Vaka çalışması · 2025
Evaluating the build-own-operate model for nuclear power plant projects; A case study of Türkiye’s first nuclear power plant agreement with Russia
Okur sorusu
Yazar, Türkiye'nin ilk nükleer güç santrali projesi olan Akkuyu örneğinde uygulanan Yap-Mülkiyet-İşlet (BOO) modelinin, özellikle finansal kaynakları yetersiz ve sektöre yeni giren ülkeler için son derece elverişli bir seçenek sunduğu sonuçuna varmaktadır.
Öne çıkanlar
Gelişmekte olan ve gelişmiş ülkelerin artan enerji taleplerini karşılamak, kesintisiz baz yük gücü sağlamak ve seragazı emisyonlarını azaltmak adına nükleer enerji stratejik bir seçenek olarak öne çıkmaktadır. Bununla birlikte nükleer santral projeleri; yüksek ilk yatırım maliyetleri, uzun inşaat ve işletmeye alma süreleri, karmaşık lisanslama süreçleri ve teknoloji transferi kısıtları nedeniyle ciddi finansal ve yönetimsel riskler taşımaktadır. Geleneksel olarak kullanılan anahtar teslimi, bölünmüş paket ve çoklu sözleşme modelleri, ev sahibi ülkelerin ödeme yapısı, finansman temini, teknik kapasite eksikliği ve risk paylaşımı konularındaki ihtiyaçlarına tam yanıt verememektedir. Yap-Mülkiyet-İşlet (BOO) modeli ise yükleniciye tesisin tasarımı, finansmanı, inşası, mülkiyeti, işletilmesi ve sökümüne kadar tüm yaşam döngüsü sorumluluğunu yükleyerek geleneksel modellerin kısıtlarını aşmayı hedefleyen yenilikçi bir hukuki ve finansal çerçeve sunmaktadır.
Bu çalışma, dünyada BOO modeliyle hayata geçirilen ilk nükleer santral projesi olan Akkuyu Nükleer Güç Santrali (NGS) hükümetlerarası anlaşmasını nitel vaka incelemesi yöntemiyle ele almaktadır. Araştırmanın temel amacı, BOO modelinin geleneksel sözleşme türlerine kıyasla sağladığı avantajları ve getirdiği riskleri Akkuyu projesi özelinde analiz etmek; teknoloji transferi, yerlileştirme, maliyet yapısı, elektrik alım garantileri, kullanılmış yakıt yönetimi ve gecikme cezaları gibi kritik unsurları inceleyerek yeni nükleer programa başlayacak ülkeler için dersler çıkarmaktır. Bütüncül vak'a analizi yaklaşımı doğrultusunda Türkiye ile Rusya Federasyonu arasında 2010 yılında imzalanan Hükümetlerarası Anlaşma (HGA), Elektrik Alım Anlaşması (PPA) hükümleri ve projeye ilişkin kurumsal mevzuat ve teknik veriler içerik analizine tabi tutulmuştur.
Çalışmanın bulguları, BOO modelinin sermaye ve işletme deneyimi yetersiz olan gelişmekte olan ülkeler için ilk yatırım yükünü erteleme, proje yönetimi ve işletme riskini yükleniciye devretme açısından belirgin fırsatlar sunduğunu göstermektedir. Akkuyu NGS örneğinde 4.800 MW toplam kapasiteli dört üniteden oluşan tesisin finansmanı ve mülkiyeti Rus devlet şirketi ROSATOM bünyesindeki Proje Şirketi (Akkuyu Nükleer A.Ş.) tarafından üstlenilmiştir. Bununla birlikte 15 yıllık elektrik alım garantisinde belirlenen kWh başına 12,35 sentlik ortalama fiyatın küresel örneklere kıyasla yüksek olduğu, bu durumun yüklenicinin üstlendiği uzun vadeli finansal risklerin bir yansıması olduğu saptanmıştır. Ayrıca teknoloji transferi, kullanılmış yakıtın nihai depolanması ve proje gecikmelerine yönelik ceza mekanizmalarındaki belirsizliklerin uzun vadeli operasyonel bağımlılık riski doğurduğu tespit edilmiştir.
