Ayasofya ve İstanbul Kara Surlarının Kültürel Peyzaj Kavramı Merceğinden Yeniden Değerlendirilmesi

Modern koruma disiplini, miras nesnesini tekil ve statik birer mimari anıt olarak ele alan geleneksel yaklaşımlardan, kentsel bütünlüğü, çevresel dinamikleri ve sosyo-kültürel katmanları kapsayan dinamik peyzaj odaklı modellere doğru evrilmiştir. İstanbul Tarihi Yarımadası, antik dönemden günümüze kesintisiz ulaşan çok katmanlı kültürel mirasıyla bu dönüşümün en önemli sahnelerinden biridir. Ancak, bölgedeki kontrolsüz kentleşme, nüfus baskısı, endüstriyel dönüşümler ve turizm odaklı soylulaştırma projeleri, dünya miras alanlarının özgünlüğünü, bütünlüğünü ve üstün evrensel değerlerini ciddi bir biçimde tehdit etmektedir. Bu çalışmada, geleneksel anıt odaklı koruma pratiklerinin yarattığı kavramsal boşluklar ve somut olmayan değerlerin göz ardı edilmesi neticesinde ortaya çıkan koruma açmazları, çağdaş koruma kuramları çerçevesinde bir araştırma problemi olarak tanımlanmaktadır.

Bu çalışmanın temel amacı, kentsel mirasın sürdürülebilir ve bütüncül biçimde korunmasını sağlamak amacıyla, İstanbul Tarihi Yarımadası'ndaki dünya miras alanlarına kültürel peyzaj ve tarihi kentsel peyzaj yaklaşımlarının entegre edilmesini önermektir. Araştırmada nitel durum çalışması yöntemi benimsenmiş olup, analiz birimi olarak kentsel imgenin iki farklı ölçeğini temsil eden Ayasofya ile İstanbul Kara Surları seçilmiştir. İlgili alanların tarihsel gelişimi, Osmanlı ve Cumhuriyet dönemi koruma politikaları, yasal mevzuatlar ve güncel işlevsel dönüşümler çok katmanlı bir analiz modeliyle incelenmiştir. Araştırma tasarımı kapsamında literatür taraması, arşiv belgeleri, uluslararası tüzükler ve alan gözlemlerinden elde edilen veriler, önerilen doğal-fiziki-sosyal bileşenler matrisi üzerinden sistematik olarak çözümlenmiştir.

Çalışmadan elde edilen bulgular, her iki miras alanının da sadece somut fiziksel varlıklarıyla değil, taşıdıkları somut olmayan kültürel değerlerle birlikte yaşayan birer kültürel peyzaj alanı olduğunu ortaya koymaktadır. Ayasofya örneğinde, yapının kilise, cami ve müze olarak üstlendiği dönemsel işlevlerin kentsel bellek üzerinde derin izler bıraktığı ve mekansal düzenlemelerin bu kolektif kimliği doğrudan etkilediği saptanmıştır. Kara Surları örneğinde ise surların tarihi boyunca askeri savunma işlevinin ötesinde, çevresindeki tarımsal bostan kültürü ve yerel toplulukların gündelik pratikleriyle bütünleşen yaşayan bir peyzaj karakteri taşıdığı belgelenmiştir. Ancak yürütülen rekreasyon ve dönüşüm projelerinin, tarihi bostanların sürekliliğini ve yerel toplulukların alanla kurduğu aidiyet bağını kopararak kentsel bellekte ciddi kesintilere yol açtığı belirlenmiştir.

Elde edilen sonuçlar, Türkiye'deki koruma mevzuatının kültürel peyzaj kavramını yasal düzeyde tanımlamakta yetersiz kaldığını ve bu durumun miras alanlarında tek taraflı müdahalelere zemin hazırladığını göstermektedir. Yazarlar, miras alanlarının korunmasında yerel halkın katılımını ve somut olmayan değerlerin korunmasını zorunlu kılan bütüncül bir yönetim planının uygulanması gerektiğini savunmaktadır. Literatür taraması bakımından bu çalışma, kentsel ölçekteki Kara Surları ile mimari ölçekteki Ayasofya'yı tek bir hücrenin çekirdeği ve koruyucu duvarı gibi birbirine bağlı kentsel şebekeler olarak ele alarak bütüncül bir peyzaj okuması sunması açısından öncüdür. Sonuç olarak çalışma, kentsel mirasın sadece fiziksel restorasyonlarla değil, sosyal ekoloji, yerel üretim pratikleri ve kolektif hafıza unsurlarıyla birlikte korunması gerektiğine dair kuramsal ve pratik bir zemin inşa etmektedir.