Fiziksel Aktivite ve Emekliliğe Geçiş: Çin Sağlık ve Emeklilik Boylamsal Çalışmasından Kanıtlar

Nüfusun yaşlanması tüm dünyada kamu sağlığı politikalarının merkezine yerleşirken, düzenli fiziksel aktivite kronik hastalıkların önlenmesi ve sağlıklı yaşlanmanın desteklenmesi açısından hayati bir bileşen olarak kabul edilmektedir. Emekliliğe geçiş süreci; iş durumu, sosyal ağlar, gelir ve yaşam tarzındaki köklü değişimlerle karakterize edilen kritik bir yaşam olayıdır. Uluslararası literatürde emekliliğin fiziksel aktivite üzerindeki net etkisi konusunda bir uzlaşı bulunmamakta; bazı çalışmalar serbest zamanın artmasıyla aktivite düzeyinin yükseldiğini, bazıları ise işe dayalı fiziksel çabanın sona ermesiyle düşüş yaşandığını bildirmektedir. Özellikle Çin gibi hızlı bir ekonomik ve kentsel dönüşüm yaşayan, hane halkı kayıt sistemi ve mahjong gibi özgün toplumsal alışkanlıklara sahip gelişmekte olan ülkelerde emekliliğin fiziksel aktivite yörüngeleri üzerindeki dinamikleri henüz yeterince açıklığa kavuşturulmamıştır. Bu durum, emeklilik döneminde fiziksel aktivite kalıplarını belirleyen çok boyutlu faktörlerin boylamsal yöntemlerle incelenmesini zorunlu kılmaktadır.

Bu araştırmanın temel amacı, Çin Sağlık ve Emeklilik Boylamsal Çalışması verilerini kullanarak emekliliğe geçişin fiziksel aktivite üzerindeki etkisini değerlendirmek, bu süreçteki farklı fiziksel aktivite değişim yörüngelerini belirlemek ve bu yörüngeleri yordayan emeklilik öncesi faktörleri ortaya koymaktır. Araştırma tasarımı kapsamında, 2011, 2013, 2015 ve 2018 yıllarındaki dört anket dalgasına katılan ve resmi emeklilik sürecini tamamlayarak fiziksel aktivite verisi sağlayan 428 birey analiz örneklemine dahil edilmiştir. Emeklilik geçişinin fiziksel aktivite üzerindeki genel etkisini incelemek amacıyla boylamsal gözlemsel verileri rastgele olmayan sahte deneyler şeklinde modelleyen Genelleştirilmiş Tahmin Denklemleri kullanılmıştır. Fiziksel aktivitedeki gizil değişim kalıplarını ve alt grupları belirlemek için Gizil Sınıf Büyüme Analizi uygulanmış; bu yörüngelere üyeliği etkileyen emeklilik öncesi sosyo-demografik, sosyo-ekonomik ve yaşam tarzı faktörleri ise ikili lojistik regresyon analizi ile modellenmiştir.

Sahte deney analizi sonuçları, emekliliğe geçiş sürecinin kontrol grubuna kıyasla fiziksel aktivite yapma olasılığında istatistiksel olarak anlamlı bir düşüşe yol açtığını göstermiştir. Gizil Sınıf Büyüme Analizi sonuçunda emeklilik geçişinde üç farklı fiziksel aktivite yörüngesi tespit edilmiştir: Sürdürülen düşük düzeyde fiziksel aktivite, kademeli düşüş gösteren orta düzeyde fiziksel aktivite ve belirgin dalgalanmalar içeren sürdürülen yüksek düzeyde fiziksel aktivite. İkili lojistik regresyon analizleri, emeklilik öncesi yıllık geliri 40.000 yuanın üzerinde olan bireylerin sürdürülen yüksek düzey yörüngesine kıyasla hem sürdürülen düşük düzey yörüngesinde hem de kademeli düşüş gösteren orta düzey yörüngesinde yer alma olasılıklarının anlamlı derecede yüksek olduğunu ortaya koymuştur. Ayrıca kentte ikamet etme ve mahjong oynama alışkanlığına sahip olma, orta düzeyde kademeli düşüş yörüngesine üyeliği pozitif yönde yordayan diğer önemli faktörler olarak belirlenmiştir.

Elde edilen bulgular, emeklilikle birlikte işe bağlı fiziksel aktivite kaybının genel aktivite düzeylerinde belirgin bir azalmaya neden olduğunu ve serbest zaman aktivitelerinin bu kaybı telafi etmekte yetersiz kaldığını göstermektedir. Çinli yaşlı yetişkinlerin büyük çoğunluğunun yüksek yoğunluklu aktiviteleri iş amacıyla gerçekleştirdiği dikkate alındığında, emeklilikle birlikte çalışma hayatından çekilmenin egzersiz rutinlerinin kesintiye uğramasına yol açtığı anlaşılmaktadır. Kentsel alanlardaki yoğun yapılaşma ve mahjong gibi sedanter sosyal aktivitelerin yaygınlığı, emeklilik sonrası fiziksel aktivite kaybını pekiştiren çevre ve yaşam tarzı etkenleri olarak öne çıkmaktadır. Yüksek gelirli bireylerin emeklilik öncesindeki yoğun iş yükleri nedeniyle egzersiz alışkanlığı geliştirememiş olmaları, emeklilik sonrasında da düşük aktivite yörüngesinde kalmalarını açıklığa kavuşturmaktadır. Bu sonuçlar, literatürdeki çelişkili bulgulara boylamsal ve alt grup odaklı bir açıklama getirmekte; emekliliğe yaklaşan bireylere yönelik fiziksel aktiviteyi teşvik edici kamu sağlığı politikalarının ve kentsel müdahale stratejilerinin geliştirilmesinin önemini vurgulamaktadır.