Vaka çalışması incelemesi

DOI: 10.1590/s0102-8529.20234502e20220004

MBS Yönetiminde Suudi Arabistan Dış Politikası: Karar Birimi Değişimi ve Yemen ile Suriye Yönelimlerine Etkileri

Orta Doğu uluslararası ilişkilerinde 2003 Irak işgalinden bu yana Suudi Arabistan ve İran arasındaki rekabet temel bir dinamik oluşturmaktadır. Geleneksel literatür bu rekabeti ve Suudi dış politikasını rejim güvenliği kavramı üzerinden incelemekte, rejimin iç ve dış tehdit algılarını eş zamanlı yönetme çabalarına odaklanmaktadır.

Makalenin anahtar kelimeleri

Yazar: José Antônio Lima
Yayın: Contexto Internacional
Tarih: 2023-01-01
DOI: 10.1590/s0102-8529.20234502e20220004

Makalenin Kapsamı ve Akademik İçeriği

Orta Doğu uluslararası ilişkilerinde 2003 Irak işgalinden bu yana belirleyici olan Suudi Arabistan-İran rekabeti, Suudi rejim güvenliği perspektifiyle sıklıkla ele alınmaktadır. Ancak 2015 yılında Kral Selman'ın tahta geçmesi ve oğlu Muhammed bin Selman'ın (MBS) yükselişiyle birlikte, rejim yapısı aynı kalmasına rağmen Suudi dış politikasında radikal eksen kaymaları gerçekleşmiştir. Bu durum, yalnızca yapısal ve rejim düzeyindeki analizlerin yetersiz kaldığını ve kararları alan aktörlerin incelenmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Alan yazındaki bu eksiklikten hareket eden çalışma, Suudi Arabistan'ın Yemen ve Suriye kararlarındaki farklılaşmayı karar alma mekanizmalarındaki dönüşüm üzerinden sörgülamaktadır.

Araştırmanın temel amacı, Suudi Arabistan'ın Yemen'de Hutilere yönelik askeri müdahalede bulunurken Suriye'de Beşar Esad'ı devirme hedefinden vazgeçmesinin arkasındaki içsel ve dışsal dinamikleri çözümlemektir. Nitel vaka incelemesine dayanan bu çalışmada, Dış Politika Analizi (DPA) yaklaşımı bünyesindeki karar birimleri modeli ile rejim güvenliği yaklaşımı analitik olarak eklektik bir biçimde birleştirilmiştir. Hermann ve Hermann'ın karar birimleri tipolojisi çerçevesinde Suudi krallığının 1975-2015 yılları arasındaki konsensüse dayalı küçük grup yapısından, MBS'nin güç konsolidasyonu sonrasında baskın lider yapısına nasıl geçtiği tarihsel dokümanlar ve süreç takibi yöntemiyle incelenmektedir.

Elde edilen bulgular, Muhammed bin Selman'ın dış politikada heterodoks çözümler arama eğiliminde olduğunu ve bu durumun rejimdeki karar birimi değişimiyle doğrudan bağlantılı olduğunu göstermektedir. Yemen vakasında MBS, Savunma Bakanlığı konumunu kullanarak krallık ailesinin diğer kollarının onayını almadan hızlı bir askeri müdahale başlatabilmiş ve ABD'nin isteksizliğine rağmen İran nüfuzunu kırma amacıyla hareket etmiştir. Suriye vakasında ise MBS'nin karar mekanizmasını tam anlamıyla kontrol etmesi 2017 yılındaki tasfiyelerle gerçekleştiğinden, Esad'ı devirme stratejisinin başarısızlığı ve ABD'nin bölgeden çekilme eğilimi karşısında Rusya ile bir arada var olma düzenlemesi kurulması yönünde gecikmeli ancak köklü bir politika değişikliğine gidilmiştir.

