Vaka çalışması incelemesi

Yeniden İşlevlendirilen Endüstri Mirası Yapıları İçin İç Mekân Kavramsal Önerileri

Endüstri Mirası ve Koruma disiplini, Sanayi Devrimi sonrasında inşa edilen ancak zamanla üretim teknolojilerinin değişmesi ve sosyo-ekonomik şartların dönüşmesi sonuçu atıl kalan fabrikaların kentsel belleği koruyarak yeniden işlevlendirilmesini odağına alır.

Makalenin anahtar kelimeleri

Yazar: Aydanur YENEL
Yayın: Kocaeli Üniversitesi Mimarlık ve Yaşam Dergisi
Tarih: 2023-01-31
DOI: 10.26835/my.1145225

Makalenin Kapsamı ve Akademik İçeriği

Endüstri mirası yapıları, inşa edildikleri dönemin üretim teknolojisini, sosyo-ekonomik yapısını, mimari ve bilimsel değerlerini barındıran kentsel bellek odaklarıdır. Sanayi Devrimi sonrasında hızla yayılan fabrika üretimi, 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren üretim biçimlerinin değişmesiyle atıl hale gelmiş, bu durum tarihi değeri olan pek çok endüstriyel yapının terk edilmesine veya yıkılmasına yol açmıştır. Çağdaş koruma kuramında, bu yapıların yalnızca dış kabuklarının değil, özgün üretim izleri ve mekânsal özellikleri ile korunarak günlük kent yaşamına dâhil edilmesi gerekliliği vurgulanmaktadır. Anadolu coğrafyasında Batı'ya kıyasla gecikmiş endüstrileşme süreci sonrasında kalan miras binaları, kentsel kimliğin ve toplumsal hafızanın sürdürülmesinde stratejik bir öneme sahiptir.

Bu araştırma, Türkiye'nin farklı kentlerinde yer alan beş ikonik endüstri mirası örneğini inceleyerek bu binaların yeniden işlevlendirilmesine yönelik iç mekân kavramsal önerilerini sunmayı amaçlamaktadır. Hasan Kalyoncu Üniversitesi Mimarlık ve İç Mimarlık Bölümü kapsamında 2020-2022 yılları arasında yürütülen Endüstriyel Miras ve Koruma dersi çerçevesinde; İstanbul Bomonti Bira Fabrikası, İstanbul Kasımpaşa Tuz Ambarı, Şanlıurfa Abamor Buz Fabrikası, Adana Cumhuriyet Un ve Çırçır Fabrikası ile Gaziantep Eski Fuar Binası ele alınmıştır. Metodolojik olarak nitel durum çalışması (case study) ve belge analizi teknikleri uygulanmış; rölöve, arşiv belgesi, harita ve yerinde inceleme verileri öğrenci tasarım senaryoları ve tipolojik analiz kriterleri ile sentezlenmiştir.

İnceleme sonuçunda, her bir endüstriyel yapının fiziksel durumu ve kentsel bağlamına göre farklı koruma ve işlevlendirme stratejileri gerektirdiği saptanmıştır. Bomonti Bira Fabrikası'nda dönüşümün sosyal boyutunun zayıf kaldığı tespit edilerek kamuya açık bir bira bahçesi ve peyzaj odağı önerilmiş; Kasımpaşa Tuz Ambarı'nda çelik ve cam ile bağımsız iç kabuk ve asma kat senaryoları geliştirilmiştir. Yangın geçiren Şanlıurfa Abamor Buz Fabrikası için gastronomi ve açık hava müzesi entegrasyonu tasarlanmış; Adana Cumhuriyet Un Fabrikası'nda pamuk ve buğday temalı esnek sergileme ve atölye alanları kurgulanmıştır. Yıkılmış durumdaki Gaziantep Eski Fuar Binası için ise rekonstrüksiyon odaklı Alleben Kültür Merkezi kavramsal modeli ortaya konmuştur.

