Küresel Bağlamda Okyanus Zarar Peyzajlarını Yeniden Düşünmek: Güney Mavi Kriminolojisi

Kriminoloji disiplini son yıllarda geleneksel kent suçu kalıplarının ötesine geçerek çevresel tahribatı ve ekolojik adaletsizlikleri inceleyen yeşil kriminolojiye doğru önemli bir paradigmik dönüşüm yaşamıştır. Aşırı avlanma, mercan ağarması, plastik kirliliği ve okyanus asitlenmesi gibi küresel krizler, okyanusları karmaşık çevresel zararların kesiştiği devasa zarar peyzajları haline getirmiştir. Ancak mevcut deniz güvenliği ve kolluk uygulamaları çoğunlukla Küresel Kuzey merkezli, ceza odaklı ve devlet kurumlarını önceliklendiren normatif modeller üzerine kurgulanmıştır. Bu durum, Küresel Güney ülkelerinin karşı karşıya kaldığı tarihsel eşitsizlikleri, yerel toplulukların geçim kaynaklarını ve ulusaşırı deniz çevresel suçlarının çok katmanlı yapısını açıklamakta yetersiz kalmakta ve literatürde bu özgün dinamikleri kapsayacak bütüncül bir teorik çerçevenin eksikliğini belirginleştirmektedir.

Bu makalenin temel amacı, denizel kriminoloji söylemindeki bu teorik boşluğu doldurmak üzere Güney Mavi Kriminolojisi adıyla kavramsallaştırılan yenilikçi bir kuramsal çerçeve geliştirmektir. Nitel ve kuramsal-kavramsal bir perspektif analizi olan çalışmada, mevcut kriminoloji teorileri, uluslararası deniz hukuku ve kıyı yönetişim uygulamaları eleştirel bir süzgeçten geçirilmektedir. Makalede ampirik veri toplama veya istatistiksel analiz yerine, Güney teorisi, yeşil kriminoloji ve mavi kriminolojinin kesişim noktaları metodolojik olarak sentezlenmiştir. Bu kapsamda çalışma, okyanus zararlarını anlamada tek tipten oluşan normatif çözümler yerine, yerel bağlamlara ve sosyo-ekonomik gerçekliklere duyarlı dört temel ilkesel yönelim önermektedir.

Çalışmada ortaya konulan Güney Mavi Kriminolojisi çerçevesi dört temel bütünleştirici ilkeye dayanmaktadır. İlk olarak, dar ve olay odaklı suç merkezli yaklaşımdan, gezegensel ve zamansal süreçleri kapsayan okyanus zarar peyzajları anlayışına geçiş önerilmektedir. İkinci olarak, yalnız devlet kurumlarını ve cezalandırıcı mekanizmaları esas alan yapılardan; özel sektörü, yerel toplulukları ve sivil aktörleri kapsayan bütüncül toplum ve çok merkezli yönetişim modellerine yönelim vurgulanmaktadır. Üçüncü olarak, evrensel kabul edilen Batı merkezli güvenlik normları yerine yerel bilgi sistemlerini ve informal yönetişim yapılarını tanıyan bağlama duyarlı stratejiler geliştirilmesi gerektiği savunulmaktadır. Son olarak, insan merkezli bakış açısı aşılarak okyanusun ekolojik ve sosyal etkileşimlerde aktif bir özne olduğu insan ve insan-dışı bileşimler perspektifi sunulmaktadır.

Sonuç olarak çalışma, okyanus çevresel suçlarıyla mücadelede cezalandırıcı ve tek düzeli kolluk yaklaşımlarının sürdürülebilir olmadığını, ceza odaklı tutumların kimi durumlarda en kırılgan yerel toplulukları suçlulaştırarak daha büyük zararlara yol açtığını göstermektedir. Yazarlar, Küresel Güney'deki karmaşık deniz zararlarının önlenmesi için iyileştirici, kapsayıcı ve bağlama duyarlı politikaların zorunluluğunu vurgulamaktadır. Bu makale, literatür taraması yapan araştırmacılar için deniz kriminolojisi, ekolojik adalet ve ulusaşırı çevre hukuku alanlarında yeni teorik tartışmalar yürütmek, Küresel Güney odaklı tez çalışmalarında normatif devlet odaklı kalıpları esnetmek ve ampirik araştırmalar için kavramsal hipotezler türetmek bakımından temel bir başvuru kaynağı niteliğindedir.

İncelenen çalışmada ortaya konan bulgular ve önermeler, okyanuslardaki ekolojik tahribatın ve çevresel zararların geleneksel ceza hukuku ve devlet odaklı kolluk mekanizmalarıyla çözülemeyeceğini açıkça göstermektedir. Geleneksel suç odaklı yaklaşımlar, deniz ekosistemlerindeki karmaşık sosyo-ekonomik dinamikleri ve ulusaşırı ekolojik zararları açıklamada yetersiz kalmaktadır.

