Nicel araştırma makalesi incelemesi

Türk Siyasi Partileri Parti Ailesi İdeolojileriyle Uyumlu Vaatlerde Bulunuyor mu? Türk Siyasi Partilerinin Bildirge Metinlerinin Nicel Bir Analizi

Siyaset bilimi literatüründe siyasi partilerin sosyal demokrat, muhafazakar, liberal, milliyetçi ve yeşil gibi parti aileleri altında gruplandırılması, seçmenlerin partileri değerlendirmesini kolaylaştıran analitik bir araçtır. Ancak bu sınıflama temelde Batı Avrupa tecrübesine dayanmaktadır.

Makalenin anahtar kelimeleri

Yazar: Murat İnan
Yayın: Fırat Üniversitesi Uluslararası İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi
Tarih: 2023-11-19
DOI: 10.61524/fuuiibfdergi.1362658

Makalenin Kapsamı ve Akademik İçeriği

Karşılaştırmalı siyaset biliminde siyasi partilerin ideolojik ve kurumsal kökenlerine göre parti aileleri altında sınıflandırılması, seçmen tercihlerini ve parti sistemlerinin yapısını anlamada temel bir analitik araç olarak kabul edilmektedir. Batı demokrasilerinde geliştirilen bu kavramsallaştırma, sosyoekonomik fay hatları ve tarihsel bölünmeler üzerinden şekillenmiştir. Ancak Batı dışı siyasal sistemlerde, özellikle de modernleşme, laiklik-muhafazakarlık ve merkez-çevre gerilimleri gibi kendine özgü bölünmelere sahip Türkiye gibi ülkelerde, Batı merkezli parti ailesi tipolojilerinin ne derece geçerli olduğu tartışmalı bir alandır. Bu durum, Türkiye'deki siyasi partilerin programatik söylemlerinin ve seçim vaatlerinin ideolojik kimlikleriyle ne kadar örtüştüğünü ampirik olarak inceleme ihtiyacını ortaya çıkarmaktadır.

Bu araştırmanın temel amacı, Türk siyasi partilerinin seçim bildirgelerinde sundukları politika vaatlerinin, dahil edildikleri Batı tipi parti ailelerinin teorik konumlarıyla uyumlu olup olmadığını ampirik olarak analiz etmektir. Çalışmada nicel ampirik bir yöntem benimsenmiş ve Manifesto Project (MP) veri tabanının 1950-2018 yılları arasındaki Türkiye verileri kullanılmıştır. Analiz kapsamında 24 ana siyasi partinin yayımladığı seçim bildirgelerindeki vaatler; ekonomik sol/sağ, otoriter/özgürlükçü ve eski/yeni siyaset boyutlarını temsil eden 13 temel politika konusu üzerinden sayısal indekslere dönüştürülmüştür. Partilerin ortalama konumları belirlenerek köken, uluslararası bağlantılar ve ideolojik kitle temellerine göre sınıflandırılan parti aileleri normlarıyla karşılaştırılmıştır.

Ampirik analizlerin sonuçunda, Türk siyasi partilerinin seçim bildirgelerinde dile getirdikleri vaatlerin, beklenilen Batı tipi parti ailesi ideolojileriyle düzenli bir paralellik göstermediği saptanmıştır. Örneğin, muhafazakar demokrat kimliğiyle bilinen Adalet ve Kalkınma Partisi ile sosyal demokrat kimlikli Demokratik Sol Parti'nin sol/sağ ideolojik indeks puanları geleneksel beklentilerin aksine farklı eğilimler sergilemiştir. Benzer şekilde, devletçi veya müdahaleci iktisat politikaları ile serbest piyasa vurgularında partilerin konumları ideolojik bloklar arasında geçişkenlik göstermektedir. Ayrıca, merkez sağ ve din tabanlı muhafazakar gelenekten gelen ardıl partiler arasında belirgin ideolojik kırılmalar ve vaat ekseni kaymaları tespit edilmiştir.