Tartışma ve sonuç bölümünde yazar, BOO modelinin finansal kaynakları sınırlı yeni nükleer ülkeler için uygulanabilir bir seçenek olduğunu doğrulamakla birlikte, sözleşme metinlerinde yerlileştirme oranları, atık yönetimi ve hukuki sorumlulukların son derece net tanımlanması gerektiğini vurgulamaktadır. Akkuyu tecrübesi, akademik literatürde nükleer enerji projelerinin finansmanı ve yönetimsel modelleri üzerine yürütülen tartışmalara ampirik bir vaka verisi kazandırmaktadır. Çalışma, enerji politikaları ve kamu-özel ortaklığı literatüründe gelişmekte olan ülkelerin teknolojik bağımsızlık ile altyapı finansmanı arasındaki hassas dengeyi nasıl kurabileceğine ilişkin stratejik çıkarımlar sunmakta ve gelecekteki ampirik araştırmalar için bir referans çerçevesi oluşturmaktadır.
Çalışma, proje yönetimi, uluslararası yatırım hukuku ve kamu-özel ortaklığı (PPP) kuramsal çerçevesine dayanmaktadır. Nükleer santral yatırımlarında risk devri, sermaye tahsisi, lisanslama, teknoloji transferi ve uzun vadeli operasyonel bağımlılık kavramları incelemenin temel teorik eksenini oluşturmaktadır.
Çalışma; nükleer enerji projelerinde kullanılan geleneksel sözleşme modellerini (anahtar teslimi, bölünmüş paket, çoklu sözleşme) inceleyen Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) kılavuzları ile Mergenthaler ve Fischer, Flyvbjerg ve arkadaşları ile Ling ve Lau gibi araştırmacıların proje yönetimi ve risk analizi literatüründeki eserlerine dayanmaktadır. Ayrıca Türkiye'nin nükleer enerji politikaları ve Akkuyu Hükümetlerarası Anlaşması (HGA) bağlamında Jewell ve Seyithan, Turhan ve Yücel ile Pekar'ın çalışmalarına atıfta bulunulmaktadır.
Bu çalışmanın temel amacı, Türkiye ile Rusya Federasyonu arasında imzalanan Akkuyu Nükleer Güç Santrali projesi üzerinden Yap-Mülkiyet-İşlet (BOO) sözleşme modelinin avantaj ve dezavantajlarını değerlendirmek, ilk BOO nükleer sözleşmesinden çıkarılan dersleri analiz etmek ve nükleer enerji sektörüne yeni giren ülkeler için modelin uygulanabilirliğine yönelik çözüm önerileri sunmaktır (Kahraman, 2025).
Bu araştırmada, nitel tekli vaka incelemesi (case study) tasarımı benimsenmiş; Türkiye ile Rusya Federasyonu arasında imzalanan Akkuyu Hükümetlerarası Anlaşması (IGA), Güç Satın Alma Sözleşmesi (PPA) hükümleri ve nükleer sektördeki geleneksel sözleşme modelleri karşılaştırmalı içerik ve mevzuat analizi teknikleriyle incelenmiştir (Kahraman, 2025).
Anahtar teslim, bölünmüş paket ve çoklu sözleşme gibi geleneksel nükleer santral sözleşme modelleri, ev sahibi ülkeye ödeme yapısı, finansman riski ve teknoloji transferi açılarından çeşitli kısıtlamalar yüklemektedir (Kahraman, 2025).
Akkuyu projesinde uygulanan BOO modeli, dünyada nükleer santral sektöründe bir ilk olup, ev sahibi ülkenin başlangıçtaki finansal yükümlülüklerini ertelemekte ve işletme risklerini yükleniciye devretmektedir (Kahraman, 2025).
BOO modeli finansal kaynağı sınırlı olan ve nükleer sektöre yeni giren ülkeler için uygulanabilir bir seçenek oluşturmakta, insan kaynağı eğitimi ve düzenleyici kurum tecrübesi yoluyla teknoloji transferine katkı sağlamaktadır (Kahraman, 2025).
Türkiye ile Rusya arasındaki Hükümetlerarası Anlaşma metni, kullanılmış nükleer yakıtın depolanması, bertarafı ve nihai yerleşimi hususlarında belirsiz hükümler barındırmakta ve emsal bir uyarı niteliği taşımaktadır (Kahraman, 2025).