Çalışmanın tartışma ve sonuç bölümleri, rejim güvenliği kavramının devletin iç yapısındaki aktör dönüşümlerini göz ardı eden kapalı kutu yaklaşımını Dış Politika Analizi ile aşmanın mümkün olduğunu kanıtlamaktadır. ABD'nin bölgedeki güvenlik garantilerinin zayıfladığı algısı ve İran tehdidine karşı MBS'nin geliştirdiği bireysel liderlik tarzı, Orta Doğu uluslararası ilişkilerinde aktör bazlı analizlerin önemini vurgulamaktadır. Bu çalışma, literatür taramaları ve tez araştırmaları için otoriter rejimlerde lider değişimi ile karar birimi dönüşümünün dış politikadaki ani stratejik değişimleri açıklamadaki rolünü gösteren nitelikli ve yöntemsel bir referans kaynağı sunmaktadır.

Araştırmanın amacı

Bu çalışma, Kral Selman döneminde Suudi Arabistan'ın Yemen'de Hutilere karşı askeri müdahalede bulunurken Suriye'de Beşar Esad'ı devirme girişiminden vazgeçmesinin arkasındaki karar alma süreçlerini ve karar birimi yapısındaki dönüşümü incelemeyi amaçlamaktadır(Lima, 2023).

İnceleme ve modelleme yöntemi

Çalışmada, Dış Politika Analizi (FPA) çerçevesinde Hermann ve Hermann tarafından geliştirilen karar alma birimleri modeli ile rejim güvenliği perspektifi birleştirilerek nitel bir vaka analizi yöntemi benimsenmiştir(Lima, 2023).

Kuramsal ve kavramsal çerçeve

Araştırma, Dış Politika Analizi (DPA) bünyesinde Margaret Hermann ve Charles Hermann tarafından geliştirilen karar birimi (decision-making unit) yapısı analizi ile rejim güvenliği (regime security) yaklaşımını birleştiren analitik bir çerçeveye dayanmaktadır.

Makalenin ele aldığı literatür

Makale, Darwich ve Kaarbo (2019) ile Salloukh (2017) tarafından öne sürülen Uluslararası İlişkiler teorileri ile Orta Doğu Uluslararası İlişkileri (IRME) arasındaki mesafeyi kapatma çağrısını ele almakta; Suudi dış politikasında 1975-2015 arası hakim olan konsensüse dayalı aile içi oligarşik karar yapısının ve sonrasındaki baskın lider yapısının literatürdeki karşılığını tartışmaktadır.

Araştırma Tasarımı

Evren veya inceleme alanı: Suudi Arabistan dış politika kararları ve diplomatik belgeler.
Örneklem veya araştırma materyali: 2015-2020 yılları arasında Yemen'e yönelik askeri müdahale ve 2015-2017 yılları arasındaki Suriye iç savaşına dair politika değişimleri.
Veri toplama süreci: Resmi devlet açıklamaları, diplomatik telgraflar (WikiLeaks), uluslararası haber ajanslarının raporları ve ikincil literatür taraması.
Veri analiz yöntemi: Karar alma birimlerinin küçük gruptan baskın lidere dönüşümünü inceleyen nitel içerik analizi ve karşılaştırmalı vaka çalışması.

Karar Verme BirimiBaskın LiderRejim GüvenliğiHeterodoks Dış Politikaİran Tehdidi AlgısıABD Güvenlik Şemsiyesi

Araştırmanın Bulguları

Suudi Arabistan'da 1975-2015 yılları arasında hakim olan aile içi konsensüse dayalı küçük grup karar alma birimi, Kral Selman'ın tahta geçişiyle birlikte yerini Muhammed bin Selman'ın (MBS) kişisel tercihlerine dayalı baskın lider modeline bırakmıştır(Lima, 2023).

Yemen'e yönelik hızlı askeri müdahale kararı, MBS'nin Savunma Bakanlığı üzerindeki doğrudan kontrolü sayesinde, aile içi diğer güç odaklarından onay alma gereği duymadan tek taraflı ve hızlı bir şekilde hayata geçirilmiştir(Lima, 2023).

Suriye politikasındaki değişim, MBS'nin rejim içindeki rakipleri olan Nayef ve Abdullah kollarının bu dosyalar üzerindeki etkisini tamamen kırması ve 2017'de iktidarını konsolide etmesinden sonra mümkün olabilmiştir(Lima, 2023).