Çalışmanın tartışma ve sonuç bölümünde yazar, Batılı parti ailesi teorisinin Türkiye'deki siyasal yapıyı açıklamakta yetersiz kaldığını vurgulamaktadır. Bu uyumsuzluğun arkasında Türkiye'deki ana siyasal bölünmenin ekonomik sol/sağ çizgisinden ziyade laik-muhafazakar ve merkez-çevre ekseninde gelişmesi, eksik sanayileşme, sınıfsal oylamanın zayıflığı ve kitle partilerinin oy kaygısıyla popülist kapsayıcı politikalara yönelmesi yatmaktadır. Bu bulgular, Türkiye üzerine çalışan araştırmacıların siyasi partileri Batılı şablonlarla sınıflandırmak yerine ülkeye özgü sosyo-politik fay hatlarını dikkate alması gerektiğini kanıtlamakta ve literatürde Batı dışı demokrasiler için özgün modelleme ihtiyacına işaret etmektedir.

Araştırmanın amacı

Bu çalışmanın amacı, Türk siyasi partilerinin seçim bildirgelerinde yer alan politika vaatlerinin beklenen Batı merkezli parti ailesi konumlarıyla ne ölçüde örtüştüğünü nicel manifesto verileri üzerinden analiz etmektir(İnan, 2023).

İnceleme ve modelleme yöntemi

Bu çalışma, Türkiye'deki siyasi partilerin 1950-2018 yılları arasındaki seçim bildirgelerini nicel içerik analizi yöntemleriyle inceleyerek Batı merkezli parti ailesi tipolojilerinin Türk siyasal hayatına uygulanabilirliğini ampirik olarak test eden nicel-ampirik bir araştırmadır(İnan, 2023).

Kuramsal ve kavramsal çerçeve

Çalışma, Rokkan, von Beyme, Gallagher, Laver ve Mair gibi teorisyenlerin geliştirdiği parti ailesi teorisini esas almaktadır. Parti aileleri toplumsal taban, uluslararası örgütlenmeler, parti politikaları ve ideolojik köken kriterlerine göre tanımlanmaktadır. İdeolojik konumların ölçümünde ise Mudde ve Budge tarafından önerilen seçim bildirgesi analizi yöntemi kullanılmıştır.

Makalenin ele aldığı literatür

Literatür taramasında Lipset ve Rokkan'ın toplumsal bölünme teorisi, Kirchheimer'ın herkesi yakalayan kitle partisi (catch-all party) tezi, Fukuyama ve Bell'in ideolojilerin sonu tartışmaları ile Türkiye özelinde Mardin'in merkez-çevre analizi ele alınmaktadır. Ayrıca Manifesto Project yöntemi ve sağ-sol iktisadi ile otoriter-özgürlükçü eksenleri inceleyen çağdaş parti literatürü değerlendirilmektedir.

Araştırma Tasarımı

Evren veya inceleme alanı: 1950-2018 yılları arasında Türkiye'de genel seçimlere katılmış siyasi partiler ve bu partilerin yayımladığı seçim bildirgeleri külliyatı.
Örneklem veya araştırma materyali: Manifesto Project veri tabanında yer alan, 24 öne çıkan Türk siyasi partisine ait toplam 72 seçim bildirgesi metni.
Veri toplama süreci: Manifesto Project veri seti üzerinden 13 temel politika konusunda kodlanmış veri kategorilerinin çekilmesi ve partilerin ortalama politika pozisyon puanlarının derlenmesi.
Veri analiz yöntemi: Parti aileleri temelinde gruplandırılan siyasi partilerin 13 farklı değişken üzerindeki ortalama puanlarının hesaplanması ve sol/sağ, otoriteryen/özgürlükçü ile eski/yeni siyaset eksenlerinde karşılaştırılması.

