Beklenmedik Anda Yakalanmak ve Yenilmek: Ukrayna Savaşı ve Orta Doğu'da Gıda Güvenliği

Küresel gıda sistemleri, iklim değişikliği, salgın hastalıklar ve jeopolitik çatışmaların etkisiyle artan bir baskı altındadır. Özellikle Orta Doğu bölgesi, sınırlı tarım arazileri, yetersiz su kaynakları ve yüksek nüfus artış hızları nedeniyle gıda arzında dışa, özellikle de Karadeniz havzasına aşırı derecede bağımlı bir yapı sergilemektedir. COVID-19 pandemisinin küresel tedarik zincirlerinde yol açtığı hasarlar henüz tam anlamıyla onarılamamışken, Rusya ve Ukrayna arasında patlak veren savaş bölgedeki gıda güvenliğini ciddi şekilde tehdit etmeye başlamıştır. Bu durum, yalnızca bu iki ülkeden yapılan doğrudan buğday ve mısır ithalatının kesintiye uğramasını değil, aynı zamanda yükselen enerji fiyatlarının gübre maliyetlerini artırması gibi yapısal sorunları da tetikleyerek bölge genelindeki kırılganlıkları derinleştirmiştir.

Bu araştırmanın temel amacı, Ukrayna savaşının Orta Doğu ülkelerinin gıda güvenliği üzerindeki etkilerini ve bu etkilerin ülkelerin içsel sosyo-politik kırılganlıklarıyla nasıl etkileşime girdiğini bağlamsal bir yaklaşımla analiz etmektir. Çalışmada metodolojik olarak iki aşamalı bir yol izlenmiştir; ilk olarak UN Comtrade veritabanından alınan beş yıllık dış ticaret verileri analiz edilerek ülkelerin Rusya ve Ukrayna'ya olan tarımsal bağımlılık oranları hesaplanmıştır. İkinci aşamada ise bu bağımlılık oranları, Economist Intelligence Unit tarafından yayınlanan Küresel Gıda Güvenliği Endeksi skorları ile birleştirilerek ülkeler farklı risk gruplarına ayrılmıştır. Elde edilen bu kategorizasyon üzerinden, her bir risk grubundaki ülkelerin yerel tarım politikaları, depolama kapasiteleri ve kriz müdahale stratejileri vaka analizleri yöntemiyle derinlemesine incelenmiştir.

Araştırmanın bulguları, Ukrayna savaşının Orta Doğu üzerindeki etkilerinin ülkelerin gıda sektörü performansları ve siyasi-ekonomik istikrarlarına bağlı olarak oldukça değişkenlik gösterdiğini ortaya koymaktadır. Cezayir, Ürdün ve Türkiye gibi ülkeler düşük bağımlılık seviyeleri ya da güçlü yerel gıda sektörleri sayesinde kriz karşısında daha dirençli bir duruş sergilerken, Mısır ve Tunus gibi yüksek ithalat bağımlılığına sahip ülkeler ciddi mali yüklerle karşı karşıya kalmışlardır. Özellikle Lübnan, Sudan ve Yemen gibi zaten iç çatışmalar, yüksek enflasyon, para birimindeki devalüasyon ve yetersiz buğday depoları gibi yapısal krizlerle boğuşan ülkelerde gıda güvenliği varoluşsal bir tehdide dönüşmüştür. Bu kırılgan ülkelerde kriz, uluslararası insani yardımlar ve Karadeniz Tahıl Koridoru Anlaşması gibi geçici mekanizmalar sayesinde tamamen bir kıtlığa dönüşmekten kıl payı kurtulmuştur.

Çalışmanın tartışma ve sonuç kısmında, Orta Doğu'daki gıda krizinin çözümünde salt kendi kendine yetebilirlik stratejilerinin bu arid coğrafyada sürdürülebilir bir illüzyondan ibaret olduğu vurgulanmaktadır. Yazar, literatürdeki gıda güvenliği tartışmalarına katkı sunarak, stratejik tahıl rezervlerinin genişletilmesi, tedarikçi çeşitlendirmesi ve tarımsal verimlilik artışının yanı sıra bölgesel iş birliği mekanizmalarının hayati önemini göstermektedir. Özellikle petrol ve gaz gelirleri artan Körfez İşbirliği Konseyi ülkelerinin, Mısır, Yemen ve Lübnan gibi kırılgan ekonomilere sağladığı finansal destekler ve yatırımlar bölgesel istikrarın korunmasında tampon görevi görmüştür. Bu çalışma, gelecekteki akademik araştırmalar ve tez çalışmaları için gıda güvenliğini su-enerji-gıda neksusu ve bölgesel entegrasyon bağlamında incelemek isteyen araştırmacılara ampirik ve teorik bir zemin sunmaktadır.

