Ermenistan Artaxata'da MÖ 1. Binyılda Kerpiç Mimarisi ve Yeniden Kullanımı: Ermeni Yaylası'nda Toprak Mimarinin Multidisipliner İncelemesi

Ermenistan'ın Ararat Ovası'nda yer alan Artaxata antik kenti, MÖ 2. yüzyılda Artaksiyad Krallığı'nın başkenti olarak kurulmuş olmasının yanı sıra, bu tarihten önce Kalkolitik, Erken Demir Çağı ve Urartu dönemlerinde de yoğun yerleşim görmüş stratejik bir merkezdir. Güney Kafkasya arkeolojisinde MÖ 1. binyıl toprak mimarisi oldukça yaygın bir yapı geleneğini temsil etse de, bu yapı malzemelerinin jeoarkeolojik ve arkeobotanik yöntemlerle incelenmesi ve toplumsal yapıyla ilişkilendirilmesi literatürde oldukça sınırlı kalmıştır. Antik kaynaklar kentin kuruluşunda alanın meskûn olmadığını belirtse de, son arkeolojik kazılar alanda görkemli bir Urartu yerleşiminin mevcudiyetini ortaya koymuştur. Bu durum, Hellenistik dönem topluluklarının alanın doğal ve inşa edilmiş çevresiyle kurduğu ilişkinin yeniden değerlendirilmesini zorunlu kılmaktadır.

Araştırma kapsamında, Artaxata kentsel alanındaki farklı tepelerden (Hill II, Hill XIII ve güney ovası) ve farklı kronolojik evrelerden (Urartu, Hellenistik Safha I, II ve III) toplanan 34 adet kerpiç ve toprak örneği analize tabi tutulmuştur. Hammadde tedariki ve üretim teknolojisini belirlemek amacıyla X-ışını Floresan Spektrometresi (ED-XRF) ile jeokimyasal analizler yapılmış; ince kesit petrografisi, mikromorfoloji, dane boyutu (granülometri) analizi, kalsimetri ve organik madde kaybı (LOI) testleri uygulanmıştır. Ayrıca, bitkisel katkı maddelerinin türünü ve koruma durumunu belirlemek amacıyla ince kesitler üzerinde doğrudan fitolit analizi yürütülmüştür. Bu çoklu analiz yaklaşımı, malzemelerin kaynak bileşimlerini ve üretim aşamalarındaki insan müdahalelerini mikro ölçekte görünür kılmaktadır.

Analiz sonuçları, tüm kerpiç örneklerinin Ararat Dağı kökenli volkanik püskürük kayaçlar (andezit, bazalt, pomza ve volkanik cam) içeren son derece homojen bir yerel toprak kaynağından üretildiğini göstermektedir. Bununla birlikte, Urartu ve Hellenistik dönem kerpiç reçeteleri arasında belirgin farklar saptanmıştır. Urartu dönemi kerpiçlerinin %50'yi aşan daha yüksek silt oranına ve kireç katkısına sahip olduğu, daha yoğun bir hamur yapısı sergilediği görülmüştür. Hellenistik dönem kerpiçlerinde ise silt oranının %40 ve altına düştüğü, matrikste tam entegre olmamış eski kerpiç topaklarının (karışmayan çökeller) varlığı ve fitolitlerin ayrışmış kümeler (clustered patterns) halinde bulunması tespit edilmiştir. Bu bulgular, Hellenistik toplulukların yeni kerpiç üretirken terk edilmiş Urartu yapı malzemelerini kırıp su ve ek saman katkısıyla yeniden işleyerek kullandıklarını doğrulamaktadır.

Çalışma, arkeolojik kayıtlarda saptanması son derece güç olan kerpiç malzemenin fiziksel yeniden kullanımını (recycling/re-use) kanıtlayan yenilikçi bir jeoarkeolojik metodoloji sunmaktadır. Hellenistik kentin hızlı inşası sürecinde, amelelerin yüksek tepe noktalarına hammadde taşıma maliyetini azaltmak amacıyla alandaki hazır Urartu kerpiç yıkıntılarını opportunist ve enerji tasarruflu bir yaklaşımla değerlendirdikleri anlaşılmaktadır. Bu durum, antik mimari üretimde iş gücü organizasyonu ve hammadde ekonomisi konularına yeni bir bakış açısı getirmektedir. Çalışmanın ortaya koyduğu entegre mikromorfoloji ve fitolit analizi yöntemi, Yakındoğu ve Akdeniz arkeolojisinde toprak mimari ve yerleşim sürekliliği konularında yürütülecek gelecek araştırmalar için nitelikli bir referans oluşturmaktadır.

