Tarihsel Perspektifte Türkiye-Rusya İlişkileri: Desenler, Değişim ve Karşıtlık

Türkiye ve Rusya arasındaki tarihsel ilişkiler, 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı sonrasında Rusya'nın Karadeniz'in kuzey kıyılarında hakimiyet kurmasıyla birlikte Yakındoğu ve Güneydoğu Avrupa diplomasisinin ana eksenini oluşturmuştur. İki devlet arasındaki bu uzun temas süreci, çarlık ve imparatorluk rejimlerinden cumhuriyet ve federasyon yapılarına geçişte de stratejik önceliğini korumuştur. Çarlık Rusyası ve sonrasındaki Sovyet yönetimi için temel stratejik hedef Boğazlar üzerinden Akdeniz'e serbest erişim sağlamak olurken, Türk diplomatik geleneği dış tehditleri dengelemek amacıyla Batılı güçlerle ittifak kurma veya dönemsel detant politikalarına yönelme eğilimi göstermiştir.

Çalışmanın amacı, son 250 yıllık ikili ilişkiler tarihini ampirik bir yenilik iddiası taşımadan, var olan diplomatik tarih literatürü üzerinden teorik bir modelle açıklamaktır. Yazar, Morton Kaplan'ın güç dengesi teorisinden yararlanarak ikili ilişkileri üç ana desene ayırmaktadır. Birinci desen 1798-1841 yılları arasındaki esnek ve değişen ittifaklara dayalı çok kutuplu yapıyı kapsarken; ikinci desen 1841-1878 ve 1952-1991 yıllarındaki belirgin iki kutuplu blok ittifaklarını; üçüncü desen ise 1878-1914, 1921-1939 ve 1991 sonrası belirsiz detant ve iktisadi iş birliği dönemlerini temsil etmektedir.

Tarihsel sentez sonuçunda, 1840'lardan itibaren çok kutuplu esnek ittifak sisteminin tekrar etmediği ve ikili ilişkilerin ya iki kutuplu karşıtlık ya da hassas yumuşama dönemleri üzerinden ilerlediği görülmektedir. 1921 Moskova Antlaşması ve 1930'lu yıllardaki iktisadi yardımlar, Sovyet zayıflığı veya stratejik önceliklerin farklılaşması dönemlerinde yumuşamanın derinleşebildiğini göstermektedir. 1991 sonrasında gelişen enerji bağımlılığı ve ticaret hacmi ilişkilerin omurgasını oluştursa da, 2015 uçak krizi, Suriye ve Dağlık Karabağ'daki nüfuz rekabeti ile 2022 Ukrayna işgali, detant politikalarının kırılganlığını yeniden su yüzüne çıkarmıştır.

Sonuç olarak yapılan çözümleme, Türkiye'nin Rusya ve Batı arasında sürdürmeye çalıştığı hassas denge politikasının küresel sistemik gerilimler arttıkça sürdürülmesinin zorlaştığını ortaya koymaktadır. Montrö Boğazlar Sözleşmesi'nin titizlikle uygulanması ve tahıl koridoru anlaşması gibi diplomatik başarılar Türkiye'ye özerk bir alan sağlasa da, uzayan bir çatışma ortamı Türkiye'yi yeniden ikinci desendeki net ittifak yapılarına zorlama riski taşımaktadır. Bu çerçeve, Türk-Rus ilişkilerinin geleceğine yönelik literatür taramalarında sistemik düzeydeki yapısal dinamikleri anlamak için teorik bir altyapı sunmaktadır.