Ukrayna savaşının doğrudan üretim aksamaları ve hammadde fiyat artışlarına yol açması, küresel gıda tedarik zincirlerinde derin sarsintilara neden olmuştur. Özellikle buğday, mısır ve gübre üretiminde küresel ölçekte söz sahibi olan Rusya ve Ukrayna'ya dayalı dış ticaret akışlarının sekteye uğraması, dışa bağımlı bölgelerde telafisi güç maliyet artışlarını beraberinde getirmiştir.

Yazar, Orta Doğu ülkelerinin bu küresel şok karşısındaki konumunu analiz ederken yalnızca geçmiş ithalat verilerine dayanmanın yetersiz olduğunu, ülkelerin siyasi istikrar, döviz rezervi ve kamu destek mekanizmaları gibi çok boyutlu kırılganlık bağlamlarının birlikte ele alınması gerektiğini savunmaktadır.

Mevcut literatürde yer alan benzer kriz analizleriyle paralellik kuran bu çalışma, Karadeniz havzasındaki tedarik daralmalarının daha önceki dönemlerde de bölgeyi etkilediğini, ancak COVID-19 salgını ve kronik çatışmalarla sarmalanan bu yeni dönemin ulus devletlerin mali kapasitelerini ve gıda sürekliliğini doğrudan tehdit ettiğini göstermektedir.

Sonuç olarak yazar, Orta Doğu'daki gıda krizinin aşılmasında tek başına içsel kendine yeterlilik hedeflerinin gerçekçi olmadığını, bunun yerine stratejik depolama kapasitelerinin artırılması, tedarik ortaklıklarının çeşitlendirilmesi ve Körfez ülkelerinin sağladığı mali destekler ile Karadeniz Tahıl Koridoru gibi bölgesel ve uluslararası iş birliği mekanizmalarının etkin şekilde işletilmesi gerektiğini vurgulamaktadır.

Yazar, Orta Doğu ve Kuzey Afrika bölgesinin Karadeniz havzasındaki hasat başarısızlıkları ve ihracat kısıtlamalarından geçmişteki krizlerde de etkilendiğini belirten önceki çalışmaların bulgularını teyit etmekte, ancak mevcut çalışmada bu durumun COVID-19 pandemisi ve birikmiş siyasi şoklarla birleşerek çok daha şiddetli bir bileşik kriz yarattığını vurgulamaktadır (Al‐Saidi, 2023).

Çalışma, Körfez Arap ülkelerinin gıda güvenliğinde kendi kendine yeterlilik arayışının kurak iklim koşulları ve su kısıtları nedeniyle yanıltıcı bir strateji olduğunu öne süren önceki literatür bulgularıyla hemfikir olmakta, bu doğrultuda bölge ülkelerinin tam bağımsızlık yerine tedarik çeşitlendirmesine ve uluslararası ticaret direncine odaklanması gerektiğini savunmaktadır (Al‐Saidi, 2023).

Bu makale, literatürde küresel gıda krizlerini yalnızca arz-talep dengesi üzerinden okuyan indirgemeci yaklaşımlara karşı çıkarak, krizlerin sosyo-politik ve kurumsal kırılganlıklarla nasıl birleştiğini gösteren bütüncül bir işlev üstlenmektedir. Ukrayna savaşının etkilerini sadece doğrudan ithalat bağımlılığıyla değil, aynı zamanda COVID-19 pandemisinin birikimli etkileri, kuraklık ve devlet kapasitesi yetersizliği gibi arka plan değişkenleriyle ilişkilendirmektedir. Böylece literatürde krizlerin hızları ve derinlikleri arasındaki farkı ortaya koyarak, politika yapıcılar için çok boyutlu bir risk matrisi sunmaktadır.

Çalışma, Woertz (2020) gibi yazarların Körfez ülkelerindeki gıda kendi kendine yeterlilik politikalarının illüzyonist yapısına dair eleştirilerini ve Wright ile Cafiero (2011) tarafından ortaya konan stratejik gıda stoklarının kriz yönetimindeki rolünü genişletmektedir. Önceki çalışmalar genellikle tekil kriz dönemlerini veya sınırlı ülke gruplarını incelerken, bu çalışma ampirik gıda ticareti verilerini (UN Comtrade) ve Küresel Gıda Güvenliği Endeksi (GFSI) skorlarını birleştirerek geniş bir Orta Doğu sentezi sunmakta ve önceki literatürdeki ampirik boşlukları doldurmaktadır.

Bu çalışma, gıda güvenliği ve jeopolitik krizler alanında yapılacak bir literatür taramasına metodolojik ve kuramsal olarak çok değerli katkılar sunmaktadır. Özellikle, orta düzeyde kırılgan ve yüksek düzeyde kırılgan ülke kategorizasyonu, gelecekteki ampirik çalışmalar için güçlü bir taksonomik zemin hazırlamaktadır. İthalat bağımlılığı ile devletin kurumsal kapasitesi arasındaki asimetrik ilişkiyi analiz eden bölümleriyle, kriz direnci literatürüne kuramsal bir derinlik kazandırmakta ve tarama çalışmalarında kullanılacak kavramsal çerçeveleri zenginleştirmektedir.