Adana İlinin Bazı Doğal ve Kültürel Sit Alanları Üzerine Floristik Bir Çalışma

Doğu Akdeniz Bölgesi, sahip olduğu farklı topoğrafik yapılar, mikroklima alanları ve zengin toprak özellikleri sayesinde Türkiye'nin flora çeşitliliği açısından en kritik coğrafyalarından birini oluşturmaktadır. Özellikle Adana ili sınırları içerisinde yer alan lagünler, akarsu oluşumları ve tarihi kalıntılar hem doğal hem de kültürel sit niteliği taşımakta, bu alanlardaki biyolojik çeşitliliğin tespiti koruma biyolojisi açısından hayati önem arz etmektedir. Ancak insan baskısı, antropojenik müdahaleler ve çevresel değişimler sebebiyle bu hassas ekosistemlerdeki floristik yapının düzenli olarak güncellenmesi ve nesli tehlike altındaki türlerin belirlenmesi gerekmektedir. Bu çalışma, söz konusu gereksinimden yola çıkarak Adana ilindeki yedi farklı doğal ve kültürel sit alanının floristik envanterini çıkarmayı ve biyolojik çeşitlilik durumunu ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Çalışmanın temel amacı, 2014 ile 2016 yılları arasında gerçekleştirilen 12 ayrı arazi çalışmasıyla Adana ilinde belirlenen yedi sit alanının (Ağyatan Lagünü, Tuzla Lagünü, Yumurtalık Lagünü, Yer Köprü Doğal Oluşumu, Akyatan Lagünü, Şekerpınar ve Tatarlı Köyü Antik Dönem Kalıntıları) bitki örtüsünü araştırmaktır. Saha araştırmaları kapsamında toplanan 313 bitki örneği, standart herbaryum tekniklerine uygun şekilde kurutulmuş ve Türkiye Florası kaynakları kullanılarak taksonomik olarak teşhis edilmiştir. Teşhis edilen örnekler Adıyaman Üniversitesi Herbaryumunda muhafaza altına alınmıştır. Taksonların fitocoğrafik bölgelere göre dağılımları değerlendirilmiş, endemik ve nadir türlerin tehlike durumları ise IUCN kriterleri doğrultusunda ilgili literatür ve kırmızı liste verileri üzerinden analiz edilmiştir.

Arazi ve laboratuvar çalışmaları sonuçunda 70 familya ve 180 cinse ait toplam 219 takson tespit edilmiştir. Lokalite bazında takson dağılımları incelendiğinde Yumurtalık Lagünü 83 takson ile en zengin alan olurken, bunu 57 takson ile Şekerpınar, 55 takson ile Yer Köprü Doğal Oluşumu, 48 takson ile Tatarlı Köyü Antik Dönem Kalıntıları, 41 takson ile Tuzla Lagünü, 18 takson ile Ağyatan Lagünü ve 13 takson ile Akyatan Lagünü izlemektedir. Tespit edilen taksonların fitocoğrafik analizinde %34,6 ile Akdeniz elementlerinin ağırlıkta olduğu görülmüş, bunu %5 ile İran-Turan ve %4,5 ile Avrupa-Sibirya elementleri takip etmiştir. Toplam 8 endemik takson belirlenmiş ve alanın endemizm oranı %3,65 olarak hesaplanmıştır; ayrıca kritik tehlike altında olan Echinops dumanii türünün de aralarında bulunduğu nadir ve tehlike altındaki taksonlar belirlenmiştir.

Çalışmada elde edilen bulgular, araştırma sahasındaki Akdeniz fitocoğrafik elementlerinin baskınlığını doğrulamakta ve bu durum alanın coğrafi konumuyla tam bir uyum sergilemektedir. Avrupa-Sibirya ve İran-Turan elementlerinin varlığı ise bölgedeki mikroklima alanları ve yükselti farklarıyla açıklanmaktadır. Yakın çevrede yapılmış olan diğer floristik araştırmalarla karşılaştırıldığında, Asteraceae ve Fabaceae familyalarının alan genelinde en zengin familyalar olması Türkiye genel florasındaki eğilimlerle paralellik göstermektedir. Bu çalışma, Adana bölgesindeki korunan alanların biyolojik çeşitlilik değerini vurgulamakta, biyolojik koruma planlamaları ve gelecekte yapılacak etnobotanik ile taksonomik revizyon çalışmaları için sağlam bir veri tabanı sunmaktadır.

