Erken Cumhuriyet Döneminde Kültürel Mirasın Korunması: Türkiye'de Hukuki, Toplumsal ve Kültürel Yaklaşımlar (1923-1938)

Kültürel mirasın korunması, toplumların geçmişleriyle kurdukları süreklilik bağını somutlaştıran ve ulusal kimliğin inşasında stratejik rol oynayan dinamik bir süreçtir. Türkiye bağlamında, Osmanlı Devleti'nin son döneminde Asar-ı Atika nizamnameleriyle başlayan yasal ve kurumsal düzenlemeler, Erken Cumhuriyet Döneminde (1923-1938) yeni ulus-devletin meşruiyet zeminini güçlendiren ve modernleşme hedefleriyle doğrudan bütünleşen bir nitelik kazanmıştır. Bu dönemde Anadolu coğrafyasındaki çok katmanlı medeniyet mirasının nasıl tanımlanacağı, hangi yasal mekanizmalarla güvenceye alınacağı ve toplumda nasıl bir tarih bilinci oluşturulacağı temel araştırma sorunu olarak öne çıkmaktadır.

Çalışmanın temel amacı, 1923-1938 yılları arasında Türkiye'de kültürel mirasın korunmasına yönelik hukuki düzenlemeleri, kurumsal yapılanmaları ve toplumsal pratikleri tarihsel bağlamı içerisinde bütüncül bir yaklaşımla incelemektir. Nitel nitelikteki bu tarihsel araştırmada, dönemin Resmi Gazete metinleri, kanun ve nizamnameler, arşiv belgeleri, Atatürk'ün söylev ve telgrafları ile ikincil kaynaklar nitel içerik ve doküman analizi yöntemiyle çözümlenmiştir. Osmanlı'dan devredilen mevzuat birikiminin Cumhuriyet'in seküler, ulusal ve modern kurumsal yapısıyla nasıl dönüştürüldüğü aşamalı olarak ele alınmıştır.

Araştırma bulguları, 1923-1938 döneminde koruma politikalarının üç ana eksende biçimlendiğini göstermektedir. Hukuki alanda Tevhid-i Tedrisat Kanunu, 677 sayılı Tekke ve Zaviyeler Kanunu, 825 sayılı Ceza Kanunu ve Belediye Kanunu gibi düzenlemelerle vakıf ve hanedan mülkiyetindeki kültür varlıkları kamu mülkiyetine geçirilmiş ve koruma altına alınmıştır. Kurumsal düzeyde Maarif Vekaleti bünyesindeki Hars Müdürlüğü, Abideleri Muhafaza Heyeti, Türk Tarih Kurumu, İstanbul Üniversitesi Türk Arkeoloji Enstitüsü ve DTCF gibi yapılar bilimsel ve akademik altyapıyı kurmuştur. Toplumsal alanda ise Halkevleri ve Türkiye Turing Kulübü gibi örgütlenmeler yerel bilinci ve uluslararası tanıtımı desteklemiştir.

Elde edilen sonuçlar, Erken Cumhuriyet Dönemi koruma politikalarının yalnızca teknik bir muhafaza eylemi olmadığını, aksine ulus-devletin kültürel ve ideolojik kuruluşunun temel taşlarından biri olduğunu ortaya koymaktadır. Avrupa'daki kademeli ve bilim odaklı gelişimin aksine, Türkiye'de koruma süreci devlet eliyle ve ulusal meşruiyet ihtiyacıyla hızlandırılmıştır. Bu çalışma, mevzuat, müzecilik, arkeoloji ve sivil toplum boyutlarını tek bir analitik çerçevede birleştirerek Erken Cumhuriyet koruma tarihçiliğine bütüncül bir katkı sunmakta ve sonraki araştırmalar için zengin bir referans kaynağı oluşturmaktadır.

Çalışma, Erken Cumhuriyet döneminde kültürel mirasın korunmasına yönelik yaklaşımların sadece teknik bir mesele olmaktan öte, ulus-devletin inşasında ideolojik ve sosyo-kültürel bir araç olarak işlev gördüğünü ortaya koymaktadır. Bu dönemde benimsenen devlet merkezli koruma politikaları, Osmanlı'dan devralınan mirası yeni rejimin modernleşme ve ulusal kimlik oluşturma hedefleri doğrultusunda yeniden yorumlamış, böylece kültürel varlıklar geçmiş ile bugünü bağlayan ve milli belleği şekillendiren temel unsurlar olarak konumlandırılmıştır. Avrupa'daki koruma anlayışının aksine, Türkiye'deki uygulamalar dış müdahalelere karşı bir savunma ve milli egemenliği pekiştirme aracı olarak öne çıkmıştır.

Hukuki düzenlemeler ve kurumsal yapılanmalar bu dönüşümün temelini oluşturmuştur. 1924'teki Hilafetin İlgası Kanunu ile Osmanlı hanedanına ait varlıkların devlete devri, ardından gelen Tekke ve Zaviyelerin Kapatılması Kanunu gibi yasalar, mirasın kamu mülkiyetine geçişini sağlamıştır. Atatürk'ün doğrudan müdahaleleriyle, özellikle Konya ziyareti sonrası yapılan yönlendirmeler, kültürel mirasın korunmasını bilimsel ilkelere dayalı, sistematik bir devlet politikası haline getirmiştir. Ancak, farklı kurumlar arasındaki yetki dağılımı, entegre bir koruma sisteminin tam anlamıyla tesis edilmesinde başlangıçta zorluklar yaşandığını da göstermektedir.

