Nicel araştırma makalesi incelemesi

Türkiye'de Küreselleşme, Ekonomik Kompleksite ve Finansal Kalkınma İlişkisinin İncelemesi

Gelişmekte olan ülkelerde sürdürülebilir iktisadi büyümenin sağlanması, sermaye birikiminden ziyade ülkenin üretim yetenekleri ile ihraç edilen ürünlerin çeşitliliğine ve karmaşıklık düzeyine bağlı hale gelmiştir.

Makalenin anahtar kelimeleri

Yazar: Alper Karasoy
Yayın: Akademik Araştırmalar ve Çalışmalar Dergisi (AKAD)
Tarih: 2022-11-29
DOI: 10.20990/kilisiibfakademik.1164750

Makalenin Kapsamı ve Akademik İçeriği

Uluslararası iktisat literatüründe ülkelerin gelişmişlik düzeyleri, biriktirdikleri fiziksel sermaye miktarından ziyade sahip oldukları üretim yetenekleri ve ihraç ürünlerinin karmaşıklığı ile ölçülmektedir. Gelişmekte olan ekonomilerin ihraç yapılarını dönüştürmeleri ve küresel rekabet güçlerini artırmaları sürecinde küreselleşme ile finansal kalkınma anahtar rol oynamaktadır. Ancak Türkiye üzerine yapılan ampirik araştırmalarda bu üç olgu sıklıkla ikişerli ilişkiler halinde ele alınmış ve küreselleşmenin alt boyutları ile finansal sistemin aracı rolü ihmal edilmiştir. İncelemeye konu olan bu çalışma, Türkiye'nin 1970-2017 dönemindeki küreselleşme, finansal kalkınma ve ekonomik kompleksite bağlamını bütüncül bir yaklaşımla inceleyerek alan literatüründeki önemli bir teorik ve metodolojik eksikliği gidermeyi amaçlamaktadır.

Araştırmada 1970-2017 dönemine ait yıllık veriler kullanılarak üç değişkenli ekonometrik modeller oluşturulmuştur. Küreselleşme boyutu, KOF küreselleşme genel endeksi ile ekonomik, politik ve sosyal alt endeksleri kapsayacak şekilde dört ayrı modelde ele alınmıştır. Ekonomik kompleksite OEC endeksiyle, finansal kalkınma ise özel sektöre verilen yerli banka kredilerinin GSYH'ye oranıyla ölçülmüştür. Metodolojik olarak, bilinmeyen sayı ve biçimdeki yapısal kırılmaları dikkate alabilen esnek Fourier fonksiyonlu Ekonometrik teknikler tercih edilmiştir. Bu kapsamda durağanlık için Fourier-LM birim kök testi, uzun dönem ilişkisi için Tsong vd. (2016) Fourier eş-bütünleşme testi ve nedensellik yönlerinin tespiti için Enders ve Jones (2016) Fourier-Granger nedensellik analizi uygulanmıştır.

Ekonometrik analizlerden elde edilen bulgular, genel küreselleşme endeksi ile politik küreselleşmenin hem doğrudan hem de finansal kalkınma kanalıyla dolaylı olarak ekonomik kompleksitenin Granger nedeni olduğunu göstermektedir. Ekonomik küreselleşmenin ekonomik kompleksite üzerindeki etkisi tamamen finansal kalkınma aracılığıyla dolaylı olarak gerçekleşirken, sosyal küreselleşme ve finansal kalkınma ekonomik kompleksiteyi doğrudan etkilemektedir. Ayrıca genel küreselleşme ile finansal kalkınma arasında, politik küreselleşme ile finansal kalkınma arasında ve sosyal küreselleşme ile ekonomik kompleksite arasında çift yönlü nedensellik ilişkileri tespit edilmiştir. Bu sonuçlar, küreselleşmenin Türkiye'nin üretim yapısını sofistike hale getirmede kritik bir unsur olduğunu ve finansal gelişmenin bu süreçte hem doğrudan hem de aracı bir işleve sahip olduğunu kanıtlamaktadır.

Çalışmanın tartışma ve sonuç bölümlerinde elde edilen bulgular, uluslararası ve ulusal literatürde yer alan Can (2016), Kurt (2018), Chu (2020) ve Nguyen ve Su (2021) gibi araştırmaların sonuçlarıyla karşılaştırılmış ve teorik beklentilerle tam bir uyum içinde olduğu vurgulanmıştır. Yazar, Türkiye'nin ekonomik kompleksite ve küreselleşme skorlarının İsviçre ve Japonya gibi gelişmiş ekonomilerin oldukça gerisinde kaldığına dikkat çekerek, ülkenin küresel finansal ve ticari ağlara entegrasyonunun artırılması gerektiğini ifade etmektedir. Sonuç olarak çalışma, Türkiye'de sanayi ve teknoloji politikaları tasarlanırken finansal sektörün derinleştirilmesi ve bölgesel inovasyon ekosistemlerinin finansal teşviklerle desteklenmesi gerektiğine dair somut politika önerileri sunarak tez ve makale araştırmaları için nitelikli bir referans oluşturmaktadır.