Parti AilesiManifesto MetinleriSol/Sağ İdeolojik EndeksOtoriteryen/Özgürlükçü BoyutDenetimli EkonomiSerbest Piyasa EkonomisiMilitarizmAsayiş ve HukukÇokkültürlülükÇevrecilik

Araştırmanın Bulguları

Nicel analiz sonuçları, Türk siyasi partilerinin politika vaatlerinin Batılı parti ailesi kategorilerinin öngördüğü ideolojik pozisyonlarla düzenli bir uyum göstermediğini ve geleneksel sol/sağ ayrımının dışına çıktığını doğrulamaktadır(İnan, 2023).

Milli Selamet Partisi gibi muhafazakar gelenekten gelen partilerin bildirgelerinde orduya yapılan olumlu vurgunun göreli yüksekliği, muhafazakar siyasetin Türkiye'ye özgü tarihsel bağlamda sergilediği tutumsal farklılıkları ortaya koymaktadır(İnan, 2023).

Siyasi partilerin ardılları ile selefleri arasında belirgin ideolojik eksen kaymaları gözlemlenmekte; parti kapatma davaları ve devlet yardımlarından mahrum kalma riskleri gibi kurumsal baskılar bu tutum değişikliklerini tetiklemektedir(İnan, 2023).

Çalışmada öne sürülen nedensel açıklamalar ve sosyo-ekonomik dinamiklere dayalı gerekçeler doğrudan kanıtlanmış nihai gerçekler olmayıp, gelecekte ampirik testlere tabi tutulması gereken nedensel hipotezler niteliğindedir(İnan, 2023).

Bulguların Tartışılması ve Araştırmanın Sonucu

Bulguların Yazarlar Tarafından Yorumlanışı

Analiz bulguları, Türk siyasi partilerinin seçim bildirgelerindeki vaatlerinin Batılı geleneksel parti ailesi tipolojileriyle örtüşmediğini net bir şekilde göstermektedir. Sol ve sağ yelpazedeki partilerin zaman zaman karşıt ideolojik kampın söylemlerini benimsediği tespit edilmiştir.

Yazar bu durumu, Türkiye'deki sanayileşme sürecinin Batı'daki gibi belirgin sınıf tabanlı fay hatları üretmemesi ve seçmen kitlelerinin oy verme davranışında dini, etnik ile hemşehri odaklı bağların daha baskın rol oynamasıyla açıklamaktadır.

Tartışma kısmında, Kirchheimer'ın merkezileşme ve catch-all parti teorisi ile Lipset ve Rokkan'ın toplumsal fay hattı yaklaşımlarına atıf yapılarak, Türk siyasal hayatındaki parti stratejilerinin popülist kitle odaklı yapısı literatür bağlamına oturtulmaktadır.

Sonuç olarak, Batı merkezli parti ailesi kavramsallaştırmasının Türk siyasetini açıklamakta kavramsal bir sınırlılık taşıdığı ve Türkiye gibi gelişmekte olan demokrasilerde özgün nitel/nicel ölçütlerin geliştirilmesi gerektiği vurgulanmaktadır.

Bulguların Önceki Araştırmalarla Karşılaştırılması

Yazar, Türk siyasi partilerinin ideolojik sınırlarının belirsizleşmesini ve oppozit oy kitlelerine yönelmesini Kirchheimer tarafından kavramsallaştırılan merkezileşme ve herkesi yakalayan parti (catch-all party) teorisiyle ilişkilendirerek tartışmaktadır(İnan, 2023).

Sonuç Bölümünün Sunduğu Çıkarımlar

Yazar, elde edilen ampirik bulgulara dayanarak Batı siyaset bilimi literatüründe geliştirilen geleneksel parti ailesi kavramının ve ideolojik sınıflandırma araçlarının Türk siyasi partilerinin tutum ve vaatlerini açıklamakta yetersiz kaldığı sonuçuna varmaktadır. Türkiye'deki siyasal fay hatlarının sınıf merkezli sol/sağ ayrımından ziyade merkez-çevre, din-sekülerlik ve etnik kimlikler üzerinden şekillendiği vurgulanmaktadır(İnan, 2023).