Yazarlar, suç merkezli yaklaşımların yüzeysel kaldığını açıklayarak, kriminolojinin odak noktasını dar suç tanımlarından zaman ve mekân sınırlarını aşan ekolojik zarar peyzajlarına kaydırma gerekliliğini vurgulamaktadır. Bu çerçevede ceza odaklı yaptırımlar yerine önleyici, onarıcı ve bütüncül yönetişim araçlarının kullanılması gerektiği ifade edilmektedir.

Tartışma bölümünde literatürle kurulan ilişkide, Güney yeşil kriminolojisi ve mavi kriminoloji kuramları sentezlenerek Küresel Güney'deki yerel toplulukların ve devlet dışı aktörlerin yönetişimdeki kritik rolü belirginleştirilmiştir. Mevcut uluslararası hukuk düzenlemelerinin parçalı yapısı eleştirilerek yerel ve yerli bilgi sistemlerinin önemi öne çıkarılmıştır.

Sonuç olarak çalışma, okyanusların yalnızca insan yararına kullanılan bir kaynak değil, insan ve insan dışı varlıkların birleşimi olduğunu kabul eden, bağlama özgü ve onarıcı bir küresel ekolojik adalet çerçevesi çizmektedir. Bu yaklaşım denizel koruma politikalarının çok aktörlü ve esnek yapılarla yeniden yapılandırılmasına katkı sağlamaktadır.

Çalışma, Goyes (2019) tarafından geliştirilen Güney yeşil kriminolojisi yaklaşımıyla ilişki kurarak, ekolojik bozulmanın ve çevresel zararların Küresel Güney ülkelerini tarihsel ve küresel eşitsizlikler nedeniyle orantısız şekilde etkilediğini vurgulamakta ve bunu denizel alanlara genişletmektedir (Hübschle & Berg, 2024).

Yazarlar, Garcia Ruiz ve arkadaşlarının (2020) mavi kriminoloji kavramlaştırmasına dayanarak denizel zararların insan merkezli analizlerden okyanusun kendi haklarına odaklanan bir perspektife kaydırılmasını desteklemekte, ancak Küresel Güney'in sosyo-materyal risklerini ekleyerek bu kuramsal zemini derinleştirmektedir (Hübschle & Berg, 2024).

Bu çalışma, yeşil kriminoloji ve deniz kriminolojisi literatüründeki ceza merkezli ve Küresel Kuzey odaklı yaklaşım eksikliğini gidermek üzere kurgulanmış kavrayıcı bir teorik perspektif sunmaktadır. Okyanuslarda meydana gelen ekolojik tahribatın yalnızca yasal suç tanımlarıyla açıklanamayacağını göstererek, zaman ve mekân sınırlarını aşan zarar peyzajları kavramını denizel alanlara taşımaktadır. Böylelikle disiplinlerarası kriminoloji yazınında ekolojik adaleti, Küresel Güney'in sosyo-ekonomik gerçeklikleri ve yerel bilgi sistemleri üzerinden yeniden konumlandıran teorik bir kurucu işlev üstlenmektedir.

Çalışma, Goyes tarafından kavramsallaştırılan Güney yeşil kriminolojisi ile Garcia Ruiz ve arkadaşlarının geliştirdiği mavi kriminoloji yaklaşımlarını teorik bir potada birleştirmektedir. Berg ve Shearing'in zarar üzerinden yönetişim ilkelerinden beslenerek, mevcut literatürdeki devlet merkezli ve cezalandırıcı kolluk modellerinin sınırlarını aşmaktadır. Önceki çalışmaların okyanusları çoğunlukla pasif bir insan kaynağı veya dar suç mekânı olarak ele alan insan merkezli bakış açısını, insan ve insan dışı varlıkların birleşimi anlayışıyla genişleterek küresel kriminoloji tartışmalarına özgün bir boyut katmaktadır.

Literatür taraması yapan araştırmacılar için bu eser, çevresel kriminoloji alanındaki kavramsal dönüşümü bütüncül bir biçimde haritalandırma olanağı sağlamaktadır. Geleneksel suç analizinden geniş ekolojik zarar peyzajlarına, devlet odaklı güvenlikten çoklu aktörlü bütüncül toplum yönetişimine geçişin teorik gerekçelerini sunmaktadır. Denizel koruma ve ulusaşırı çevre suçları üzerine yürütülen derleme çalışmalarında, Küresel Güney kriminolojisinin sunduğu yerel yönetişim, informal otorite ve hibrit sistemlerin kuramsal meşruiyetini temellendirmek amacıyla başvurulacak bir anahtar kaynaktır.