Araştırmanın amacı

Bu araştırmanın amacı, Türkiye'de 1970-2017 dönemi için küreselleşme, finansal kalkınma ve ekonomik kompleksite arasındaki uzun dönemli eş-bütünleşme ve nedensellik ilişkilerini üç değişkenli bir model çerçevesinde incelemektir(Karasoy, 2022, s. 1).

İnceleme ve modelleme yöntemi

Bu çalışma, yapısal kırılmaları bilinmeyen biçim ve sayıda hesaba katabilen Fourier yaklaşımlı birim kök, eş-bütünleşme ve Granger nedensellik testlerini içeren üç değişkenli bir ekonometrik zaman serisi yaklaşımını benimsemiştir(Karasoy, 2022).

Kuramsal ve kavramsal çerçeve

Çalışmanın kuramsal çerçevesi, Hausmann ve Hidalgo'nun üretime dayalı yetenekler ve ekonomik kompleksite yaklaşımına, Grossman ve Krueger'in teknik etkisi ile Hatzichronoglou'nun küresel rekabetçilik tezine dayanmaktadır. Ayrıca Mishkin'in küreselleşmenin finansal reformları tetiklediği yönündeki görüşleri ile Chu'nun gelişmiş finansal sistemlerin inovasyonu ve ürün çeşitliliğini desteklediğini savunan finansal aracılık teorisi entegre edilmiştir.

Makalenin ele aldığı literatür

Literatür incelemesi üç temel eksende yapılandırılmıştır: Küreselleşme-ekonomik kompleksite ilişkisi (Daude vd., Can, Kurt, Şeker, Lapatinas, Bucak), küreselleşme-finansal kalkınma ilişkisi (Mishkin, Law vd., Muye ve Muye, Kandil vd.) ve finansal kalkınma-ekonomik kompleksite ilişkisi (Chu, Kurt ve Azazi, Can ve Doğan, Nguyen vd., Nguyen ve Su). Yazar, Türkiye üzerine yapılan mevcut çalışmaların genellikle iki değişkenli modellerle ve tek boyutlu küreselleşme göstergeleriyle sınırlı kaldığını, ayrıca yapısal kırılmaları dikkate almayan yöntemler kullandığını belirterek literatürdeki bu boşlukları doldurmayı hedeflemektedir.

Araştırma Tasarımı

Evren veya inceleme alanı: 1970-2017 yılları arasındaki Türkiye ekonomisi
Örneklem veya araştırma materyali: 1970-2017 dönemine ait yıllık zaman serisi verileri (ekonomik kompleksite endeksi, özel sektöre sağlanan yurtiçi banka kredileri, KOF küreselleşme endeksi ve alt endeksleri)
Veri toplama süreci: Ekonomik Kompleksite Endeksi (ECI) verileri Gözlemevi Ekonomik Kompleksite (OEC) veri tabanından, finansal gelişme verileri Dünya Bankası veri göstergelerinden ve küreselleşme göstergeleri KOF İsviçre Ekonomik Enstitüsü veri portalından derlenmiştir.
Veri analiz yöntemi: Zaman serilerinin durağanlık özellikleri Phillips-Perron ve Fourier-LM birim kök testleriyle analiz edilmiştir. Eş-bütünleşme ilişkisi Fourier approximated Tsong ve diğerleri (2016) testi ile, nedensellik ilişkileri ise esnek Fourier formuna sahip Fourier Granger nedensellik analizi ile test edilmiştir.

Ekonomik Karmaşıklık Endeksi (ECI)Finansal Kalkınma (Özel Sektöre Verilen Yurtiçi Krediler)Küreselleşme Endeksi (GI)Ekonomik Küreselleşme EndeksiPolitik Küreselleşme EndeksiSosyal Küreselleşme Endeksi

Araştırmanın Bulguları

Elde edilen Fourier Granger nedensellik testi sonuçlarına göre, genel küreselleşme endeksi ile ekonomik karmaşıklık düzeyi arasında Türkiye ekonomisinde çift yönlü bir nedensellik ilişkisi mevcuttur(Karasoy, 2022).