MBS liderliğindeki Suudi dış politikası, ABD'nin bölgedeki güvenlik iştahının azalması karşısında Rusya ile yakınlaşma gibi geleneksel olmayan heterodoks çözümlere yönelerek İran'ın etkisini sınırlama yoluna gitmiştir(Lima, 2023).

Bulguların Tartışılması ve Araştırmanın Sonucu

Bulguların Yazarlar Tarafından Yorumlanışı

Yazarın temel bulguları, Suudi Arabistan'da karar alma biriminin küçük gruptan baskın lidere evrilmesinin dış politikadaki 'dur-kalk' veya ani yön değişimlerini açıklayan temel faktör olduğunu göstermektedir. Bu değişim, ülkenin bölgesel krizlere verdiği tepkilerin hızını ve doğasını kökten etkilemiş, geleneksel denge siyasetinin yerini daha riskli ve kişisel tercihlere dayalı hamleler almıştır.

Yemen örneğinde bu durum, MBS'nin Savunma Bakanlığı koltuğuna oturur oturmaz diğer prenslerle istişare etmeden askeri operasyon başlatmasıyla somutlaşmaktadır. Yazar, bu hızlı aksiyonun arkasındaki temel motivasyonun, yeni liderliğin hem iç hem dış kamuoyuna güç gösterisi yapma arzusu ve İran destekli güçlere karşı tavizsiz bir duruş sergileme niyeti olduğunu savunarak literatürdeki kurumsal analizlere eleştirel bir katkı sunar.

Suriye dosyasındaki gecikmeli politika değişikliği ise, rejim içindeki güç konsolidasyonunun dış politika üzerindeki belirleyici etkisini kanıtlamaktadır. Suriye politikasının MBS'nin kontrolüne ancak 2017'deki tasfiyelerden sonra geçmesi, dış politika hamlelerinin iç siyasi rekabetten bağımsız olmadığını ve baskın liderin mutlak hakimiyeti için bürokratik engellerin tamamen kaldırılması gerektiğini ortaya koymaktadır.

Tartışma bölümünde yazar, bu dönüşümün ABD ile olan geleneksel ittifakın sarsıldığı bir dönemde Rusya gibi aktörlerle kurulan heterodoks ilişkilerle desteklendiğini vurgular. Bu durum, rejim güvenliği arayışının sadece düşmanları değil, aynı zamanda mevcut müttefiklerin de ikame edilebilirliğini içeren yeni bir dış politika paradigmasına işaret ettiğini göstermesi bakımından önemlidir. Çalışmanın sunduğu bu perspektif, literatürdeki devlet-merkezli okumaların ötesine geçerek liderlik psikolojisi ve iç siyasi dönüşümün kesişimini başarıyla analiz etmektedir. Bir sonraki bölümde bu analizin literatürdeki yeri tartışılacaktır; devam etmek ister misiniz?

Bulguların Önceki Araştırmalarla Karşılaştırılması

Yazar, Orta Doğu çalışmalarında Dış Politika Analizi (FPA) ile bölge çalışmalarının birleştirilmesi gerekliliğini vurgulayan bu çalışmanın önerdiği yolu izleyerek lider ajansına odaklanmıştır(Lima, 2023).

Yazar, Salloukh tarafından savunulan analitik eklektisizm yaklaşımını benimseyerek rejim güvenliği kavramının bölgedeki olayları anlamadaki merkezi önemini teyit etmiştir(Lima, 2023).

Sonuç Bölümünün Sunduğu Çıkarımlar

Sonuç olarak, Muhammed bin Selman'ın yükselişiyle birlikte Suudi dış politikasının dönüşümü, yalnızca stratejik bir zorunluluk değil, aynı zamanda iç siyasetteki karar alma biriminin yapısal olarak değişmesinin doğrudan bir sonuçudur. Rejim güvenliği perspektifi hala geçerli olsa da, karar alma süreçlerindeki kurumsallıktan kişiselliğe kayış, krallığın bölgesel krizlerde daha öngörülemez ve otonom hareket etmesine olanak tanımaktadır(Lima, 2023).

