Karl Marx'ın Ekonomi Politiği ve Max Weber'in Din Sosyolojisi Bağlamında Kültürel Bir Analiz: Takva

Toplumsal yaşamın en köklü ve belirleyici kurumlarından biri olan din, bireysel inanç alanı olmanın ötesinde iktisadi, kültürel ve politik ilişkileri şekillendiren dinamik bir kültürel olgudur. Modernitenin ve rasyonalizasyonun yükselişiyle birlikte dinin toplumsal alandaki konumu ve kurumsal dinsel yapıların kapitalist ekonomik sistemle girdiği gerilimli karşılaşmalar din sosyolojisinin en temel tartışma konularından birini oluşturmaktadır. Türk sineması ise bu toplumsal dönüşüm süreçlerini, dinsel kimliklerin kapitalist ilişkiler ağıyla eklemlenirken yaşadığı ahlaki ve zihinsel buhranları yansıtan son derece güçlü bir ideolojik ve kültürel mecra olarak işlev görmektedir. Bu bağlamda, geleneksel inanç dünyasına sahip cemaat yapılarının modern piyasa rasyonalitesiyle karşı karşıya geldiğinde yaşadığı pratik dönüşüm, çözümlenmesi gereken temel bir akademik problem alanı olarak öne çıkmaktadır.

Bu çalışmada, 2006 yapımı Takva filmi odak noktasına alınarak dinsel yapıların ekonomi politik karakteri Karl Marx ve Max Weber'in kuramsal yaklaşımları çerçevesinde nitel ve yapısalcı bir yöntemle çözümlenmektedir. Araştırmanın yöntemsel tasarımı iki temel aşamadan oluşmaktadır. İlk aşamada, filmin anlatısal yapısı A. J. Greimas'ın Eyleyenler Şeması temel alınarak özne-nesne, gönderici-alıcı ve yardımcı-engelleyici karşıtlıkları ekseninde çözümlenmiş ve anlamın nasıl inşa edildiği ortaya konmuştur. İkinci aşamada ise filmde tespit edilen sözdizimsel ve dizisel unsurlar, Marx'ın ekonomi politik eleştirisi ve Weber'in din sosyolojisi kuramlarıyla ilişkilendirilerek ideolojik bir analize tabi tutulmuştur. Bu nitel yaklaşım sayesinde, filmdeki karakterlerin, mekanların ve eylemlerin altındaki gizil toplumsal ve sınıfsal anlamlar açığa çıkarılmıştır.

Araştırmanın bulguları, geleneksel bir dindarlık yaşayan ve dünyevi işlerden uzak duran Muharrem karakterinin, mensubu olduğu tarikatın birikmiş kira gelirlerini toplama görevini üstlenmesiyle birlikte inanç dünyasının nasıl sarsıldığını ortaya koymaktadır. Yapılan analizler, dinsel cemaat ve tarikat yapılarının manevi iddialarının arka planında aslında rasyonel, kar odaklı ve sistematik bir ekonomik işletme mantığının işlediğini göstermektedir. Cemaat çıkarları ve maddi kazanımlar söz konusu olduğunda, normal şartlarda günah ve haram olarak kabul edilen faiz, haksız kazanç ve kayırmacılık gibi pek çok iktisadi pratiğin 'Allah yolunda hizmet' söylemiyle meşrulaştırıldığı saptanmıştır. Ayrıca bireyin fıtri dürtülerinin aşırı baskılanmasının ve modern iktisadi gerçeklerin rasyonel akılla kavranması yerine dogmatik olarak reddedilmesinin, bireyde derin bir kimlik krizine ve nihayetinde zihinsel bir yıkıma yol açtığı belirlenmiştir.

Elde edilen sonuçlar, literatürdeki sekülerleşme, dünyevileşme ve kapitalizmin rasyonelleştirici gücü üzerine yapılan kuramsal tartışmalarla doğrudan ilişkilendirilmektedir. Tartışma ve sonuç kısımlarında, dinsel yapıların rasyonel piyasa koşullarıyla eklemlenirken kendi ahlaki tutarlılıklarını nasıl feda ettikleri ve dinsel dogmaları ekonomik çıkarlara göre nasıl yeniden ürettikleri vurgulanmıştır. Bu çalışma, Türk sinemasında din temsillerini salt yüzeysel bir modern-muhafazakar çatışmasının ötesine taşıyarak, dinin kurumsal ve sınıfsal karakterini ekonomi politik bir perspektifle ele alması yönüyle literatüre özgün bir katkı sunmaktadır. Bu yönüyle kültürel çalışmalar, sinema analizi ve din sosyolojisi alanlarında yapılacak gelecek araştırmalar için ampirik ve kuramsal bir referans noktası teşkil etmektedir.