İncelenen vaka analizinde, Akkuyu Nükleer Güç Santrali projesi üzerinden BOO modelinin nükleer enerji sektöründeki ilk uygulaması değerlendirilmiş ve modelin geleneksel sözleşme tiplerine göre sermaye temini ile proje yönetiminde ev sahibi ülkeye önemli finansal ve operasyonel kolaylıklar sağladığı gösterilmiştir.
Yazar, BOO modelinin sunduğu bu ilk yatırım avantajlarının arkasında, elektrik satış fiyatındaki yükseklik (12,35 cent/kWh) gibi maliyet unsurlarının yattığını ve yüklenicinin üstlendiği atık yönetimi, söküm ve işletim risklerinin fiyat yapısına yansıtıldığını açıklamaktadır.
Tartışma bölümünde elde edilen bulgular literatürle ilişkilendirilerek, Mergenthaler ve Fischer (2015) ile Jewell ve Ates (2015) çalışmalarında belirtilen teknoloji transferi kısıtları ve dışa bağımlılık risklerinin Akkuyu sözleşmesinde yer alan belirsiz atık yönetimi maddeleriyle örtüştüğü ortaya konulmaktadır.
Sonuç olarak, santralin henüz ticari işletmeye geçmemiş olması nedeniyle ampirik verilerin kısıtlı kaldığı belirtilmekte; gelecekte nükleer programa başlayacak ülkelerin BOO sözleşmelerinde gecikme cezalarını ve kullanılmış yakıt prosedürlerini hukuki açıdan netleştirmeleri gerektiği ifade edilmektedir.
Mergenthaler ve Fischer'in (2015) nükleer santral sözleşme stratejilerindeki risk dağılımı ve teknoloji transferi kısıtlarına ilişkin tespitleriyle uyumlu olarak, BOO modelinin finansal riskleri yükleniciye devrettiği ancak uzun vadeli operasyonel bağımlılık yarattığı gösterilmiştir (Kahraman, 2025).
Jewell ve Ates (2015) tarafından ele alınan Türkiye'nin tarihsel nükleer stratejisi ve dışa bağımlılık tartışmaları bağlamında, BOO modelinin ilk yatırım engelini aştığı ancak işletme ve yakıt döngüsünde yabancı mülkiyete bağımlılığı sürdürdüğü doğrulanmaktadır (Kahraman, 2025).
Nükleer güç santrallerinin finansmanı ve inşasında karşılaşılan yüksek maliyetler ile uzun teslim süreleri, alternatif sözleşme yönetimi modellerinin tartışılmasını zorunlu kılmaktadır. Bu çalışma, literatürde teorik olarak ele alınan Yap-Mülkiyet-İşlet (BOO) modelinin nükleer enerji alanındaki ilk gerçek dünya uygulamasını detaylandırarak, teorik çerçeve ile pratik saha yansımaları arasındaki boşluğu doldurmaktadır. Geleneksel modellerin kısıtlarını aşmak isteyen yeni katılımcı ülkeler için BOO modelinin finansman, işletme ve risk paylaşımı boyutlarındaki dinamiklerini vaka analizi yöntemiyle ele alarak karar vericilere rehberlik etmektedir.
Çalışma, geleneksel sözleşme modellerinin ödeme yapıları ve teknoloji transferindeki yetersizliklerini vurgulayan Mergenthaler ve Fischer (2015) gibi önceki araştırmaların üzerine inşa edilmiştir. Ayrıca, nükleer sektöre yeni adım atan ülkelerin karşılaştığı teknik kapasite yetersizliği sorununu çözmede BOO modelinin sunduğu operasyonel kolaylıkları ele alırken, Jewell ve Ates (2015) tarafından öne sürülen dışa bağımlılık ve uzun vadeli egemenlik risklerini Akkuyu sözleşmesi bağlamındaki belirsizliklerle doğrulamaktadır. Yazar, önceki çalışmaların kuramsal bazda bıraktığı riskleri, fiili sözleşme maddeleriyle somutlaştırmaktadır.
