Süleyman Şükrü'nün Seyahatü'l Kübra'sı ve Kang Youwei'in Türk Seyahatnamesi Üzerinden Osmanlı İmparatorluğu ve Qing Hanedanlığı Mukayesesi

Yirminci yüzyılın başı, Doğu'nun iki büyük ve köklü imparatorluğu olan Osmanlı Devleti ile Qing Hanedanlığı'nın Batı emperyalizmi, sanayileşme ve anayasallık arayışları karşısında varlık mücadelesi verdiği kritik bir tarihsel eşiğe karşılık gelmektedir. Tarihsel ve sosyolojik açıdan benzer kaderleri paylaşan bu iki toplum, aynı dönemde Batılı devletlerin askeri, iktisadi ve siyasi nüfuz baskısına maruz kalmış; geleneksel yapılarından modern kurumlara geçiş sancılarını eşzamanlı olarak yaşamıştır. Bu bağlamda, Osmanlı seyyahı Karçınzade Süleyman Şükrü'nün Çin coğrafyasına ilişkin izlenimleri ile Çinli devlet adamı ve reformcu Kang Youwei'in Osmanlı topraklarındaki gözlemleri, her iki imparatorluğun dönüşüm sancılarını içeriden ve dışarıdan bir gözle belgelemesi bakımından akademik literatürde özgün bir karşılaştırma olanağı sunmaktadır.

İncelemenin temel amacını, Süleyman Şükrü'nün Seyahatü'l Kübra ve Kang Youwei'in Türk Seyahatnamesi adlı eserleri üzerinden iki imparatorluğun siyasi, askeri, mimari, toplumsal ve kültürel yapılarındaki benzerlik ile farklılıkların nitel bir yaklaşımla ortaya konulması oluşturmaktadır. Araştırmada karşılaştırmalı analiz yöntemi ana omurga olarak benimsenmiş; bunun yanı sıra birincil kaynak niteliğindeki seyahatname metinlerinin taranması, içerik incelemesi ve nitel metin analizi tekniklerinden yararlanılmıştır. Çalışmada Süleyman Şükrü'nün 1906 yılındaki Çin seyahatinde tuttuğu ayrıntılı notlar ile Kang Youwei'in 1908 yılında İkinci Meşrutiyet'in ilan edildiği günlerde İstanbul'da gerçekleştirdiği gözlemler sistematik temalar altında karşılaştırılmıştır.

Elde edilen bulgular, her iki seyyahın da kendi ülkeleri ile ziyaret ettikleri coğrafya arasındaki paralellikleri ve aksaklıkları açıkça saptadığını göstermektedir. Süleyman Şükrü, Şanghay, Pekin ve Tianjin gibi kentlerde Avrupalıların imtiyazlı ve gelişmiş mahalleleri ile Çinlilerin yaşadığı bakımsız mahalleler arasındaki uçurumu vurgulamış; afyon kullanımı ve toplumsal atalet nedeniyle Qing Hanedanlığı'nın çöküşe sürüklendiğini ifade etmiştir. Kang Youwei ise İstanbul'daki yabancı elçiliklerin aşırı nüfuzunu, Osmanlı kamu borçlarını, sokakların kirliliğini ve caddelerdeki sahipsiz köpekleri eleştirmiş; bununla birlikte Osmanlı askeri yapısını, modern okul binalarını ve Ayasofya gibi mimari şaheserleri hayranlıkla kaydetmiştir. Kang, kendisini Midhat Paşa ile özdeşleştirerek kanun ve reform vurgusu yaparken, Şükrü Çin'deki Müslüman nüfus ve cami varlığına odaklanmıştır.

Çalışmanın tartışma ve sonuç kısmında vurgulandığı üzere, her iki seyyahın gözlem perspektifindeki temel farklılık onların mesleki ve ideolojik arka planlarından kaynaklanmaktadır. Kang Youwei, yüksek düzeyli bir Qing devlet adamı ve reformcu sıfatıyla Osmanlı deneyiminden Çin'in kurtuluşu için siyasi dersler çıkarmaya çalışmış ve iki devleti sürekli mukayese etmiştir. Sürgün edilmiş bir Osmanlı memuru olan Süleyman Şükrü ise kişisel ve dini duyarlılıklarla hareket ederek doğrudan sistemik karşılaştırmalara girmekten kaçınmış, ancak örtük eleştiriler sunmuştur. Eserlerin literatür taramasındaki temel değeri, Doğu-Doğu karşılaşması bağlamında Batı emperyalizmine paralel yanıtlar veren iki imparatorluğun yirminci yüzyıl başındaki toplumsal ve kurumsal durumunu birincil gözlemlerle doğrulamaya imkân sağlamasıdır.

Seyahatnameler üzerinden yapılan analiz her iki imparatorluğun da Batılı güçler tarafından ticari ve siyasi olarak kuşatildiğini göstermektedir. Şükrü'nün Çin'deki Avrupalı mahallelerin gelişmişliği ile yerel mahallelerin bakimsizliği arasındaki tezatliğa dair gözlemleri, Kang'in İstanbul'daki yabancı elçiliklerin sultan üzerindeki etkisine dair eleştirileriyle örtüşmektedir. Bu durum her iki coğrafyada da yerel otoritenin Batılı finansal ve siyasi odaklar karşısında gerilediğini kanıtlar niteliktedir.