Literatür Taraması İçin Sunduğu Çerçeve

Bu çalışma, Karşılaştırmalı Siyaset ve Türk Siyasal Hayatı literatüründe Batı merkezli parti ailesi tipolojilerinin Batı dışı ve gelişmekte olan demokrasilerdeki geçerliliğini nicel yöntemlerle sörgülayan önemli bir ampirik işlev üstlenmektedir. Siyaset biliminde partilerin sosyo-ekonomik eksende konumlandırılması çoğunlukla Batı Avrupa tecrübesine dayandırılmaktadır. Makale, Manifesto Projesi verisetini kullanarak Türkiye'deki siyasi partilerin seçim bildirgelerini 13 farklı politika boyutu üzerinden nicel analize tabi tutmakta ve Batı merkezli teorik varsayımların Türkiye bağlamındaki ampirik sınırlarını göstermektedir.

Çalışma, Rokkan, von Beyme, Mair ve Mudde gibi siyaset bilimcilerin geliştirdiği parti ailesi ve toplumsal bölünme teorilerini kuramsal bir zemin olarak almaktadır. Ancak Türk siyasal hayatındaki ana fay hatlarını inceleyen Mardin ve Heper gibi yazarların merkez-çevre, din-sekülerlik ve etnik dinamiklere dayalı literatür birikimiyle ilişki kurarak, Batı'daki sınıf tabanlı ekonomik sol/sağ ayrımının Türkiye'de aynı işlevselliğe sahip olmadığını ampirik olarak ortaya koymaktadır. Böylece mevcut tipoloji literatürünü karşılaştırmalı boyutta genişletmektedir.

Literatür taraması yapacak araştırmacılar için bu eser, parti aileleri kavramının evrenselliğini sörgülayan ve metin madenciliği/nicel bildirge analizi yöntemlerinin siyasi parti tutumlarını ölçmede nasıl kullanılabileceğini gösteren metodolojik bir referans niteliğindedir. Türkiye'deki partilerin ideolojik söylem ile seçim vaatleri arasındaki uyumsuzlukları uzun dönemsel (1950-2018) veriyle belgelemesi, Türk siyaseti üzerine çalışan araştırmacılara kavramsal tipolojileri doğrudan uygulamak yerine yerel tarihsel ve sosyolojik dinamikleri dikkate alma gerekliliğini hatırlatmaktadır.

Kaynakça

Kirchheimer, O. (1966). The transformation of the Western European party systems. Political Parties and Political Development, 177-200.

Tez ve Makale Araştırmalarında Kullanım

Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.

Tez veya makalede kullanım · literatüre-review

Batı Avrupa siyasal hayatı temelinde geliştirilen parti ailesi tipolojileri, Batı dışı demokrasilerdeki siyasi partilerin söylem ve politika vaatlerini açıklamakta yetersiz kalmaktadır.

Bu çalışma, Türkiye'deki 24 siyasi partinin 1950-2018 arasındaki seçim bildirgelerinden elde edilen Manifesto Projesi nicel verilerini sunarak bu iddianı ampirik kanıtı olarak kullanılabilir(İnan, 2023).

Türk Siyasi Partilerinin Seçim Vaatleri ile İktidar Dönemi Bütçe Tahsislerinin Karşılaştırmalı Analizi

Araştırma sorusu: Türk siyasi partilerinin seçim bildirgelerindeki ekonomik vaatleri ile iktidara geldiklerinde uyguladıkları kamu harcama bütçeleri arasında nicel bir tutarlılık var mıdır?
Yöntem taslağı: Çalışma tasarımı, 1980-2023 yılları arasında iktidara gelen tek parti ve koalisyon hükümetlerinin seçim bildirgelerindeki ekonomik sektör vurguları ile Resmi Gazete'de yayımlanan yıllık merkezi yönetim bütçe kanunlarındaki ödenek dağılımlarının zaman serisi içerik analizi ve ekonometrik regresyon modelleriyle karşılaştırılmasını kapsar. Örneklem büyüklüğü ilgili dönemdeki tüm bütçe kanunlarını içerir.

