Ukrayna Savaşı'nın Dayanıklılık, Koruyucu ve İncinebilirlik Faktörleri Üzerindeki Etkisi: İsrail Örneklemi ile Karşılaştırmalı Bir Analiz

Savaş ve silahlı çatışmalar, toplumsal dokuyu ve bireysel ruh sağlığını derinden sarsan en yıkıcı insan kaynaklı krizlerin başında gelmektedir. Kamu sağlığı ve psikoloji literatüründe felaketler karşısında sergilenen uyum ve toparlanma süreçleri genel olarak koruyucu ve incinebilirlik faktörleri çerçevesinde incelenmektedir. Ancak, ülkenin bağımsızlığını ve varoluşunu doğrudan tehdit eden akut bir savaş ile onlarca yıldır devam eden kronik çatışma ortamlarının toplumların dayanıklılık mekanizmaları üzerindeki farklılaştırıcı etkisi yeterince ampirik karşılaştırmaya konu edilmemiştir. Bu çalışma, Rusya-Ukrayna savaşı bağlamında Ukraynalı sivillerin psikososyal durumunu inceleyerek alanın bu önemli boşluğunu doldurmayı hedeflemektedir.

Araştırma, Ukrayna genelinde işgal altında olmayan bölgelerde yaşayan 1.001 kişilik temsil niteliğine sahip bir sivil örneklemden çevrim içi anket şirketi aracılığıyla 22-28 Temmuz 2022 tarihlerinde toplanan nicel verilere dayanmaktadır. Elde edilen bulgular, Mayıs 2021 Gazze çatışması sırasında İsrail halkından toplanan 647 kişilik veri seti ile varyans analizi (ANOVA) kullanılarak karşılaştırılmıştır. Katılımcıların bireysel, toplumsal ve ulusal dayanıklılık düzeylerinin yanı sıra iyi oluş, moral ve umut faktörleri ile stres belirtileri, tehlike hissi ve algılanan tehdit boyutları doğrulanmış kısa ölçeklerle ölçülmüş; değişkenler arası yordayıcı ilişkiler yol analizi (Path Analysis) yöntemiyle incelenmiştir.

Elde edilen ampirik sonuçlar, Ukrayna örnekleminin İsrail örneklemine kıyasla anlamlı derecede daha yüksek stres belirtileri, tehlike hissi ve algılanan tehdit rapor ettiğini göstermektedir. Şiddetli olumsuz duygulara ve düşen iyi oluş ile moral düzeylerine rağmen, Ukraynalı katılımcıların umut ve ulusal dayanıklılık puanları İsrailli mevkidaşlarından belirgin şekilde yüksek çıkmıştır. Yol analizi sonuçları, umut ve iyi oluş değişkenlerinin her üç dayanıklılık türünün de en güçlü yordayıcıları olduğunu ortaya koymuştur. Ayrıca umut, moral ve iyi oluş gibi koruyucu faktörlerin, stres belirtileri ve tehdit algısı gibi incinebilirlik faktörlerine kıyasla dayanıklılığı yordamada çok daha üstün bir açıklama gücüne sahip olduğu tespit edilmiştir.

Çalışmanın tartışma bölümünde, ulusal bağımsızlığı ve egemenliği tehdit eden varoluşsal savaşların yüksek stres ve tehlike hissine rağmen toplumsal kenetlenmeyi, umudu ve ulusal dayanıklılığı artırabileceği vurgulanmaktadır. Kronikleşmiş çatışmalarda gözlemlenen kanıksama sürecinin aksine, akut bağımsızlık mücadelelerinin kimlik ve gurur duygularını pekiştirerek koruyucu faktörleri öne çıkardığı anlaşılmaktadır. Yaş, cinsiyet ve gelir gibi demografik değişkenlerin dayanıklılık üzerindeki açıklayıcı payının son derece düşük kalması, psikolojik koruyucu mekanizmaların kriz yönetimindeki belirleyici rolünü kanıtlamaktadır. Bu bulgular, afet ve kriz durumlarında kamu sağlığı müdahalelerinin yalnızca travma azaltmaya değil, umut ve toplumsal dayanıklılığı pekiştirmeye odaklanması gerektiğini göstermektedir.

Savaş ortamındaki Ukraynalı sivillerin dayanıklılık göstergeleri, İsrailli sivillerin verileriyle karşılaştırıldığında, Ukrayna örnekleminin yüksek stres ve tehlike hissine rağmen daha yüksek toplumsal, topluluk ve bireysel dayanıklılık sergilediği görülmüştür.

