Filmlerle Tarih Yazmak: İstanbul'un Fethi Konulu Filmlerin Karşılaştırmalı Bir Analizi

Sinema, izleyiciye hayal ettiği geçmiş deneyimini sunarak tarihle güçlü duygusal bağlar kurma potansiyeline sahip güçlü bir anlatı sanatıdır. Sinema ve tarih ilişkisi bağlamında üretilen tarihsel filmler, salt geçmişteki olayları nesnel biçimde aktarmaktan ziyade, üretildikleri dönemin toplumsal kaygılarını, siyasi yönelimlerini ve kültürel atmosferini yansıtmaktadır. Bu durum, tarihsel filmlerin aslında dönemin sosyo-politik gerçekliklerinin birer yansıması olduğunu ve her sinematografik temsilin kaçınılmaz olarak kendi çağının izlerini taşıdığını göstermektedir. Dolayısıyla, aynı tarihsel olayın farklı dönemlerdeki sinematografik temsilleri, o toplumun geçirdiği zihniyet dönüşümlerini okumak adına kritik bir araştırma problemi teşkil etmektedir.

Bu makale, İstanbul'un fethi gibi Türkiye'nin ulusal bellek ve kimliğinde merkezi bir konuma sahip olan tarihsel bir dönüm noktasının sinemadaki dönüşümünü çözümlemeyi amaçlamaktadır. Bu amaç doğrultusunda, Aydın Arakon'un yönettiği İstanbul'un Fethi (1951), Faruk Aksoy'un yönettiği Fetih 1453 (2012) ve Ersin Pertan'ın yönettiği Kuşatma Altında Aşk (1997) filmleri karşılaştırmalı bir analiz yöntemiyle ele alınmıştır. Çalışmada, filmlerin üretildiği tarihsel dönemler, hedef kitle analizleri, gişe beklentileri ve prodüksiyon süreçleri nitel bir yaklaşımla incelenmiştir. Araştırma tasarımı, resmi tarih anlatısına sadık kalan popüler gişe yapımları ile Batı kaynaklarından yararlanan ve bağımsız fonlarla desteklenen modernist yapımların karşılaştırılmasına dayanmaktadır.

Yapılan incelemeler, her üç filmin de çekildikleri dönemin siyasal iklimini ve egemen kimlik tanımlarını belirgin şekilde yansıttığını ortaya koymaktadır. 1951 yapımı İstanbul'un Fethi, dinsel motiflerin son derece zayıf olduğu, buna karşın seküler bir ulus-devlet anlayışını ve Türk Tarih Tezi'ni destekleyen bir Türk milliyetçiliğini ön plana çıkarmaktadır. Buna mukabil 2012 yapımı Fetih 1453, politik İslam'ın ve muhafazakarlaşmanın yükselişine paralel olarak dinsel söylemleri merkeze almakta, fethi Müslüman-Hristiyan savaşı olarak konumlandırarak Osmanlı popülizmini yüceltmektedir. Eurimages destekli bağımsız bir yapım olan Kuşatma Altında Aşk (1997) ise resmi tarih anlatısının dışına çıkarak kuşatmayı Bizans'ın içindeki insani ve siyasi çatışmalar üzerinden, fetihten ziyade bir düşüş perspektifiyle sunmaktadır.

Karşılaştırmalı analiz, popüler tarih filmlerinin yüksek prodüksiyon maliyetleri nedeniyle geniş kitleleri salonlara çekmek amacıyla toplumdaki egemen sosyo-politik değerleri yeniden üretmeye mecbur olduğunu doğrulamaktadır. Buna karşın, gişe baskısından ve devlet desteğinden bağımsız olarak uluslararası fonlarla üretilen filmlerin, egemen resmi tarih tezlerini eleştirebilme ve alternatif anlatılar sunabilme özgürlüğüne sahip olduğu görülmektedir. Bu bulgularla çalışma, sinema literatürüne sinemadaki tarih yazımının dönemsel ve ekonomik parametrelerle nasıl şekillendiğini gösteren somut bir katkı sunmaktadır. Araştırma, ulusal sinema tarihinin sosyo-politik dönüşümlerle olan organik bağını fethin temsilleri üzerinden göstererek alandaki teorik tartışmaları zenginleştirmektedir.

Tarihsel sinemada geçmişin yeniden inşası, hiçbir zaman nesnel ve ideolojiden bağımsız bir süreç olmamıştır. İncelenen çalışmada, sinematografik anlatıların çekildikleri dönemin toplumsal kaygılarından, politik konjonktüründen ve egemen sınıfın ideolojik tercihlerinden doğrudan etkilendiği, özellikle de aynı tarihsel olayı (İstanbul'un fethini) konu alan filmler arasındaki derin söylemsel farklılıklar üzerinden somutlaştırılmaktadır.

Çalışmanın bulguları, 1951 yapımı seküler-milliyetçi 'İstanbul'un Fethi' ile 2012 yapımı muhafazakar-İslamcı 'Fetih 1453' filmlerinin, çekildikleri dönemlerdeki egemen siyasi söylemleri nasıl sadakatle yansıttıklarını ortaya koymaktadır. Yazar, bu söylemsel dönüşümün arkasındaki temel dinamiği, Türkiye'deki sağ muhafazakarlaşma süreci ve izleyici kitlesinin dinsel duyarlılıklarının popüler sinema yapımcıları tarafından ticari birer sömürü aracına dönüştürülmesi olarak açıklamaktadır.