Araştırma, endüstri mirası binaların yeniden kullanımında standart bir işlev değişikliğinin ötesinde; mekânsal, işlevsel, operasyonel, strüktürel ve bağlamsal değerlendirme kriterlerinin eş zamanlı yürütülmesi gerektiğini göstermektedir. Koruma disiplininde yapılan müdahalelerin geri döndürülebilir olması, özgün malzeme ve strüktüre zarar vermemesi, hafif ve çağdaş malzeme ile dönemin ruhunu yansıtması temel ilkeler olarak öne çıkmaktadır. Tasarım eğitimi odağında geliştirilen bu bütüncül model, Türk mimarlık literatüründe atıl endüstriyel varlıkların kentsel belleği canlandıracak biçimde toplumsal yaşama yeniden katılmasına teorik ve pratik bir rehber sunmaktadır.

Araştırmanın amacı

Anadolu'da farklı dönemlerde inşa edilmiş endüstri yapılarının mimari, sosyal ve kullanım özelliklerinin saptanması, tipolojik ve yapısal analizlerinin yapılması ve bu yapıların kentsel belleğe zarar vermeden çağdaş iç mekân tasarımı yaklaşımlarıyla yeniden işlevlendirilmesine yönelik kavramsal önerilerin geliştirilmesidir(YENEL, 2023).

İnceleme ve modelleme yöntemi

Çalışmada nitel durum çalışması ve tipolojik-yapısal analiz yöntemi benimsenmiş; Türkiye'deki beş farklı endüstri mirası binasının tarihi, mimari ve mevcut durumları incelenerek ders kapsamında iç mekân yeniden işlevlendirme önerileri geliştirilmiştir(YENEL, 2023).

Kuramsal ve kavramsal çerçeve

Çalışmanın teorik çerçevesi, ICOMOS Burra Tüzüğü geleneksel mimari miras koruma ilkeleri, Aldo Rossi ve Peter Eisenman'ın kentsel bellek ile mekân ilişkisi kuramları, Doğan Kuban'ın tarihi çevre koruma ve mimarlık boyutları ile adapte edilebilir yeniden kullanım (adaptive reuse) ve sosyal sürdürülebilirlik ilkelerine dayanmaktadır. Yapısal dönüşümde özgün kimliğin korunması, geri döndürülebilir müdahaleler yapılması ve hafif çelik/cam gibi çağdaş malzemelerin eski strüktürle kontrast ama uyumlu birlikteliği esas alınmıştır.

Makalenin ele aldığı literatür

Çalışma literatürde Tanyeli'nin endüstri arkeolojisi ve koruma kavramlaştırmalarını, Altınoluk ve Selçuk'un binaların yeniden kullanımı ve mekânsal kurgu değerlendirme modellerini, Bullen ve Love'ın miras yapıların uyarlanabilir yeniden kullanımı ile sürdürülebilirlik ilişkisini, Büyükaslan ve Güney'in endüstriyel miras yapılarının dönüşüm süreçlerine ilişkin kriterlerini ve Marc Augé'nin yok-yer (non-lieux) ile yer kavramları üzerinden kentsel bellek tartışmalarını ele alarak bütünleştirmektedir.

Araştırma Tasarımı

Evren veya inceleme alanı: Anadolu'da ve Türkiye'nin farklı kentlerinde (İstanbul, Şanlıurfa, Adana, Gaziantep) 19. ve 20. yüzyıllarda inşa edilmiş tarihi endüstri mirası binaları ve alanları.
Örneklem veya araştırma materyali: Bomonti Bira Fabrikası (İstanbul), Kasımpaşa Tuz Ambarı (İstanbul), Abamor Buz Fabrikası (Şanlıurfa), Cumhuriyet Un ve Çeltik Fabrikası (Adana) ve Eski Fuar Binası (Gaziantep) olmak üzere 5 adet endüstriyel miras örneği.
Veri toplama süreci: Arşiv belgeleri, tarihi harita ve gravürler, fotoğraflar, rölöve çalışmaları, yerinde gözlem ve saha analizleri ile lisansüstü öğrencilerinin tasarım projeleri ve proje paftaları.
Veri analiz yöntemi: Tipolojik ve strüktürel analiz, koruma kuramları ve dönüşüm kriterleri (mekânsal, işlevsel, operasyonel, strüktürel, bağlamsal, ekonomik) çerçevesinde karşılaştırmalı nitel içerik değerlendirmesi.