Jeokimyasal ve petrografik analiz sonuçları, Artaxata antik kentinde kullanılan kerpiç hammaddelerinin bölgenin yerel jeolojik yapısıyla tam bir uyum içerisinde olduğunu göstermektedir. Ağrı Dağı kaynaklı volkanik kayaçlar ile alüvyal kil birikintilerinin harç bileşiminde baskın olması, MÖ 1. binyıl boyunca mimari üretimde yakın çevredeki hammadde kaynaklarına bağımlılığın sürdüğünü kanıtlamaktadır.

Yazarlar, Urartu ve Hellenistik dönem kerpiçleri arasındaki tane boyutu ve kil-mil oranlarındaki farklılıkları malzeme erozyonu ve bilinçli yeniden kullanım pratikleriyle açıklamaktadır. Terk edilen Urartu yapılarının zamanla ince tane kaybına uğraması ve Hellenistik ustaların bu hazır kerpiç yıkıntılarını kırıp yeni katkılarla tekrar harç haline getirmesi, teknolojik reçetedeki değişimin temel nedenidir.

Elde edilen sonuçlar, toprak mimaride malzeme bozunması ve geri dönüşüm süreçlerini inceleyen önceki literatür çalışmalarıyla doğrudan ilişkilendirilmektedir. Özellikle toprak yapıların çevresel etkenlerle aşınması ve fiziksel işleme tabi tutulması hususunda Friesem ve Lorenzon tarafından ortaya konulan kuramsal modeller, Artaxata'daki mikromorfolojik ve fitolit verileriyle desteklenmektedir.

Tartışma bölümünün genel değerlendirmesinde, kerpiç malzemenin yeniden kullanımının yalnızca hammadde tedarik süresini kısaltan ekonomik bir tercih değil, aynı zamanda eğimli topoğrafyada ağır malzeme taşıma maliyetini düşüren enerji tasarruflu bir inşaat stratejisi olduğu vurgulanmaktadır. Bu durum, Hellenistik kentin kuruluş dönemindeki hızlı imar faaliyetlerini ve çevresel kaynak kullanımını açıklamaktadır.

Lorenzon (2023) tarafından geliştirilen kerpiç üretim zinciri (chaîne opératoire) ve dokunsal manipülasyon modelleriyle yapılan karşılaştırmada, Urartu kerpiçlerinin yoğrulma yoğunluğu ile Hellenistik dönemdeki hızlı ve sınırlı dokunsal işleme süreçleri arasındaki farklar açıklanmakta, malzeme yeniden kullanımının işgücü tasarrufu sağladığı doğrulanmaktadır (Lorenzón et al., 2023).

Friesem ve arkadaşlarının (2011) terk edilmiş kerpiç yapıların doğal bozunma süreçlerine ilişkin geoarkeolojik modeliyle karşılaştırıldığında, Artaxata'da terk edilen Urartu yapılarının su ve rüzgar erozyonu nedeniyle ince tane kaybına uğradığı, Hellenistik dönem topluluklarının bu hazır fakat yıpranmış malzemeyi yeniden yoğurarak kullandığı anlaşılmaktadır (Lorenzón et al., 2023).

Bu makale, Güney Kafkasya ve Ermeni Yaylası'ndaki Klasik Dönem toprak mimarisi araştırmalarında uzun süredir eksikliği hissedilen mikro-analitik ve jeoarkeolojik inceleme açığını kapatmaktadır. Klasik dönem yapı çalışmalarında genellikle makroskopik ve kronolojik betimlemelerle yetinilirken, bu çalışma ilk kez kerpiçlerin hammadde tedarik zincirlerini ve imalat teknolojilerini (chaîne opératoire) jeokimyasal (ED-XRF), petrografik, mikromorfolojik ve arkeobotanik veriler eşliğinde bütüncül olarak analiz etmektedir.

Çalışma, Mezopotamya ve Levant bölgelerindeki yoğun kerpiç araştırmalarına kıyasla Kafkasya'daki eksikliği gidermektedir. Toprak yapıların aşınma süreçlerini ele alan Friesem ve ark. (2011) ile kerpiç üretim pratiklerini inceleyen Love (2013) gibi öncü çalışmaların teorik altyapısını devralmakta ve bunu ampirik verilerle zenginleştirmektedir. Geleneksel olarak seramik analizlerinde kullanılan fitolit incelemesini kerpiç ince kesitlerine uygulayarak, literatürdeki mevcut metodolojik sınırları genişletmektedir.

Makale, arkeolojik çalışmalarda kerpiçlerin yeniden kullanımı (re-use) konusundaki metodolojik boşluğu doldurmaktadır. Doğrudan spolia veya tuğla gibi elemanların taşınması şeklindeki geleneksel yeniden kullanım modellerinin aksine, eski kerpiçlerin ufalanarak hammadde olarak yeniden harca dahil edilmesi sürecini mikromorfolojik ve fitolit bazlı kanıtlarla formüle etmektedir. Bu yaklaşım, gelecekteki yerleşim arkeolojisi ve mimarlık tarihi taramaları için yenilikçi bir referans modeli sunar.