Ekonomik küreselleşme, ekonomik karmaşıklığı doğrudan etkilemezken, finansal gelişme kanalı üzerinden dolaylı bir yolla ekonomik karmaşıklığa neden olmakta ve finansal gelişmeyle çift yönlü etkileşim sergilemektedir(Karasoy, 2022).

Politik küreselleşme süreci, Türkiye'de ekonomik karmaşıklığı hem doğrudan etkilemekte hem de finansal gelişme kanalı üzerinden dolaylı bir biçimde ekonomik yapının karmaşıklığını uyararak etkisini göstermektedir(Karasoy, 2022).

Sosyal küreselleşme ve finansal gelişme değişkenlerinin her ikisinin de Türkiye ekonomisinde doğrudan ekonomik karmaşıklığı artıran bağımsız ve nedensel faktörler olduğu ekonometrik modellerle tespit edilmiştir(Karasoy, 2022).

Bulguların Tartışılması ve Araştırmanın Sonucu

Bulguların Yazarlar Tarafından Yorumlanışı

Çalışmanın bulguları, küreselleşme ve onun politik, sosyal ve ekonomik alt bileşenlerinin Türkiye'deki ekonomik karmaşıklık düzeyi üzerinde hem doğrudan hem de finansal gelişme aracılığıyla dolaylı etkileri olduğunu ortaya koymaktadır. Bu durum, Türkiye gibi gelişmekte olan ülkelerde ekonomik yapının dönüşümünün sadece yerel sermaye birikimiyle değil, dış dünya ile kurulan entegrasyon düzeyiyle yakından ilişkili olduğunu gösterir.

Yazar, ulaşılan sonuçları küreselleşmenin teknoloji yayılımı ve küresel rekabet etkileriyle açıklamaktadır. Küreselleşmeyle birlikte gelen yabancı yatırımlar ve teknoloji transferleri, yerel firmaların üretim kapasitelerini artırarak ürün çeşitliliğini ve sofistike üretim tekniklerini geliştirmelerini kolaylaştırmaktadır. Ayrıca finansal sistemin bu süreçteki aracı rolü, dış kaynaklara erişimi artırarak inovatif yatırımların önünü açmaktadır.

Elde edilen bu sonuçlar, literatürdeki önceki çalışmalarla geniş ölçüde örtüşmektedir. Özellikle küreselleşmenin ekonomik karmaşıklığa olumlu etkisini gösteren Can (2016) ve Kurt (2018) gibi ampirik çalışmalar ile finansal gelişmenin ekonomik karmaşıklığı teşvik ettiğini belirten Chu (2020) ve Can ve Doğan (2018) çalışmaları, bu araştırmanın bulgularını ve sunduğu bütünleşik modeli kuramsal ve ampirik olarak güçlü bir şekilde desteklemektedir.

Sonuç olarak, Türkiye'nin ihraç ürün yapısını dönüştürmesi ve katma değeri yüksek ürünlere yönelmesi için finansal sistemini güçlendirmesi elzemdir. Küreselleşmenin tüm kanallarını aktif kullanarak ve bölgesel düzeyde yenilikçi ekosistemleri finansal teşviklerle destekleyerek, ekonomik karmaşıklık skorunun Swiss ve Japonya gibi gelişmiş ekonomilerin seviyelerine yaklaştırılması hedeflenmelidir.

Bulguların Önceki Araştırmalarla Karşılaştırılması

Çalışmanın küreselleşme ve ekonomik karmaşıklık arasındaki ilişkiye yönelik bulguları, sosyal küreselleşmenin ekonomik karmaşıklık üzerindeki olumlu etkisini doğrulayan Kurt (2018) çalışması ile uyumluluk göstermektedir(Karasoy, 2022).

Finansal gelişmenin ekonomik karmaşıklığı doğrudan etkilediğine dair ulaşılan bulgular, Türkiye örneğinde benzer doğrudan etkileri raporlayan Can ve Doğan (2018) ampirik çalışmasının sonuçlarıyla örtüşmektedir(Karasoy, 2022).

Sonuç Bölümünün Sunduğu Çıkarımlar

Yazarın nihai çıkarımına göre, küreselleşme süreci ve finansal sistemin gelişimi Türkiye'nin ihraç ürün çeşitliliğini ve karmaşıklığını artırmada kritik öneme sahiptir. Finansal gelişmenin bu süreçteki doğrudan ve aracı rolleri göz ardı edilmemeli, Türkiye küreselleşme bağlarını güçlendirirken eş zamanlı olarak finansal sistemini de küresel finansal piyasalara entegre edecek yapısal reformları gerçekleştirmelidir(Karasoy, 2022).