Endüstriyel MirasYeniden İşlevlendirmeMimari Koruma ve SürdürülebilirlikKentsel Bellek ve Kimlikİç Mekân Tasarımı

Araştırmanın Bulguları

Bomonti Bira Fabrikası'nın yeniden işlevlendirilmesi sürecinde üst gelir grubuna hitap eden bir sosyalleşme alanına dönüşmesi, toplumsal katılımın ve sosyal sürdürülebilirliğin zayıf kaldığını, yapının geçmişteki üretim kimliği ve toplumsal belleği ile olan işlevsel bağının koptuğunu göstermektedir(YENEL, 2023).

Kasımpaşa Tuz Ambarı restorasyonunda çelik ve cam strüktürler kullanılarak tarihi yapı kabuğuna aşırı yük bindirilmeden bağımsız bir iç kabuk oluşturulmuş, bu sayede özgün mekânsal düzen korunurken yapıya yeni kullanım ihtiyacına uygun asma katlar kazandırılmıştır(YENEL, 2023).

Şanlıurfa Abamor Buz Fabrikası'nın restorasyon teorisine aykırı müdahalelerle restorana dönüştürülmesi, yapının mekânsal ve strüktürel özgünlüğünü bozmuş; bunun üzerine geliştirilen kavramsal müze-restoran projesiyle su ve buz teması üzerinden tarihi değerlerin korunması hedeflenmiştir(YENEL, 2023).

Adana Cumhuriyet Un ve Çeltik Fabrikası örneğinde, yapının geniş açıklıklı ve yüksek hacimli strüktürel yapısı değerlendirilerek un ve pamuk üretim serüvenini aktaran tematik müze, atölye ve sosyo-kültürel alanlara dönüştürülmesine yönelik esnek bir tasarım yaklaşımı önerilmiştir(YENEL, 2023).

Gaziantep Eski Fuar Binası'nın tamamen yıkılarak yerine otel ve alışveriş merkezi yapılması kentsel bellekte büyük bir kayba yol açmış; Alleben Deresi aksı boyunca uzanan hattın kamusal ve kültürel etkinliklerle yeniden kente kazandırılmasına yönelik rekonstrüksiyon önerisi geliştirilmiştir(YENEL, 2023).

Bulguların Tartışılması ve Araştırmanın Sonucu

Bulguların Yazarlar Tarafından Yorumlanışı

İncelenen örnekler, endüstri mirası yapılarının yeniden işlevlendirilme süreçlerinde mekânsal, işlevsel, strüktürel ve bağlamsal kriterlerin bir arada değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir. Bira fabrikası, tuz ambarı, buz fabrikası, un fabrikası ve fuar alanı gibi farklı tiplerdeki yapılar, sanayi geçmişinin teknik ve sosyal birikimini barındıran özgün mimari değerler taşımaktadır.

Yazar, binaların fiziksel kabuklarının korunmasının yanı sıra üretim teknolojisine ait izlerin ve toplumsal hafızanın da sürdürülmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Yalnızca ticari veya üst gelir grubuna yönelik müdahalelerin kentsel bellek ile yapı arasındaki bağı kopardığı, bu nedenle koruma teorisine uygun sökülebilir hafif strüktürler ve çağdaş müdahalelerin tercih edilmesi gerektiği ifade edilmektedir.