Literatür Taraması İçin Sunduğu Çerçeve

Bu makale, Orta Doğu uluslararası ilişkileri disiplininde alan çalışmaları ile uluslararası ilişkiler teorileri arasındaki uzun süredir var olan metodolojik ve teorik mesafeyi kapatmak amacıyla konumlandırılmıştır. Yazar, geleneksel devlet merkezli ve homojen rejim yaklaşımlarının bölgesel krizlerdeki ani politika değişimlerini açıklamada yetersiz kaldığını öne sürerek, Yabancı Politika Analizi ve karar birimi yapısı kavramlarını rejim güvenliği teorisiyle harmanlayan eklektik bir analitik çerçeve sunmaktadır. Bu yönüyle metin, sadece Suudi Arabistan'ın dış politikasını inceleyen dar kapsamlı bir ulusal vaka analizi olmanın ötesine geçerek, otokratik rejimlerde liderlik dinamiklerinin ve iç iktidar mücadelesinin dış politika çıktıları üzerindeki belirleyiciliğini teorik bir model olarak tartışmaya açmaktadır.

Yazar, Suudi Arabistan dış politikasını ve Körfez bölgesindeki güç mücadelesini ele alan Keynoush, Mabon, Ghattas ve Gause III gibi önceki araştırmacıların rejim güvenliği ve tehdit algısı merkezli kabullerini doğrudan benimsemekle birlikte, bu çalışmaların lider odaklı nüansları ve rejimin içindeki liderlik değişimlerini göz ardı ettiğini savunarak bunlardan ayrışmaktadır. Özellikle Darwich ve Kaarbo'nun Yabancı Politika Analizi ile Orta Doğu çalışmaları arasındaki entegrasyon çabalarını temel alan bu çalışma, Hermann ve Hermann'ın karar birimi modellerini Suudi rejimi özelinde uygulayarak önceki literatürde sıklıkla siyah kutu olarak bırakılan karar alma mekanizmalarını ampirik ve teorik düzeyde detaylı bir şekilde açmaktadır.

Literatür taramasına sağlanan en temel katkı, otokratik devletlerin dış politika davranışlarını açıklarken liderlik dönüşümlerinin ve karar birimi yapısındaki kurumsal kaymaların sistematik bir analitik araç olarak nasıl kullanılabileceğini somut vakalar üzerinden göstermesidir. Çalışma, Yemen ve Suriye örnekleri aracılığıyla, aynı rejimin farklı liderlik ve karar birimi yapıları altında tamamen zıt dış politika stratejileri izleyebileceğini kanıtlayarak, bölge araştırmalarında monolitik rejim varsayımlarını eleştirel bir süzgeçten geçirmekte ve araştırmacılara dış politika analizinde çok katmanlı bir metodolojik perspektif kazandırmaktadır.

Kaynakça

Darwich, M., & Kaarbo, J. (2019). IR in the Middle East: Foreign policy analysis in theoretical approaches. International Relations, 34(1), 21.
Salloukh, B. F. (2017). The Arab Uprisings and the Geopolitics of the Middle East. International Relations of the Middle East.

Tez ve Makale Araştırmalarında Kullanım

Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.

Tez veya makalede kullanım · Kavramsal çerçeve

Otokratik rejimlerde dış politika tercihleri, monolitik bir ulusal çıkardan ziyade liderlik seviyesindeki karar birimi yapısının dönüşümünden doğrudan etkilenmektedir.

Araştırmanın kavramsal çerçevesinde rejim güvenliği ile karar birimi analizi arasındaki teorik bağı kurmak ve lider merkezli yaklaşımları gerekçelendirmek amacıyla kullanılacaktır(Lima, 2023).