Arkeoloji ve müzecilik, milli kimlik inşasında stratejik bir rol oynamıştır. Cumhuriyet dönemi, arkeolojik araştırmaları Türk tarihini eski Anadolu medeniyetleriyle ilişkilendirme ve Batı merkezli tarih anlatılarına karşı koyma aracı olarak görmüştür. Yeni müzelerin kurulması (Ankara Etnografya Müzesi, Anadolu Medeniyetleri Müzesi) ve Ayasofya gibi tarihi yapıların müzeye dönüştürülmesi, kültürel mirasın toplumsal alana açılarak milli bilincin güçlendirilmesini hedeflemiştir. Bu dönemde Avrupa'ya öğrenci gönderilmesi ve Nazi rejiminden kaçan bilim insanlarının Türkiye'ye davet edilmesi, arkeoloji ve müzecilik alanında bilimsel kapasitenin artırılmasına önemli katkılar sunmuştur.

Çalışma, Türk Tarih Kurumu, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi gibi akademik kuruluşların yanı sıra Halkevleri ve Türkiye Turing Kulübü gibi sivil toplum örgütlerinin kültürel mirasın korunması ve tanıtılmasındaki rolünü vurgulamaktadır. Bu kuruluşlar, hem bilimsel araştırmaları destekleyerek uzman personel yetiştirilmesine katkıda bulunmuş hem de kültürel mirasın geniş halk kitlelerine ulaşmasını sağlamıştır. Makale, bu çok boyutlu yaklaşımın Erken Cumhuriyet döneminde kültürel mirasın sadece korunması değil, aynı zamanda ulusal kimliğin görünür kılınması ve toplumsal bütünlüğün sağlanmasında hayati bir rol oynadığını bütüncül bir şekilde analiz etmektedir.

Avrupa'da kültürel mirasın korunması Rönesans ve Aydınlanma ile estetik değerler ve toplumsal katılım çerçevesinde gelişirken, Türkiye'de bu süreç Osmanlı'dan Cumhuriyet'e geçişte dış müdahalelere karşı savunma ve ulus-devlet inşası aracı olarak ortaya çıkmıştır (Koca, 2026).

1925 tarihli Tekke ve Zaviyelerle Türbelerin Kapatılması Kanunu, bir yandan kültürel mirası devlet denetimine alırken, diğer yandan erken Cumhuriyet dönemi koruma politikalarının tam entegre bir yaklaşım sergileme konusundaki yapısal kısıtlamalarını ortaya koymuştur; bu durum, Madran'ın (1996) belirttiği gibi, kültürel mirasın korunmasında bütüncül bir yaklaşıma ulaşmanın zorluklarını göstermiştir (Koca, 2026).

Mevcut literatürde genellikle ayrı ayrı ele alınan hukuki düzenlemeler, kurumsal yapılar ve sosyal uygulamaların aksine, bu çalışma onları ortak bir analitik çerçevede değerlendirerek erken Cumhuriyet dönemi koruma politikalarının bütüncül bir perspektifle yeniden ele alınmasını sağlamıştır (Koca, 2026).

Bu çalışma, Erken Cumhuriyet Döneminde (1923–1938) kültürel mirasın korunmasına dönük yasal, kurumsal ve sosyo-kültürel yaklaşımları bütüncül bir çerçevede çözümleyerek tarihsel sosyoloji ve kültürel miras mevzuatı literatüründe birleştirici bir işlev üstlenmektedir. Konuyu tek başına yasal düzenlemeler ya da yalnızca müzecilik tarihi sınırlarına hapsetmek yerine, ulus-devlet inşası, sekülerleşme ve modernleşme ideolojisi ile olan doğrudan etkileşimini görünür kılmaktadır. Yazar, Osmanlı İmparatorluğu'ndan devralınan idari ve hukuki birikimin rejim değişikliği sonrasında nasıl dönüştürüldüğünü ve koruma politikalarının ulusal kimlik inşasındaki temsil rolünü nitel analiz yöntemleriyle literatüre sunmaktadır.

Çalışma, Emre Madran ve Halit Çal gibi araştırmacıların Cumhuriyet dönemi koruma örgütlenmesi ile eski eser politikalarına dair yaptığı öncül hukuksal ve kurumsal tespitleri temel almaktadır. Bununla birlikte, mevcut literatürdeki parçalı yapıyı aşarak yasal mevzuatı, Türk Tarih Kurumu ve Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi gibi akademik organları, Halkevleri ile Türkiye Turing Kulübü gibi sivil yapılanmaları aynı analitik düzlemde buluşturmaktadır. Önceki çalışmalardan farklı olarak, kültürel varlıkların sadece teknik anlamda muhafazasıyla sınırlı kalmayıp, Batı merkezli tarih anlatılarına karşı bir ulusal kimlik ve tarihsel meşruiyet aracı olarak nasıl kurgulandığını kuramsal bir derinlikle temellendirmektedir.

Literatür taraması yapacak araştırmacılar için bu eser, 1923–1938 yılları arasındaki kültürel miras politikalarının tek bir kaynak üzerinden çok boyutlu olarak haritalandırılmasını sağlamaktadır. Mevzuat değişikliklerinin, mülkiyet rejimindeki dönüşümlerin ve kurumlar arası yetki dağılımından kaynaklanan bürokratik aksamaların bütüncül dökümünü sunarak araştırmacılara tarihsel bir sentez imkânı vermektedir. Ayrıca arkeoloji ve müzeciliğin Erken Cumhuriyet döneminde ideolojik ve pedagojik bir araç olarak üstlendiği rolleri kanıtlarıyla sunarak, tarih, kamu yönetimi, mimarlık tarihi ve müzecilik alanında çalışanlar için nitelikli bir referans kaynağı oluşturmaktadır.