Bu durum, literatürdeki 'görsel-işitsel tarih yazımı' tartışmalarıyla doğrudan ilişkilidir; nitekim tarihsel filmler geçmişin kendisinden ziyade yapıldıkları anın kültürel ve politik atmosferini belgelerler. Popüler sinema endüstrisinin yüksek bütçeli yapımları amorti etmek adına resmi tarih tezlerini ve dinsel/ulusal mitolojileri parlatması, tarihsel gerçekliklerin ideolojik süzgeçlerden geçirilerek seçici bir şekilde kitlelere sunulmasına yol açmaktadır.

Buna karşın, uluslararası fonlarla (Eurimages gibi) desteklenen bağımsız sinema örneklerinin resmi ideolojiye karşı eleştirel bir direnç odağı oluşturabildiği görülmektedir. Gişe kaygısından bağımsızlaşan yönetmenlerin, egemen ulus-devlet anlatılarının dışına çıkarak 'ötekinin' mağduriyetini ve tarihsel karmaşıklıkları daha nesnel aktarabildiği tezi, sinema-tarih ilişkisi literatürüne çok boyutlu ve özgürleştirici bir katkı sunmaktadır.

Yazar, Hayden White'ın tarihçilerin geçmişin gerçekliğini olduğu gibi aktarmaktan ziyade belgeleri anlamlandırma çabasında oldukları ve tarihin kaçınılmaz olarak kurgusal/anlatısal nitelik taşıdığı yönündeki kuramsal yaklaşımını, sinemadaki tarihsel filmlerin de benzer şekilde kurgusal birer tarih yazımı pratiği olduğunu temellendirmek için kullanmaktadır (GÜLPINAR, 2022).

Yazar, Marc Ferro'nun ulus-devletlerin utanç verici anıları unuttururken gurur verici zaferleri kolektif belleğe kazıma eğiliminde oldukları yönündeki tezine dayanarak, popüler filmlerin geniş kitlelere ulaşmak için resmi tarihi kaynak aldığını ve gurur verici geçmişi sürekli hatırlatarak ulusal/dinsel duygulara hitap ettiğini savunmaktadır (GÜLPINAR, 2022).

Yazar, E.H. Carr'ın tarihin geçmiş ile bugün arasında bitmeyen bir diyalog olduğu yönündeki ünlü tanımına atıfta bulunarak, sinemadaki tarihsel temsillerin de sabit kalmadığını, bugünün kültürel ve politik merceğinden bakılarak her dönem yeniden üretildiğini ve dolayısıyla organik bir değişim içinde olduğunu tartışmaktadır (GÜLPINAR, 2022).

Çalışma, sinemanın sadece geçmişi yansıtan bir ayna değil, yapıldığı dönemin siyasal ve toplumsal atmosferini belgeleyen görsel-işitsel bir tarih yazımı aracı olduğu teorisini savunmaktadır. Tarihsel filmlerin ikonografik ve anlatısal yapılarının, ekonomik kısıtlamalar ve hedef kitlenin beklentileri doğrultusunda nasıl dönüştüğünü kuramsal bir çerçeveye oturtur. Özellikle popüler sinemanın yüksek bütçeli yapısı nedeniyle resmi tarih anlatısına duyduğu bağımlılığı, İstanbul'un fethi gibi sembolik bir olay üzerinden somutlaştırarak literatürdeki temsil tartışmalarına metodolojik bir karşılaştırma sunar.

Bu araştırma, Marc Ferro'nun filmi bir tarihsel belge olarak gören yaklaşımı ve Hayden White'ın tarih yazımını bir kurgu türü olarak tanımlayan teorileri üzerine inşa edilmiştir. Yazar, bu temel kuramları Türkiye'nin özgün sosyo-politik dönüşümüne uygulayarak, 1950'lerin seküler milliyetçiliğinden 2000'lerin politik İslamcı söylemine geçişi sinematografik verilerle destekler. Önceki çalışmaların aksine, fethi konu alan filmleri sadece içerik açısından değil, prodüksiyon modelleri ve finansman kaynaklarının anlatı üzerindeki belirleyici etkisi üzerinden de analiz ederek literatürdeki boşluğu doldurur.

Makale, sinemada tarihsel temsilin doğrusal bir gelişim değil, siyasi konjonktürle paralel bir döngüsellik içinde olduğunu kanıtlamaktadır. 1951, 1997 ve 2012 yapımı üç filmi karşılaştırarak, popüler sinemanın ticari başarı için egemen ideolojiyi nasıl 'yeniden ürettiğini' ve uluslararası fonların (Eurimages) bu egemen anlatıya karşı nasıl bir direnç alanı yarattığını gösterir. Bu yönüyle, literatür taramalarında film analizi ile siyaset bilimi ve ekonomi-politik yaklaşımların sentezlenmesi gerektiğini vurgulayan disiplinler arası bir perspektif sunmaktadır.