Yazarlar bu durumu, Rusya'nın işgalinin Ukrayna'nın bağımsızlığına ve ulusal varlığına yönelik doğrudan bir tehdit oluşturması nedeniyle bir varoluş ve bağımsızlık mücadelesi olarak algılanmasıyla ve bu algının ulusal kimlik ile kolektif kenetlenmeyi güçlendirmesiyle açıklamaktadır.

Tartışma bölümünde literatürle kurulan ilişkide, kriz dönemlerinde koruyucu faktörlerin (umut ve moral) incinebilirlik faktörlerine (anksiyete, depresyon ve tehdit algısı) kıyasla dayanıklılığın daha güçlü yordayıcıları olduğu vurgulanmakta ve pozitif psikolojik kaynakların önemi öne çıkarılmaktadır.

Sonuç olarak, uzayan ve ülkenin egemenliğini hedef alan ağır kriz koşullarının, düşen refah ve artan tehdit algısına rağmen toplumun umut ve toplumsal dayanıklılık kapasitesini artırabileceği değerlendirilmektedir.

Yazarlar, olumsuz güvenlik durumlarında umudun korku ve tehdit algısına kıyasla başa çıkma ve dayanıklılığı yordamada daha istikrarlı bir unsur olduğunu savunan Marciano ve arkadaşlarının (2022) bulgularını desteklemekte, koruyucu psikolojik faktörlerin incinebilirlik etkenlerine kıyasla dayanıklılığı açıklamakta daha baskın olduğunu göstermektedir (Kimhi et al., 2023).

Bu çalışma, ağır insani krizler ve ulusal varlığı tehdit eden şiddetli savaş ortamlarında sivil toplumun psikolojik uyum ve dayanıklılık dinamiklerini açıklama işlevi görmektedir. Travma ve afet psikolojisi literatüründe geleneksel yaklaşım, kriz durumlarında ortaya çıkan psikopatolojik semptomlara ve incinebilirlik faktörlerine odaklanma eğilimindedir. Söz konusu yayın ise koruyucu psikolojik kaynakların (umut, moral ve öznel iyi oluş) bireysel, topluluk düzeyindeki ve toplumsal dayanıklılık üzerindeki belirleyici gücünü ampirik bir modelle ortaya koyarak literatürde dengeli bir perspektif sunmaktadır. Ayrıca, egemenliği doğrudan hedef alınan bir toplum ile kronik güvenlik tehditleriyle yaşayan bir toplumun dayanıklılık göstergelerini karşılaştırarak, varoluşsal tehdit algısının toplumsal kenetlenme ve umut üzerindeki dönüştürücü rolünü literatüre kazandırmaktadır.

Çalışma, kriz yönetimi ve psikolojik dayanıklılık alanındaki öncül teorik ve ampirik literatürle doğrudan bir bağ kurmaktadır. Literatürde daha önce Fredrickson tarafından geliştirilen genişlet ve inşa et kuramı ile Snyder'ın umut teorisine dayanan çalışmalar, pozitif duyguların stresli durumlarla başa çıkmadaki rolünü vurgulamıştır. Yayın, bu teorik temelleri savaş ve silahlı çatışma gibi en ağır insan kaynaklı felaketler bağlamına taşımaktadır. Öncül araştırmalardan farklı olarak, dayanıklılığı yalnızca bireysel düzeyde ele almayıp topluluk ve toplumsal dayanıklılık katmanlarını da modele dahil etmekte ve bu üç düzlemi aynı anda yordayan faktörleri ampirik olarak test etmektedir. Böylece önceki literatürün bireysel odaklı yaklaşımını çok katmanlı toplumsal dayanıklılık modeline doğru genişletmektedir.

Sivil toplumun krizlerle başa çıkma kapasitesini konu alan bir literatür taramasında bu çalışma, kriz türlerinin ve tehdidin niteliğinin dayanıklılık üzerindeki özgün etkilerini göstermesi bakımından kritik bir katkı sağlar. Araştırma, geleneksel kabulün aksine, yüksek tehlike hissi ve distress semptomlarının mutlaka toplumsal dayanıklılığı düşürmediğini; ulusal bağımsızlık ve varoluş mücadelesi gibi koşullarda umut ve toplumsal kenetlenmenin artabileceğini ampirik verilerle doğrulamaktadır. Bu durum, literatür taraması yapan araştırmacıların kriz ortamlarındaki psikososyal tepkileri tek boyutlu bir yıkım süreci olarak değil, koruyucu ve incinebilirlik faktörlerinin eş zamanlı işlediği dinamik bir süreç olarak kavramalarına olanak tanır. Ayrıca, ampirik modellerde koruyucu faktörlerin yordama gücünün daha yüksek olduğunu göstererek teorik tartışmalara sağlam bir delil sunar.