Kent yaşamına dair tasvirlerde sokakların kirliliği ve altyapı yetersizliği, her iki yazar tarafından da medeniyet kaybı olarak nitelendirilmektedir. Şükrü'nün Pekin sokaklarindaki başiboş hayvan leşleri ve çamur tasvirleri ile Kang'in İstanbul'un dar ve bakımsız yollarına dair saptamaları, modern belediyecilik anlayışının henüz her iki imparatorlukta da kurumsallaşamadiğini ortaya koymaktadır. Yazarlar bu fiziksel çöküşü toplumsal ve siyasi gerilemenin bir tezahürü olarak okumaktadirlar.

Eğitim alanındaki gözlemler geleneksel sistemlerin modern ihtiyaçlara cevap veremediğini teyit etmektedir. Süleyman Şükrü Çin'deki Müslüman okullarının ve tapinaklardaki eğitimin yetersizliğini vurgularken, Kang Youwei Osmanlı'daki Batılı tarzdaki hukuk ve askeri okulları incelemiş ancak öğrenci sayısının azliğini eleştirmiştir. Her iki yazar da kendi ülkelerinin kalkınması için eğitim reformunun gerekliliğine inanmakta ve yabancı okulların bu boşluğu doldurmasindan endişe duymaktadirlar.

Sonuç olarak Şükrü ve Kang'in eserleri birbirine zıt yönlerden (bir Türkün Çin'e, bir Çinlinin Osmanlı'ya bakışı) gelmesine rağmen imparatorlukların yaşadığı ortak 'hastalık' konusunda hemfikirdir. Kang Youwei'in reformist bir siyasetçi kimliğiyle yaptığı analizler daha sistemli ve karşilaştirmaliyken, Süleyman Şükrü'nün gözlemleri daha çok dini hassasiyetler ve genel kültürel tasvirler üzerine yoğunlaşmaktadır. Bu iki farklı perspektif dönemin küresel güç dengelerini ve Doğu imparatorluklarının çöküş sürecini anlamak için eşsiz birer kaynak sunmaktadır.

Yazar Kang Youwei'in Osmanlı'daki siyasi hastalığı kendi ülkesiyle özdeşleştirmesini Fidan'in (2019) aktardığı üzere elçilik binalarına bakarak kendi başkentini hatirlamasi ve iki ülkenin kader birliği yapması üzerinden tartışmaktadır (CEYLAN, 2023).

Metinde seyahatnamelerin türsel sınıflandırması yapılırken Coşkun'un (2009) yedi başlikli tasnifine atıf yapılarak Süleyman Şükrü'nün eserinin coğrafya ve tarih bilgisi içeren türdeki önemi literatürle ilişkilendirilmektedir (CEYLAN, 2023).

Bu çalışma, yirminci yüzyılın başında küresel ölçekte benzer kaderleri paylaşan iki doğu imparatorluğunun karşılıklı algılarını edebi ve tarihi bir perspektifle sentezlemektedir. Literatürde genellikle tek taraflı veya Batılı gözlemcilerin penceresinden incelenen modernleşme sancılarını, bir Osmanlı memurunun Çin gözlemleri ve bir Çinli reformistin Osmanlı tanıklıkları üzerinden karşılaştırmalı bir modele oturtmaktadır. Çalışma, dönemin siyasi ve toplumsal krizlerini seyahatnameler aracılığıyla somutlaştırarak, imparatorlukların çöküş sürecindeki yapısal benzerlikleri ve farklılıkları disiplinlerarası bir yaklaşımla ortaya koyan temel bir başvuru kaynağı işlevi görmektedir.

Metin, Osmanlı seyahat edebiyatını tasnif eden Coşkun (2009) gibi temel kaynakların üzerine inşa edilerek, seyahatnameleri yalnızca edebi bir tür değil, aynı zamanda siyasi bir raporlama ve kültürel mukayese aracı olarak konumlandırmaktadır. Kang Youwei'in reformist kişiliğini inceleyen Kirilen (2013) ve seyahatnamesini Türkçeye kazandıran Fidan (2019) gibi çalışmaların bulgularını, Süleyman Şükrü'nün az bilinen eserindeki verilerle birleştirerek literatürdeki eksik bir halkayı tamamlamaktadır. Önceki çalışmaların aksine, iki farklı kültürden gelen eşzamanlı gözlemleri birleştirip 'Hasta Adam' metaforunu küresel bir bağlama oturtarak mevcut tartışmaları kuramsal düzeyde genişletmektedir.

Çalışma, literatür taraması yapan araştırmacılara iki farklı coğrafyada eş zamanlı olarak gelişen emperyalizm baskısının kentsel mekan, eğitim ve askeri kurumlar üzerindeki etkilerini sistematik bir şemayla sunmaktadır. Şükrü'nün dini ve etnografik odaklı gözlemleri ile Kang'ın siyasi ve anayasal odaklı analizlerini bir araya getirerek, doğu modernleşmesinin farklı katmanlarını deşifre etmektedir. Özellikle İstanbul ve Pekin sokaklarına dair tasvirlerin benzerliği, dönemin belediyecilik ve altyapı sorunlarının evrenselliğini kanıtlayarak sosyal bilimler araştırmaları için özgün karşılaştırma birimleri sağlamakta ve tarihi metinlerin sosyolojik okumasını teşvik etmektedir.