Literatür Taraması İçin Sunduğu Çerçeve

Bu çalışma, uluslararası iktisat ve finansal ekonomi literatüründe küreselleşme, finansal gelişme ve ekonomik kompleksite arasındaki nedensellik ilişkilerini tek bir üç değişkenli ekonometrik modelde bir araya getirerek literatürdeki önemli bir boşluğu doldurmaktadır. Önceki araştırmaların büyük çoğunluğu bu değişkenleri ikişerli modeller halinde ele almış ve finansal sistemin aracı ya da doğrudan rolünü göz ardı etmiştir. Çalışma, Türkiye gibi gelişmekte olan bir yükselen piyasa ekonomisinde 1970-2017 yıllarını kapsayan uzun dönemli verilerle hem küreselleşmenin genel endeksini hem de ekonomik, politik ve sosyal alt bileşenlerini ayrı ayrı modelleyerek literatüre metodolojik ve ampirik bir derinlik kazandırmaktadır.

Çalışma, literatürdeki önceki ampirik araştırmalarla doğrudan diyalog kurmakta ve onları hem desteklemekte hem de metodolojik açıdan genişletmektedir. Can (2016) ve Kurt (2018) tarafından yapılan araştırmalar küreselleşmenin ekonomik karmaşıklığa olumlu etkisini iki değişkenli modellerle gösterirken, bu makale finansal gelişmeyi modele ekleyerek ilişkilerin dolaylı kanallarını ortaya çıkarmıştır. Ayrıca Chu (2020) ile Can ve Doğan (2018) tarafından ortaya konulan finansal gelişmenin sofistike üretimi teşvik ettiği yönündeki bulgular, Fourier esnek fonksiyonlu Granger nedensellik analizleriyle Türkiye özelinde doğrulanmış ve yapısal kırılmaların belirsiz yapısı dikkate alınarak daha dirençli ekonometrik sonuçlara ulaşılmıştır.

Bir literatür taraması çerçevesinde değerlendirildiğinde bu yayın, küreselleşme ve finansal kalkınmanın iktisadi karmaşıklığı hangi mekanizmalarla etkilediğine dair bütüncül bir teorik ve ampirik harita sunmaktadır. Tek boyutlu küreselleşme göstergeleri yerine KOF küreselleşme endeksinin alt boyutlarının kullanılması, politik ve sosyal etkileşimlerin de sınai sofistikeleşmeye katkısını görünür kılmaktadır. Ayrıca yöntemsel açıdan Fourier bileşenli birim kök, eş-bütünleşme ve nedensellik testlerinin uygulanması, zaman serisi analizlerinde yapısal kırılmaların modele eklenmesindeki serbestlik derecesi kayıplarını önleyen modern bir ekonometrik yaklaşımı sentezleyerek araştırmacılara metodolojik bir rehber sağlamaktadır.

Kaynakça

Kurt, Ü. (2018). Küreselleşme ve Ekonomik Kompleksite İlişkisi: Türkiye Örneği. Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 11(3), 2195–2202. https://doi.org/10.17218/hititsosbil.454395
Can, M., & Doğan, B. (2018). Ekonomik Kompleksite ve Finansal Gelişme İlişkisi: Türkiye Örnekleminde Ampirik Bir Analiz. Finans Politik & Ekonomik Yorumlar, 55(638), 5–16.

Tez ve Makale Araştırmalarında Kullanım

Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.

Tez veya makalede kullanım · literatüre-review

Küreselleşme süreci, teknoloji yayılımı ve uluslararası rekabet kanallarıyla gelişmekte olan ülkelerin ihraç ürün çeşitliliğini ve karmaşıklık düzeyini doğrudan ve dolaylı olarak artırmaktadır.

Tezin literatür taraması bölümünde, küreselleşmenin makroekonomik etkileri tartışılırken Türkiye verileriyle yapılmış bu ampirik çalışmanın bulguları sunularak uluslararası entegrasyonun sınai dönüşümdeki rolü desteklenebilir(Karasoy, 2022).

Yükselen Piyasa Ekonomilerinde De Facto ve De Jure Küreselleşmenin Ekonomik Karmaşıklık Üzerindeki Ayrışan Etkileri

Araştırma sorusu: E7 ekonomilerinde de facto ve de jure küreselleşme boyutları, finansal derinleşme kanalıyla ekonomik karmaşıklığı nasıl ve ne yönde etkilemektedir?
Yöntem taslağı: Çalışma deseni 1995-2022 dönemi E7 ülkelerini kapsar. KOF de facto/de jure küreselleşme alt endeksleri, bankacılık ve sermaye piyasası gelişmişlik verileri ile OEC karmaşıklık skorları kullanılır. Panel Fourier eş-bütünleşme ve nedensellik testleri uygulanır. Örneklem büyüklüğü güç analiziyle belirlenir.