Tartışma bölümünde literatürdeki ICOMOS ilkeleri, Burra Tüzüğü ve adaptif yeniden kullanım çalışmalarıyla bağ kurularak binaların ömrünü uzatmanın ve malzeme-enerji tasarrufu sağlamanın çevresel sürdürülebilirliğe katkısı açıklanmaktadır. Koruma çalışmalarının yalnız tek yapı ölçeğinde kalmayıp kentsel doku ve kamusal erişilebilirlik çerçevesinde ele alınması gerektiği savunulmaktadır.

Sonuç olarak, mimarlık ve iç mimarlık eğitiminde geliştirilen tasarım modelleri ve senaryoları aracılığıyla endüstriyel mirasın korunmasına yönelik toplumsal farkındalığın artırılabileceği gösterilmektedir. Atıl kalmış veya yıkılmış sanayi yapılarının kamusal ve sosyo-kültürel işlevlerle dönüştürülmesi, kentsel kimliğin gelecek kuşaklara aktarılmasında temel bir gerekliliktir.

Bulguların Önceki Araştırmalarla Karşılaştırılması

Yazar, binaların yeniden işlevlendirilmesinin malzemenin, ulaşımın ve enerji tüketiminin azaltılmasıyla sürdürülebilirliğe doğrudan katkıda bulunduğunu ve uzun vadede işletme maliyetlerini düşürdüğünü savunarak Bullen ve Love'ın adaptif yeniden kullanım ile çevresel ve ekonomik sürdürülebilirlik arasındaki ilişkiye dair görüşleriyle örtüşmektedir(YENEL, 2023).

Çalışmada tarihi binaların yeni işlevlere uyarlanmasında özgün form, karakter ve bütünlüğe saygı gösterilmesi gerekliliği vurgulanarak ICOMOS Geleneksel Mimari Miras Burra Tüzüğü ilkelere dayalı koruma standartlarıyla doğrudan paralellik kurulmaktadır(YENEL, 2023).

Yazar, endüstri mirası binaların değerlendirilmesinde mimari, bağlamsal ve ekonomik dönüşüm kriterlerinin rolünü açıklarken Büyükaslan ve Güney'in mekânsal ve yapısal dönüşüm kriterleri üzerine geliştirdiği teorik çerçeveden faydalanmış ve örneklerdeki müdahaleleri bu perspektifle karşılaştırmıştır(YENEL, 2023).

Sonuç Bölümünün Sunduğu Çıkarımlar

Endüstriel miras binalarının yeniden işlevlendirilmesi yalnızca bir işlev değişikliği olmayıp; yapının üretim teknolojisini, sosyo-kültürel değerlerini ve kentsel bellekteki izlerini koruyan bütüncül bir analiz sürecini gerektirmektedir. Sürdürülebilir bir koruma yaklaşımı için tarihi kabuğa zarar vermeyen, sökülebilir modern malzemelerle tasarlanmış esnek iç mekân müdahaleleri tercih edilmeli ve yapılar bireysel rant odaklı kullanım yerine kamusal ve kültürel işlevlerle toplum yaşamına kazandırılmalıdır(YENEL, 2023).

Literatür Taraması İçin Sunduğu Çerçeve

Çalışma, Türkiye'de endüstri mirası yapılarının yeniden işlevlendirilmesi süreçlerini teorik ilkeler ve uygulama örnekleri üzerinden inceleyen bir akademik rehber işlevi görür. Alan yazında sanayi yapılarının yalnızca birer fiziksel kabuk olarak değil, dönemin üretim teknolojisini, toplumsal yaşantısını ve kentsel kimliğini barındıran belgeler olarak ele alınması gerekliliğini ortaya koyar. Öğrenci projeleri üzerinden geliştirilen kavramsal öneriler aracılığıyla, koruma kuramının soyut ilkelerini somut iç mekân tasarım kriterlerine dönüştürür ve mimari koruma eğitimi ile uygulama arasındaki bağı güçlendirir.