Araştırma bulguları, Adana il sınırlarında yer alan 7 sit alanında toplam 219 taksonun varlığını ve vegetasyonun Akdeniz floristik yapısıyla olan güçlü bağını ortaya koymaktadır. Türlerin alanlara göre dağılımı, Yumurtalık Lagünü gibi geniş sulak alanların biyoçeşitlilik kapasitesinin yüksek olduğunu göstermektedir.

Yazarlar, tespit edilen fitocoğrafik dağılımda Akdeniz elementlerinin baskınlığını (%34,6) bölgenin genel iklim karakterine bağlarken, mikroklimal alanların varlığı sayesinde Avrupa-Sibirya ve İran-Turan kökenli türlerin de vegetasyona katıldığını açıklamaktadır.

Tartışma bölümünde elde edilen veriler çevre floristik çalışmalarla karşılaştırılmış; Asteraceae familyasının bölge genelinde hakim olduğu, ancak Yumurtalık Lagünü ve Karatepe-Aslantaş çalışmalarında Fabaceae familyasının öne çıktığı görülerek Davis'in floristik öngörüleriyle uyum sağlandığı belirtilmiştir.

Sonuç olarak, Şekerpınar ve lagün ekosistemlerindeki insan kaynaklı tahribatın flora üzerindeki olumsuz etkilerine dikkat çekilmekte, nesli tehlikede olan Echinops dumanii ve Pancratium maritimum gibi hassas türlerin korunması için koruma tedbirlerinin artırılması gerektiği vurgulanmaktadır.

Yumurtalık Lagünü florasında tespit edilen familya ve tür dağılımları Altınözlü (2004) tarafından yapılan çalışma ile karşılaştırılmış; mevcut araştırmada da benzer şekilde Fabaceae familyasının en yüksek tür sayısına sahip olduğu ve endemizm oranının düşük seyrettiği doğrulanmıştır (Tel et al., 2022).

Sarımsak Dağı ve Korkun Vadisi araştırmasında İran-Turan elementleri baskın çıkarken, bu çalışmadaki sit alanlarında genel olarak Akdeniz fitocoğrafik elementlerinin ilk sırada yer aldığı ve coğrafi konumun vegetasyon yapısı üzerindeki doğrudan etkisi vurgulanmıştır (Tel et al., 2022).

Bu çalışma, Doğu Akdeniz havzasında yer alan Adana ilindeki yedi farklı doğal ve kültürel sit alanının floristik envanterini güncelleyerek literatüre katkıda bulunmaktadir. Bölgenin topoğrafik, iklimsel ve edafik çeşitliliği sayesinde barındırdığı zengin bitki örtüsünün sistematik olarak belgelenmesi, Türkiye florasına yönelik bölgesel veri tabanını güçlendirmektedir. Çeşitli koruma statülerine sahip lagün ve dağlık alanların tür bileşimini ortaya koyması, Akdeniz ekosistemlerindeki biyoçeşitlilik kalıplarının anlaşılmasında ve koruma önceliklerinin belirlenmesinde temel referans işlevi görmektedir.

Çalışma, P. H. Davis tarafından başlatılan Flora of Turkey serisi ve Güner ve arkadaşlarının hazırladığı güncel Türkiye Bitkileri Listesi rehberliğinde yürütülmüştür. Çukurova Deltası ve çevresinde daha önce yapılmış olan Altınözlü (2004) Yumurtalık Lagünü florası, Akıncı ve arkadaşları (2018) Akdağ florası, Paksoy ve Savran (2011) Sarımsak Dağı florası ile Tel ve arkadaşları (2019) Karatepe-Aslantaş Milli Parkı florası çalışmalarıyla doğrudan ilişki kurmaktadır. Elde edilen bulgular, önceki araştırmalarla familya ve fitocoğrafik element düzeyinde karşılaştırılarak bölge vegetasyonunun sürekliliğini ve değişimini göstermektedir.

Çalışmanın literatür taramalarına sağladığı temel katkı, mikrohabitat özellikleri gösteren sit alanlarındaki floristik zenginliği ve endemizm oranlarını karşılaştırmalı verilerle sunmasıdır. Sulak alanlar ile yüksek rakımlı oluşumların barındırdığı tür sayısı ve tehlike kategorilerini bir arada sunarak, Akdeniz biyomunda alan büyüklüğü ve topoğrafya değişkenlerinin tür zenginliği üzerindeki etkilerini inceleyen derlemeler için nitelikli ampirik kanıtlar temin etmektedir. Ayrıca insan baskısı altındaki kültürel sit alanlarındaki floristik değişimi izlemek isteyen araştırmacılara karşılaştırma zemini hazırlamaktadır.