İŞLETMELERDE NAKİT TUTMA POLİTİKASI: SİGORTA ŞİRKETLERİ ÜZERİNE BİR UYGULAMA

İşletmelerin finansal sürdürülebilirliklerini korumaları ve kriz dönemlerinde operasyonel etkinliklerini sürdürebilmeleri için likit varlık yönetimi hayati bir öneme sahiptir. Finans literatüründe, nakit ve nakit benzeri varlıkların en likit araçlar olarak öne çıkması, bu kaynakların optimum düzeyde tutulmasını gerektiren teorik ve pratik tartışmaları da beraberinde getirmektedir. Aşırı nakit bulundurmanın getirdiği alternatif maliyetler ile yetersiz nakit bulundurmanın yaratacağı likidite riskleri arasındaki hassas dengenin kurulması, finans yöneticilerinin en önemli sorumluluklarındandır. Bu doğrultuda, ülke ekonomisine fon sağlayan stratejik bir alan olan sigorta sektöründeki şirketlerin nakit bulundurma politikalarını belirleyen unsurların saptanması, sektörel dinamiklerin ve finansal risklerin anlaşılması açısından çözülmesi gereken önemli bir araştırma sorunudur.

Bu çalışmanın temel amacı, Borsa İstanbul bünyesinde sigortacılık sektöründe işlem gören firmaların nakit bulundurma düzeylerini etkileyen finansal ve operasyonel faktörlerin belirlenmesidir. Belirtilen amaç doğrultusunda, sektörde faaliyet gösteren ve tam verisine ulaşılan 6 sigorta şirketinin 2012 yılının birinci çeyreği ile 2020 yılının ikinci çeyreği arasındaki dönemleri kapsayan üçer aylık finansal verileri kullanılmıştır. Analiz sürecinde öncelikle serilerin durağanlık özellikleri LLC panel birim kök testi kullanılarak sınanmıştır. Değişkenlerin durağan hale getirilmesinin ardından, oluşturulan iki farklı model çerçevesinde en küçük kareler regresyon analizi uygulanmıştır. Model seçiminde yatay kesit bağımlılığının kontrolü için Breusch-Pagan LM testinden ve sabit ile tesadüfi etkiler arasındaki tercih için Hausman testinden yararlanılmıştır.

Yapılan ampirik analizler sonuçunda elde edilen bulgular, sigorta şirketlerinin nakit tutma politikaları üzerinde farklı değişkenlerin anlamlı etkileri olduğunu ortaya koymuştur. Regresyon analizi çıktılarına göre, şirketlerin aktif kârlılığı, toplam borç seviyesi ve net satış rakamları nakit bulundurma oranı üzerinde pozitif yönlü ve istatistiksel açıdan anlamlı etkilere sahiptir. Buna karşılık, firma büyüklüğü değişkeninin nakit bulundurma düzeyi üzerinde negatif yönlü ve istatistiksel olarak son derece anlamlı bir etki yarattığı tespit edilmiştir. Diğer taraftan, özsermaye kârlılığı ile net kâr değişkenlerinin nakit bulundurma oranları üzerindeki negatif etkilerinin istatistiksel olarak anlamsız olduğu ve bu değişkenlerin nakit yönetim politikaları üzerinde rastlantısal bir seyir izlediği belirlenmiştir.

Çalışmadan elde edilen sonuçlar, finans literatüründeki ihtiyat ve işlem güdüsüyle nakit bulundurma teorilerini destekler niteliktedir. Firma büyüklüğünün negatif etkisi, büyük ve kurumsal şirketlerin borç bulma kolaylığı ve yüksek kredibiliteleri sayesinde daha az nakit tutma eğiliminde olduklarını göstermektedir. Toplam borç ile nakit seviyesi arasındaki pozitif ilişki ise firmaların borç veren kurumlar nezdinde kredibilitelerini artırmak ve ödeme güçlerini kanıtlamak amacıyla likiditelerini yüksek tuttuklarına işaret etmektedir. Aktif karlılığın pozitif etkisi ise otofinansman gücünün nakit birikimine katkısını doğrulamaktadır. Bu çalışma, özellikle sigorta sektörü özelinde gerçekleştirilen ampirik analizi ve sunduğu dönemsel kanıtları ile ulusal yazındaki nakit yönetimi literatürüne önemli bir katkı sağlamakta, gelecekteki sektörel karşılaştırmalı çalışmalar için güçlü bir referans oluşturmaktadır.

Ampirik analizlerden elde edilen bulgular, sigorta şirketlerinin firma büyüklüğü arttıkça daha düşük seviyede nakit tuttuklarını açıkça ortaya koymaktadır. Bu durum, büyük ölçekli şirketlerin finansal piyasalarda daha yüksek kredibiliteye sahip olmaları ve borçlanma olanaklarına daha kolay erişebilmeleri ile açıklanmaktadır. Küçük ölçekli firmalar ise olası kriz dönemlerine karşı ihtiyati amaçlarla daha fazla nakit bulundurma eğilimindedir.

