Türkiye Cumhuriyeti'nin Yüz Yıllık Geçmişinde Bursa'daki Osmanlı Kimliğini Sürdürmeye Yönelik Çabalar

Kentsel koruma, tarihi şehir merkezlerini tanımlayan mekansal dokunun muhafaza edilmesinin yanı sıra, sosyal etkinliklerin sürekliliğini ve ekonomik dinamikleri de içeren çok boyutlu bir planlama sürecidir. Türkiye'de koruma politikaları, Osmanlı dönemindeki ilk yasal düzenlemelerden Cumhuriyet döneminin modern koruma yaklaşımlarına uzanan köklü bir dönüşüm geçirmiştir. Bu dönüşümün en somut gözlemlenebildiği alanlardan biri, Osmanlı İmparatorluğu'nun ilk başkenti ve günümüzün gelişmiş sanayi kenti olan Bursa'dır. Kent, bünyesinde barındırdığı Erken Osmanlı dönemi mimari eserleri ile 2014 yılında UNESCO Dünya Mirası listesine girmiş olsa da, hızlı sanayileşme ve göç dalgaları nedeniyle tarihi dokusunda ciddi bozulmalarla karşı karşıya kalmıştır. Alandaki temel tartışma konusu, koruma mevzuatındaki değişimlerin yerel uygulamaları nasıl yönlendirdiği ve kentin çok katmanlı kimliğinin bütüncül bir şekilde korunup korunamadığı sorunudur.

Bu araştırmanın temel amacı, Türkiye'deki koruma mevzuatı ve yasalarının tarihsel değişkenliği çerçevesinde Bursa'nın Osmanlı kent kimliğini sürdürmeye yönelik çabaları ve karşılaşılan zorlukları analiz etmektir. Nitel bir durum çalışması olarak tasarlanan araştırmanın yöntemi, Türkiye'de 1951, 1973, 1983 ve 2004 yıllarında yürürlüğe giren dört temel koruma yasası ışığında Bursa'daki uygulamaların arşiv belgeleri, belediye ve sivil toplum kuruluşları kayıtları ile görsel dokümanlar üzerinden kronolojik olarak incelenmesine dayanmaktadır. Ayrıca, kentsel koruma çabalarının bina ölçeğinden sit ölçeğine, yerel katılım süreçlerinden uluslararası normlara kadar uzanan geniş bir yelpazedeki etkileşimi, yazar tarafından hazırlanan bir matris tablosu aracılığıyla sistematik olarak çözümlenmiştir.

Araştırma bulguları, Bursa'da 1950'lerden itibaren yoğunlaşan restorasyon çalışmalarının çoğunlukla tekil anıtsal Osmanlı yapılarının ayağa kaldırılmasına odaklandığını, ancak çevrelerindeki sivil mimarlık örneklerinin bütüncül olarak korunamadığını göstermektedir. 1958 Çarşı yangını sonrası uygulanan imar ve kentsel yenileme projelerinde, geleneksel ahşap dokunun yerine betonarme üzeri taş kaplama gibi taklit malzemelerin kullanılmasıyla özgünlüğün zarar gördüğü tespit edilmiştir. 1980'lerden sonra sit koruma anlayışının gelişmesiyle 13 farklı koruma amaçlı imar planı yürürlüğe konmuş ve Kale Sokak gibi öncü sokak sağlıklaştırma projeleri gerçekleştirilmiştir. Buna karşın, 2005 yılında yürürlüğe giren 5366 sayılı kanun sonrasında hız kazanan Doğanbey TOKİ ve Emirsultan kentsel dönüşüm projelerinde tarihi dokunun yerini çok katlı tekdüze bloklara bırakması, kentin siluetini ve sosyo-kültürel özgünlüğünü geri dönülemez biçimde bozmuştur.

Tartışma ve sonuç bölümünde yazar, Bursa'daki koruma uygulamalarının son yirmi yılda kentin çok katmanlı kimliğini dışlayan ve neredeyse sadece Osmanlı kimliğini öne çıkaran ideolojik ve seçici bir yaklaşıma büründüğünü savunmaktadır. Merinos Fabrikası, Santral Garaj gibi Erken Cumhuriyet dönemi modern mimari miras örneklerinin yıkılması ya da işlevsizleştirilmesi, kentsel bellek ve mirasın korunmasındaki samimiyetsizliği ortaya koymaktadır. Literatür açısından bu çalışma, yasal mevzuattaki değişimlerin pratik kentsel koruma uygulamalarındaki kırılmaları ve rant odaklı kentsel dönüşüm projelerinin tarihi kimlik üzerindeki yıkıcı etkilerini somut verilerle ortaya koyması bakımından büyük önem taşımaktadır. Gelecekteki koruma çalışmalarında sadece anıtsal yapıların değil, kentin kuzeyindeki Bursa Ovası'ndan güneyindeki Uludağ eteklerine kadar olan doğal ve kültürel peyzajın bir bütün olarak ele alınması gerektiği vurgulanmaktadır.