Çalışma, Tanyeli'nin endüstri arkeolojisi kavramı ve ICOMOS Burra Tüzüğü ilkelerini temel alarak, Bullen ve Love ile Büyükaslan ve Güney'in adaptif yeniden kullanım ile sürdürülebilirlik üzerine kurduğu literatür zincirine eklemlenmektedir. Önceki araştırmalarda sıklıkla münferit yapı restorasyonu veya yalnızca ekonomik verimlilik odaklı ele alınan yeniden işlevlendirme olgusu, bu çalışmada mekânsal, işlevsel, strüktürel ve bağlamsal dönüşüm kriterlerinin tamamını kapsayan bütüncül bir değerlendirme modeliyle genişletilmektedir. Ayrıca yıkılmış yapılarda kentsel belleğin rekonstrüksiyonu konusuna değinerek mevcut literatürdeki alan boşluğunu doldurur.

Bu çalışma, endüstriyel mirasın korunmasında iç mekân müdahalelerinin sınırlarını ve ilkelerini sistematik bir biçimde sınıflandırarak literatür taramalarına katkı sağlar. Yapısal ilavelerin (asma kat, sökülebilir strüktürler) tarihi dokuya zarar vermeden nasıl bütünleştirileceğini gösteren tipolojik örnekler sunar. Türkiye'deki beş farklı sanayi yapısı (bira fabrikası, tuz ambarı, buz fabrikası, un fabrikası ve fuar alanı) üzerinden yürütülen karşılaştırmalı analizler, akademisyenlerin ve lisansüstü öğrencilerin adaptif yeniden kullanım konularında teorik ve ampirik referans alabileceği zengin bir tipoloji havuzu oluşturmaktadır.

Kaynakça

Bullen, P. A., & Love, P. E. D. (2011). Adaptive reuse of heritage buildings. Structural Survey, 29(5), 411-421.
ICOMOS. (1999). International Cultural Tourism Charter: Managing Tourism at Places of Heritage Significance. ICOMOS.
Büyükaslan, B., & Güney, D. E. (2013). Endüstriyel Miras Yapılarının Yeniden İşlevlendirilme Süreci ve İstanbul Tuz Ambarı Örneği. Beykent Üniversitesi Fen ve Mühendislik Bilimleri Dergisi, 6(2), 31-58.

Tez ve Makale Araştırmalarında Kullanım

Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.

Tez veya makalede kullanım · Kavramsal çerçeve

Endüstriyel miras yapılarının yeniden işlevlendirilmesi, yalnızca bir işlev değişikliği olmayıp yapının tarihi kimliğini, üretim izlerini ve kentsel belleği koruyan çok boyutlu bir tasarım sürecidir.

Yazarın yeniden işlevlendirme kavramı ve değerlendirme kriterleri üzerine kurduğu teorik çerçeve, tezlerde kavramsal altyapı oluşturmak amacıyla doğrudan kullanılabilir(YENEL, 2023).

Yeniden İşlevlendirilen Sanayi Yapılarında Sosyal Sürdürülebilirlik ve Kamusal Bellek Algısının Kullanıcı Deneyimi Üzerinden Değerlendirilmesi

Araştırma sorusu: Endüstriyel miras binalarının sosyo-kültürel veya ticari işlevlerle dönüşümü, farklı sosyo-ekonomik gruptan kullanıcıların kentsel bellek ve aidiyet algısını nasıl etkilemektedir?
Yöntem taslağı: Karma yöntem tasarımı uygulanacaktır. Bomonti Bira Fabrikası ve Kasımpaşa Tuz Ambarı ziyaretçilerinden kartopu örnekleme ile seçilecek katılımcılarla yarı yapılandırılmış görüşmeler yapılacak ve mekânsal aidiyet ölçeği uygulanacaktır. Nitel veriler içerik analiziyle, nicel veriler ise betimsel istatistiklerle incelenecek; örneklem büyüklüğü güç analizi ve nitel doygunluk ilkesiyle belirlenecektir.