Korfez Monarsilerinde Karar Birimi Değişimi ve Kriz Yönetimi Tarzlari

Araştırma sorusu: Körfez monarşilerinde karar birimi yapısının küçük gruptan baskın lidere evrilmesi, dış politika krizlerine verilen tepkilerin hızını ve risk alma eğilimini istatistiksel veya nitel olarak nasıl etkilemektedir?
Yöntem taslağı: Nitel vaka incelemesi deseniyle, birden fazla Körfez ülkesindeki kriz dönemleri ve resmi karar alıcı profilleri incelenecektir. Veriler resmi belgeler, lider söylemleri ve diplomatik telgraflarla toplanacak; metin ve söylem analizi yaklaşımıyla değerlendirilecektir.

Makaleyle bağlantısı: Bu öneri, makalede yer alan ve karar birimi yapısının küçük gruptan baskın lidere dönüşmesinin dış politikadaki ani kararları ve riskli hamleleri tetiklediği bulgusundan ve gelecekteki araştırma çağrısından doğrudan türetilmiştir(Lima, 2023).

Tez veya makalede kullanım · literatüre-review

Yemen'e yönelik askeri müdahale kararı, geleneksel küçük grup konsensüsünün dışlanarak baskın lider tarafından tek taraflı ve hızlı bir şekilde hayata geçirilmiştir.

Literatür taramasında Körfez ülkelerinin kriz yönetim tarzlarını ve karar alma hızındaki yapısal kırılmaları somut bir örnekle açıklamak için referans gösterilecektir(Lima, 2023).

Guvenlik Garantilerinin Azalmasi ve Heterodoks Ittifak Arayislari

Araştırma sorusu: Tradisyonel güvenlik garantörlerinin desteğini azalttığı algılanan bölgesel krizlerde, orta büyüklükteki otokratik devletler geleneksel rakipleriyle veya alternatif büyük güçlerle hangi koşullar altında heterodoks uzlaşma düzenlemelerine gitmektedir?
Yöntem taslağı: Karşılaştırmalı vaka analizi deseni kullanılarak Orta Doğu ve farklı bölgelerdeki benzer kriz örnekleri incelenecektir. Veri toplama aşamasında lider mülakatları, resmi bildirgeler ve diplomatik arşivler taranacak; nitel içerik analizi yaklaşımıyla sentezlenecektir.

Makaleyle bağlantısı: Bu öneri, makalenin ABD'nin güvenlik iştahının azalması karşısında Suudi Arabistan'ın Rusya ile uzlaşı arayışına girmesi ve heterodoks çözümler üretmesi bulgusuna dayanmaktadır(Lima, 2023).

Tez veya makalede kullanım · Tartışma

Melenke müttefiklerin güvenlik garantilerinin azaldığı senaryolarda otokratik liderler, geleneksel olmayan heterodoks ittifaklar kurarak dış politika yönelimlerini çeşitlendirmektedir.

Tartışma bölümünde devletlerin ittifak davranışları ve müttefik ikamesi argümanlarını desteklemek üzere karşılaştırmalı bir analitik zemin sunmak için dahil edilecektir(Lima, 2023).

Icten Ikidari Konsolidasyon ve Dis Politika Kararlarinin Merkezilesmesi

Araştırma sorusu: Otokratik rejimlerde iç iktidar konsolidasyonu ve rakip klanların tasfiye edilmesi süreci, dış politika dosyalarının tekelleşmesini ve operasyonel kararların alınmasını zamansal olarak nasıl şekillendirmektedir?
Yöntem taslağı: Süreç izleme deseniyle, iktidar geçişleri ve bürokratik tasfiyelerin yaşandığı dönemler kronolojik olarak incelenecektir. Veriler dönemsel raporlar, hukuki dosyalar ve siyasi analizlerle toplanıp tarihsel-karşılaştırmalı analiz yaklaşımıyla yorumlanacaktır.

Makaleyle bağlantısı: Bu öneri, makalede Suriye politikasındaki değişimin ancak rakiplerin tasfiye edilmesinden sonra mümkün olabildiği tespiti ile iç tasfiyelerin dış politika üzerindeki etkisini inceleme çağrısından türetilmiştir(Lima, 2023).