölçekte artış gösteren ekonomik belirsizlikler, bireysel düzeyde finansal kaygı ve stres düzeylerini tetikleyerek depresyon gibi ciddi psikolojik rahatsızlıklara zemin hazırlamaktadır. Bu bağlamda, bireylerin finansal kararlar alırken sergiledikleri bilişsel ve davranışsal süreçlerin incelenmesi kritik bir araştırma sorunu olarak karşımıza çıkmaktadır. Alan yazındaki mevcut tartışmalar, finansal okuryazarlık ve öz kontrol gibi faktörlerin finansal sonuçları doğrudan etkilediğini gösterse de, bu değişkenlerin zihinsel bütçeleme gibi bilişsel muhasebe süreçleriyle birlikte nasıl çalıştığı ve yatırım kararlarına nasıl yansıdığı bütüncül bir yaklaşımla yeterince ele alınmamıştır. Bu eksiklik, bireysel refahı artırmaya yönelik stratejilerin geliştirilmesini engellemektedir.

Bu araştırmanın temel amacı, finansal okuryazarlık, zihinsel bütçeleme ve öz kontrol gibi bilişsel finansal faktörlerin bireylerin öznel finansal refahı üzerindeki etkilerini ortaya koymak ve yatırım karar verme davranışının bu ilişkilerdeki aracı rolünü ampirik olarak test etmektir. Araştırmanın ampirik analizleri için kolayda örnekleme yöntemi tercih edilmiş ve Çin'deki üniversitelerden fiziksel ve elektronik kanallar aracılığıyla veri toplanmıştır. Toplamda 449 üniversite öğrencisinden elde edilen kullanılabilir veriler, hipotezlerin test edilmesi amacıyla Kısmi En Küçük Kareler Yapısal Eşitlik Modellemesi (PLS-SEM) yöntemi kullanılarak analiz edilmiştir. Araştırma modelinde yer alan tüm ölçeklerin geçerlilik ve güvenilirlik analizleri gerçekleştirilmiş, dış yüklerin ve kompozit güvenilirlik katsayılarının önerilen literatür eşiklerini karşıladığı doğrulanmıştır.

Yapılan yapısal eşitlik modellemesi sonuçları, modeldeki tüm bağımsız değişkenlerin finansal refah üzerinde pozitif ve istatistiksel açıdan anlamlı doğrudan etkilere sahip olduğunu ortaya koymuştur. Finansal okuryazarlığı yüksek olan bireylerin, bütçeleme ve yatırım gibi konularda daha bilinçli hareket ederek daha yüksek finansal refah algısına ulaştıkları saptanmıştır. Benzer şekilde, gelir ve giderlerini zihinsel olarak kategorize edip izleyen bireylerin zihinsel bütçeleme yeteneklerinin ve dürtüsel harcamalardan kaçınmalarını sağlayan öz kontrol becerilerinin finansal refahı olumlu etkilediği görülmüştür. Ayrıca, yatırım karar verme davranışının, bu üç bilişsel faktör ile finansal refah arasındaki ilişkide kısmi aracılık rolü üstlendiği bulunmuştur; bu durum, bilişsel yetkinliklerin olumlu yatırım kararlarına dönüşerek bireylerin genel finansal esenliğini dolaylı yoldan da desteklediğini kanıtlamaktadır.

Elde edilen bulgular, bireysel finansal refahın yalnızca ekonomik kaynakların büyüklüğüyle değil, bilişsel süreçlerin ve davranışsal disiplinin etkin yönetimiyle inşa edildiğini göstermektedir. Bu doğrultuda çalışma, ekonomik teoriler ile psikolojik yaklaşımları Bilişsel Çelişki Kuramı çerçevesinde birleştirerek literatüre önemli bir kuramsal katkı sunmaktadır. Yatırım karar verme davranışının aracı rolünün kanıtlanması, finansal eğitim programlarının sadece bilgi aktarımıyla sınırlı kalmaması, aynı zamanda rasyonel karar alma mekanizmalarını ve öz kontrolü geliştirmeye odaklanması gerektiğini ortaya koymaktadır. Sonuç olarak bu çalışma, politika yapıcılar, eğitimciler ve finansal danışmanlar için bireylerin finansal esenliğini artıracak uygulamalı stratejiler sunarken, genç nüfusun gelecekteki finansal güvencelerini inşa etmelerinde bilişsel finansın rolünü güçlü bir şekilde vurgulamaktadır.