Makaleyle bağlantısı: Makalede Bomonti Bira Fabrikası'nın dönüşüm sonrasında üst gelir grubuna hitap eden bir mekana dönüşmesi ve toplumsal katılımın zayıf kalması bulgusundan türetilmiştir(YENEL, 2023).

Tez veya makalede kullanım · literatüre-review

Tarihi yapılara yapılan iç mekân müdahalelerinde hafif, sökülebilir ve geri döndürülebilir strüktürlerin kullanılması, tarihi dokunun özgünlüğünü korumanın temel şartıdır.

Kasımpaşa Tuz Ambarı ve diğer örneklerdeki çelik-cam strüktür uygulamaları, restorasyon teorisindeki sökülebilirlik ilkesine ampirik bir kanıt olarak literatür taramasında sunulabilir(YENEL, 2023).

Tarihi Binalarda Sökülebilir İç Mekân Strüktürlerinin Yapısal ve Koruma Kuramı Açısından Performans Analizi

Araştırma sorusu: Adaptif yeniden kullanımda kullanılan çelik ve cam ilave strüktürlerin özgün yapı kabuğuna bindirdiği yükler ve geri döndürülebilirlik seviyeleri nasıl optimize edilebilir?
Yöntem taslağı: Durum çalışması ve teknik simülasyon tasarımı kullanılacaktır. Kasımpaşa Tuz Ambarı ve Adana Cumhuriyet Un Fabrikası'ndaki iç mekân strüktür müdahaleleri 3D lazer tarama ve BIM yazılımlarıyla modellenerek statik ve malzeme yük analizleri gerçekleştirilecektir. Nitel müdahale derecelendirmesi uzman hakem değerlendirmesiyle doğrulanacaktır.

Makaleyle bağlantısı: Makalede Tuz Ambarı restorasyonunda tarihi kabuğa yük bindirmeyen bağımsız iç kabuk ve asma kat uygulamalarının başarısına yapılan vurgudan türetilmiştir(YENEL, 2023).

Tez veya makalede kullanım · Tartışma

Yeniden işlevlendirilen sanayi yapılarının yalnızca üst gelir grubuna hizmet eden ticari alanlara dönüştürülmesi, yapının toplumsal bellek ve sosyal sürdürülebilirlik boyutunu zayıflatmaktadır.

Bomonti Bira Fabrikası dönüşümünün tartışıldığı bulgular, koruma projelerinin toplumsal etkilerinin ve kamusal erişilebilirliğin değerlendirildiği tartışma bölümlerinde eleştirel referans olarak kullanılabilir(YENEL, 2023).

Tamamen Yıkılmış Endüstri Mirası Alanlarının Rekonstrüksiyonunda Dijital Teknolojiler ve Kentsel Bellek İhyası

Araştırma sorusu: Fiziksel mevcudiyetini kaybetmiş sanayi yapılarının sanal gerçeklik ve rekonstrüksiyon projeleriyle kentsel hafızaya kazandırılması toplumsal farkındalığı nasıl etkiler?
Yöntem taslağı: Deneysel tasarım ve nitel durum çalışması benimsenecektir. Gaziantep Eski Fuar Binası'nın tarihi arşiv belgeleri ve haritalar üzerinden 3D sanal gerçeklik modeli oluşturulacak; kent sakinlerinden oluşan deney ve kontrol gruplarına uygulanarak mekânsal hafıza ve farkındalık düzeyleri ölçülecektir. Örneklem büyüklüğü nitel veri doygunluğu ile kesinleştirilecektir.

Makaleyle bağlantısı: Makalede Gaziantep Eski Fuar Binası'nın tamamen yıkılarak kentsel bellekten silinmesi ve bu alana yönelik rekonstrüksiyon önerisi sunulması bulgusundan türetilmiştir(YENEL, 2023).