Bu çalışma, nükleer enerji yatırımlarında yeni nesil sözleşme yönetimi literatürüne, ilk kez hayata geçirilen bir BOO projesinin hukuki, mali ve operasyonel çıktılarını sunarak katkıda bulunmaktadır. İki ülke arasında imzalanan Hükümetlerarası Anlaşma'nın (IGA) elektrik alım fiyatı, yerlileştirme taahhütleri ve atık yönetimi gibi kritik maddelerini analiz ederek, teorik tartışmaları ampirik bir vaka üzerinden sınamaktadır. Özellikle kullanılmış nükleer yakıtların akıbeti ve gecikme cezalarındaki yasal belirsizlikleri ele alarak, gelecek nükleer anlaşmalar için revizyon önerileri sunması bakımından değerlidir.
Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki araştırma taslaklarına dönüştürülmüştür.
Tez yazarı, nükleer finansman modellerini incelerken, geleneksel modellerin kısıtlarını aşmak amacıyla BOO modelinin bir çözüm alternatifi olarak nasıl kurgulandığını bu kaynakla destekleyebilir (Kahraman, 2025).
Makaleyle bağlantısı: Makale, Akkuyu projesinin yüksek elektrik birim fiyatını (12,35 cent/kWh) BOO modelinin getirdiği uzun vadeli risk primlerine bağlamaktadır. Gelecek projelerde (örneğin SMR teknolojilerinde) bu maliyet yapısının nasıl optimize edileceği yazarın gelecek araştırma çağrıları ile doğrudan ilişkilidir (Kahraman, 2025).
Tez yazarı, Türkiye'nin enerji bağımlılığı ve stratejik ortaklıklar konusundaki bulgularını tartışırken, Akkuyu anlaşmasının mülkiyet ve kontrol yapısına yönelik bu bulguyu temel argüman olarak kullanabilir (Kahraman, 2025).
Makaleyle bağlantısı: Yazar, Türkiye-Rusya anlaşmasındaki 12. maddenin kullanılmış yakıtların depolanması ve taşınmasına ilişkin belirsiz hükümler barındırdığını ve bunun nükleer atık transfer yasaklarıyla çeliştiğini belirterek gelecek araştırmalar için bu konunun netleştirilmesi gerektiğini vurgulamıştır (Kahraman, 2025).
Nükleer atık yönetimi politikalarını araştıran bir tez çalışmasında, uluslararası ikili anlaşmaların atık yönetimi boyutundaki yasal boşluklarını örneklendirmek için bu tespitten faydalanılabilir (Kahraman, 2025).
Makaleyle bağlantısı: Makalede, Akkuyu 1. ünitesinin planlanan 7 yıllık süre içinde işletmeye alınmasında olası gecikmelerin yaşandığı ve PPA kapsamındaki fiyat ayarlama mekanizmalarının belirsiz olduğu vurgulanarak, bunun ampirik verilerle incelenmesi gerektiği belirtilmiştir (Kahraman, 2025).
Sermaye Varlıklarını Fiyatlandırma Modeli (CAPM) sonuçlarına göre tek faktörlü yapının genel açıklama gücü sınırlı kalmış, ancak Zorlu, SAY ve Pamukova hisseleri yüksek beta değerleri sergileyerek piyasa dalgalanmalarına karşı aşırı duyarlılık göstermiştir.
Mukadder HORASAN · Finans Ekonomi ve Sosyal Araştırmalar Dergisi · Sosyal Bilimler
Y ve Z kuşaklarının teknoloji odaklı ve yenilikçi talepleri, havayolu sektöründe tüketici davranışlarını kökten değiştirerek işletmeleri geleneksel hizmet anlayışından uzaklaştırıp daha esnek ve dijitalleşmiş ürünler geliştirmeye yöneltmektedir.
Fatih Karaman · Yildiz Social Science Review · Sosyal Bilimler
Morton Kaplan'ın güç dengesi teorisiyle açıklanan 1798-1841 dönemi, Osmanlı İmparatorluğu ile Rusya arasında dönemsel tehditlere karşı sürekli değişen ve geçici nitelikteki çok kutuplu ittifak modellerinin kurulduğunu göstermektedir.
William Hale · Uluslararası İlişkiler Dergisi · Sosyal Bilimler