Çalışmada toplam borç oranı ile nakit bulundurma düzeyi arasında saptanan anlamlı pozitif ilişki, sigorta şirketlerinin finansal borç yükümlülükleri arttıkça likidite riskini yönetmek adına ihtiyati bir yaklaşımla nakit rezervlerini artırdıklarına işaret etmektedir. Ayrıca kredi veren finansal kuruluşların borç talebinde bulunan firmaların ödeme güçlerini değerlendirirken likidite rasyolarına önem vermesi, şirketleri nakit düzeylerini yüksek tutmaya zorlamaktadır.

Karlılık boyutunda ise aktif karlılığının nakit bulundurma düzeyi üzerinde sınırlı fakat anlamlı pozitif bir etkisi saptanırken, özsermaye karlılığının etkisi anlamsız kalmıştır. Aktif karlılığındaki artışın nakit tutma düzeyini artırması, karlı şirketlerin iç kaynaklarla fonlama yani otofinansman imkânlarından yararlanarak nakit dengelerini güçlendirebildiklerini gösteren finansal teorileri ve geçmiş literatür bulgularını destekler niteliktedir.

Net satışlar ile nakit bulundurma düzeyi arasındaki zayıf pozitif ilişki ise sigorta sektöründeki tahsilat ve vade dinamikleri çerçevesinde yorumlanmaktadır. Satış gelirlerindeki artışın nakit rasyolarına yansımasının sınırlı kalması, satışların önemli bir kısmının vadeli ve taksitli yapılması ve alacakların tahsil edilme süreçlerindeki zaman uyumsuzlukları nedeniyle şirkete anlık nakit girişinin istenen hızda ve düzeyde gerçekleşmemesinden kaynaklanmaktadır.

Ferreira ve Vilela (2004) tarafından AB ülkelerinde yapılan çalışmada borç seviyesi ve firma büyüklüğünün nakit varlıkları negatif etkilediği bulunmuştur. Bu çalışmada da benzer şekilde firma büyüklüğünün nakit bulundurma düzeyi üzerinde negatif ve anlamlı bir etkiye sahip olduğu tespit edilerek literatürdeki bu bulgu desteklenmiştir (KARALI & Öndeş, 2022).

Gill ve Shah (2012) Kanada pazarında finansal kaldıraç ile nakit politikaları arasında pozitif bir ilişki ortaya koymuştur. Bu çalışmanın bulguları da sigorta şirketlerinin toplam borç oranlarındaki artışın nakit bulundurma düzeyini pozitif yönde etkilediğini göstererek Gill ve Shah çalışmasının sonuçlarıyla paralellik sergilemektedir (KARALI & Öndeş, 2022).

Sigorta sektörünün kendine özgü finansal yapısı içerisinde nakit tutma davranışlarını etkileyen içsel faktörleri belirleyerek literatürde sektörel bir derinlik oluşturmaktadır. Geleneksel finans teorilerinin öngördüğü işlem, ihtiyat ve spekülasyon amaçlı nakit tutma güdülerinin gelişmekte olan bir piyasadaki yansımalarını ampirik olarak test etmektedir. Özellikle nakit akışının yüksek olduğu ancak yükümlülüklerin belirsiz zamanlarda ortaya çıktığı sigortacılık alanında, likidite yönetiminin karlılık ve borçlulukla nasıl bir denge kurduğunu ortaya koyarak yönetimsel bir çerçeve sunmaktadır. Çalışma, sigorta şirketlerinin finansal esnekliklerini koruma çabalarını panel veri analiziyle somutlaştırmaktadır.

Çalışma, Ferreira ve Vilela (2004) tarafından Avrupa Birliği ülkeleri için ortaya konan nakit tutma belirleyicilerini temel alarak bu modeli Türkiye sigorta piyasasına uyarlamaktadır. Gill ve Shah (2012) tarafından Kanada pazarında tespit edilen firma büyüklüğü ve borçluluk etkilerini doğrular nitelikte bulgular sunarak, finansal hiyerarşi teorisi ve ihtiyatlılık güdüsü çerçevesinde önceki literatürle güçlü bir bağ kurmaktadır. Türkiye özelinde yapılan önceki çalışmalardan Akel ve diğerleri (2010) ile Doğan (2013) gibi araştırmaların karlılık ve sermaye yapısı odaklı yaklaşımlarını, doğrudan nakit bulundurma oranı bağımlı değişkeni üzerinden genişleterek finans literatüründeki boşluğu doldurmaktadır.

İnceleme, Türkiye'deki sigorta sektörü için nakit yönetimi alanında güncel ve sektörel bir veri seti sunarak literatür taramalarına ampirik bir zemin kazandırmaktadır. Firma büyüklüğü arttıkça nakit tutma eğiliminin azaldığına dair saptanan ters yönlü ilişki, ölçek ekonomileri ve finansal piyasalara erişim kolaylığı arasındaki teorik tartışmaları desteklemektedir. Ayrıca borçluluk oranının nakit rezervlerini artırıcı bir faktör olarak belirlenmesi, kredi itibarını koruma ve ihtiyatlılık arasındaki ilişkiyi netleştirerek araştırmacılara yeni bir perspektif sunmaktadır. Çalışmanın bulguları, gelişmekte olan piyasalarda faaliyet gösteren finansal kuruluşların likidite tercihlerini anlamak adına kritik bir başvuru kaynağı teşkil etmektedir.