Makaleyle bağlantısı: Karasoy (2022) sonuç bölümünde, küreselleşmenin de facto ve de jure türlerinin iktisadi karmaşıklık üzerindeki etkilerinin gelecek çalışmalarda ayrıştırılarak incelenmesini önermiştir. Bu araştırma önerisi doğrudan yazarın bu gelecek araştırma çağrısına dayanmaktadır(Karasoy, 2022).

Tez veya makalede kullanım · Kavramsal çerçeve

Finansal kalkınma, gelişmekte olan ekonomilerde sermaye kısıtlarını hafifleterek ve risk yönetimini iyileştirerek küreselleşme ile ekonomik karmaşıklık arasındaki aracı ve doğrudan nedensellik kanalını oluşturur.

Kavramsal çerçeve oluşturulurken, finansal sistemin yenilikçi üretimi teşvik etmedeki doğrudan etkisi ve küreselleşme dinamiklerini üretime aktarma kapasitesi bu makalenin teorik ve ekonometrik çıkarımlarıyla temellendirilebilir(Karasoy, 2022, s. 1).

Türkiye'de Bölgesel Finansal Derinleşmenin ve Teknoloji Geliştirme Bölgelerinin Ürün Sofistikeleşmesi Üzerindeki Nedensel Etkisi

Araştırma sorusu: Türkiye'nin 26 Düzey-2 bölgesinde Teknoloji Geliştirme Bölgeleri teşvikleri ve bölgesel kredi hacmi firmaların ihraç ürün karmaşıklığını nasıl etkilemektedir?
Yöntem taslağı: Çalışma deseni 2006-2022 dönemi Türkiye İBBS-2 bölgelerini kapsar. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı TGB verileri, BDDK bölgesel nakdi kredi verileri ve TÜİK il bazlı ihracat verilerinden hesaplanan karmaşıklık endeksleri kullanılır. Panel veri sabit etkiler ve GMM yöntemleriyle analiz edilir. Örneklem kapsamı veri doygunluğu ve tam verisi bulunan tüm bölgelerle sağlanır.

Makaleyle bağlantısı: Karasoy (2022) sonuç bölümünde, 2016 yılında yürürlüğe giren 'Teknoloji Geliştirme Bölgeleri Uygulama Yönetmeliği' gibi bölgesel inovasyon ekosistemlerini destekleyen düzenlemelerin finansal olarak güçlendirilmesi gerektiğini belirtmiştir. Öneri bu politika analizinden türetilmiştir(Karasoy, 2022).

Tez veya makalede kullanım · method

Zaman serilerinde sayısı ve formu bilinmeyen yapısal kırılmalar var olduğunda, esnek Fourier fonksiyonlu birim kök, eş-bütünleşme ve VAR nedensellik testleri kukla değişken kullanımına gerek kalmadan serbestlik derecesini koruyarak güvenilir sonuçlar üretir.

Yöntem bölümünde, makroekonomik zaman serilerinde yapısal kırılmaların varlığı durumunda uygulanacak ekonometrik metodoloji savunulurken Karasoy (2022) tarafından kullanılan Fourier-LM ve Fourier-Granger yöntemleri referans gösterilebilir(Karasoy, 2022, s. 1).

Sermaye Piyasası Gelişmişliği ve Bankacılık Sektörü Kredilerinin Ekonomik Karmaşıklığa Doğrudan ve Aracı Etkileri

Araştırma sorusu: Türkiye'de bankacılık sektörü özel kredi hacmi ile hisse senedi piyasası kapitalizasyonu küreselleşmenin ekonomik karmaşıklığa aktarımında nasıl bir ayrışma sergiler?
Yöntem taslağı: Çalışma deseni 1980-2021 dönemi Türkiye yıllık verilerini kapsar. Dünya Bankası ve TCMB veritabanlarından banka kredileri/GDP ve borsa değeri/GDP rasyoları alınır. KOF küreselleşme endeksi ve ECI ile dört değişkenli esnek Fourier VAR modeli kurulur. Nedensellik ve etki-tepki analizleri uygulanır.

Makaleyle bağlantısı: Karasoy (2022) çalışmasında finansal gelişme göstergesi olarak yalnızca bankalar tarafından özel sektöre verilen yerli kredileri (% GDP) kullanmış, sermaye piyasası boyutunu ayrı incelememiştir. Bu öneri yazarın metodolojik kısıtından ve tartışmadaki finansal sistem vurgusundan türetilmiştir(Karasoy, 2022, s. 1).