İki Savaş Arası Dönemde Türkiye Cumhuriyeti’nin Ontolojik Güvenlik Arayışlı Dış Politikası

İki Savaş Arası Dönem, Osmanlı İmparatorluğu'nun çöküşünün ardından kurulan Türkiye Cumhuriyeti için hem ulusal egemenliğin pekiştirilmesi hem de uluslararası toplum tarafından eşit ve modern bir devlet olarak tanınması gereken kritik bir tarihsel kesite denk gelmektedir. Uluslararası ilişkiler yazınında Türk dış politikası çoğunlukla jeopolitik zorunluluklar, askeri kapasite yetersizlikleri ve bölgesel güç dengeleri üzerinden açıklanmış; dış politikadaki barışçıl ve ittifak odaklı yönelimler pragmatik bir hayatta kalma stratejisi olarak değerlendirilmiştir. Ancak bu yaklaşım, devletlerin maddi kaygıların ötesinde kendi varoluşsal kimliklerini ve saygınlıklarını koruma ihtiyacını gözden kaçırmaktadır. İncelenen bu çalışma, Erken Cumhuriyet dönemi dış politikasını ontolojik güvenlik kavramı merceğinden ele alarak, Türk liderlerin uluslararası sistemde kararlı, bağımsız ve saygın bir devlet benliği inşa etme mücadelelerini teorik ve ampirik bir derinlikle çözümlemektedir.

Çalışmanın temel amacı, 1930'lu yıllarda Türk devlet adamlarının uluslararası konjonktürün getirdiği belirsizlik ve tehditlerle mücadele ederken ontolojik güvenliklerini nasıl sağladıklarını ve bu süreçte dış politikayı benlik inşasının bir aracı olarak nasıl kullandıklarını göstermektir. Bu amaç doğrultusunda nitel araştırma tasarımı benimsenmiş ve dönemin ana aktörleri olan Mustafa Kemal Atatürk, İsmet İnönü ve Tevfik Rüştü Aras'ın Türkiye Büyük Millet Meclisi konuşmaları, kamuoyu demeçleri ve diplomatik metinleri söylem analizi yöntemiyle incelenmiştir. Araştırma, metinleri Croft ve Vaughan-Williams tarafından kavramsallaştırılan biyografik süreklilik, güven ilişkileri ağı, öz-bütünlük ve varoluşsal kaygı olmak üzere dört ana ontolojik güvenlik boyutu çerçevesinde tematik olarak çözümlemekte ve tarihsel olgularla ilişkilendirmektedir.

Araştırmanın ulaştığı temel bulgular, Türk siyasi elitinin Osmanlı İmparatorluğu'nun çöküşüne dair inşa ettiği söylemsel anlatı sayesinde geçmişle net bir kopuş sağladığını ve Cumhuriyet için başarılı bir var olma ve kalkınma biyografisi kurguladığını göstermektedir. Sevr Antlaşması'nın getirdiği yıkım ve mağduriyet söylemi yerine, Kurtuluş Savaşı ve Lozan Antlaşması'yla taçlanan zafer ve eşit devlet statüsü vurgulanmıştır. Türkiye, 1920'lerdeki ikili dostluk ve tarafsızlık anlaşmalarının ardından 1930'larda Balkan Antantı, Sadabat Paktı ve Milletler Cemiyeti üyeliği gibi çok taraflı ve kapsayıcı kolektif güvenlik mekanizmalarına katılarak komşularıyla güvene dayalı bir ilişki ağı örmüştür. İtalya'nın Akdeniz'deki revizyonist tehditlerine karşı silahlı çatışma yerine Montrö Boğazlar Sözleşmesi ve Hatay sorununun çözümünde görüldüğü üzere uluslararası hukuk ve diplomasi kanallarını işleterek öz-bütünlüğünü korumayı başarmıştır.

Tartışma ve sonuç bölümünde yazar, elde edilen bulguları mevcut literatürle karşılaştırarak Türk dış politikasındaki Montrö veya Hatay gibi hamlelerin birer anomali değil, aksine rasyonel, egemen ve hukuk odaklı devlet benliğinin doğal tutarlı tezahürleri olduğunu savunmaktadır. Çalışma, Türk dış politikasını yalnızca kronik kaygılar veya Sèvres sendromu gibi edilgen travmalarla açıklayan yaklaşımlara eleştirel bir alternatif sunmakta; devletlerin kriz anlarında faillik sergileyerek ontolojik güvenliklerini aktif olarak inşa edebileceklerini kanıtlamaktadır. Literatür taramaları açısından bu makale, Erken Cumhuriyet dönemi diplomasisini teorik bir çerçeveyle yeniden okumak isteyen araştırmacılar için inşacı ve ontolojik güvenlik odaklı özgün bir referans kaynağı niteliği taşımaktadır.