Makaleyle bağlantısı: Makale yazarının bildirge vaatleri ile iktidardaki somut uygulamalar arasında olası bir uyumsuzluk olabileceğine dair vurgusu ve bu ilişkinin ampirik olarak test edilmesi gerekliliği çağrısından türetilmiştir(İnan, 2023).

Tez veya makalede kullanım · Kavramsal çerçeve

Seçim bildirgeleri, siyasi partilerin genel seçimler öncesinde savunmayı ve iktidara geldiklerinde uygulamayı taahhüt ettikleri politikaları objektif biçimde nicelleştirmeye uygun temel metinlerdir.

Metot ve kavramsal çerçeve bölümlerinde, uzman veya seçmen anketlerinin taşıdığı yanlılıklara karşı bildirge analizinin sunduğu nesnel karşılaştırılabilirlik avantajını vurgulamak için referans gösterilebilir(İnan, 2023).

Kapatılma Riski ve Kurumsal Baskıların Siyasi Parti Söylemlerine Etkisi: Ardıl Partiler Üzerine Nitel Bir İnceleme

Araştırma sorusu: Anayasa Mahkemesi tarafından kapatılan veya yaptırımla karşılaşan siyasi geleneklerin ardıl partileri, bildirge ve grup konuşması söylemlerinde nasıl bir ideolojik eksen kayması sergilemektedir?
Yöntem taslağı: Çalışma deseni, Milli Görüş ve Kürt siyasal hareketi geleneğindeki parti metinlerinin kapatılma davaları öncesi ve sonrası dönemlerini kapsayan nitel karşılaştırmalı içerik analizine dayanır. Veri doygunluğuna ulaşıncaya kadar ilgili partilerin seçim bildirgeleri ve tüzükleri incelenir.

Makaleyle bağlantısı: Makalede kapatılma davaları ve Hazine yardımından mahrum kalma risklerinin ardıl partilerin politikalarında keskin değişikliklere yol açtığı yönündeki tespitten türetilmiştir(İnan, 2023).

Tez veya makalede kullanım · Tartışma

Türk siyasetinde ideolojik bölünmeler sınıf odaklı sol/sağ ekseninden ziyade merkez-çevre, din-sekülerlik ve etnik fay hatları üzerinden biçimlenmektedir.

Tartışma bölümünde, ampirik bulguların karşılaştırılmasında ve Türk siyasal hayatındaki parti tutumlarının sosyo-tarihsel nedenlerini temellendirmede kullanılabilir(İnan, 2023).

Seçmen İlgisizliği ve Siyasi Bilgi Düzeyinin İdeolojik Konumlandırma Algısına Etkisi

Araştırma sorusu: Seçmenlerin siyasi partileri sol/sağ ekseninde konumlandırma biçimleri ile partilerin seçim bildirgelerindeki gerçek vaatleri arasındaki açı farkı seçmenin eğitim ve siyasi bilgilenme düzeyine göre nasıl değişmektedir?
Yöntem taslağı: Çalışma tasarımı, nicel anket araştırmasına dayanır. Temsili bir seçmen örneklemine (güç analizi ile belirlenecek N sayısı) parti tutum soruları yöneltilerek, seçmen algısı ile Manifesto Projesi veri puanları arasındaki korelasyon çok düzeyli regresyon analizi ile sınanır.

Makaleyle bağlantısı: Makalede vurgulanan seçmen anketlerindeki algı yanlılıkları ve düşük eğitim düzeyinin ideolojik sınıflandırmadaki karmaşıklığı artırdığı yönündeki kuramsal tartışmadan türetilmiştir(İnan, 2023).