Osmanlı İmparatorluğu'nda Tıbb-ı Cedid'i Kim 'Yasakladı'?

Erken modern Osmanlı tıp tarihi araştırmalarında, devletin bilimsel yeniliklere ve yeni tıbbi yaklaşımlara karşı takındığı tavır sıklıkla resmi fermanlar üzerinden değerlendirilmiştir. Ancak ikincil literatürde yerleşmiş olan bazı temel kronolojik ve metinsel kabuller, Osmanlı devletinin tıbbi yenilikleri (Tıbb-ı Cedid) topyekûn yasakladığı yönünde hatalı çıkarımlara zemin hazırlamıştır. Özellikle 18. yüzyılın başlarına ait denetim belgelerinin bağlamından koparılarak okunması, Osmanlı yönetiminin bilimsel gelişmelere direnç gösterdiği yönündeki Doğubilimci veya teleolojik tarih tezlerini beslemiştir. Bu alan bağlamında temel sorun, tıbbi düzenleme fermanlarının ideolojik bir doktrin yasağı mı yoksa kamu sağlığını ve çarşı-pazar dengesini gözeten sosyo-ekonomik denetimler mi olduğunun açıkça ayırt edilememiş olmasıdır.

Bu araştırma, Osmanlı Başbakanlık Osmanlı Arşivi Mühimme Defterleri kayıtları ve dönemin kronikleri ışığında, 1703 tarihli fermanın metinsel ve tarihsel bağlamını yeniden değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Metodolojik olarak nitel arşiv araştırması ve eleştirel historiografik çözümleme yöntemleri benimsenmiştir. Çalışmada ilk olarak Ahmet Refik Altınay'ın Hicrî On İkinci Asırda İstanbul Hayatı adlı eserindeki transkripsiyon hatası takip edilerek, 1704 (Hicri 1116) olarak bilinen belgenin aslında Sultan II. Mustafa saltanatının son günlerine, Haziran 1703 (Hicri Muharrem 1115) tarihine ait olduğu saptanmıştır. Ayrıca hekim ve cerrah dükkânlarının erken modern İstanbul pazarlarındaki esnaf statüsü ve gedik sistemi içerisindeki kurumsal işleyişi sosyo-ekonomik açıdan analiz edilmiştir.

Araştırmanın bulguları, 1703 fermanının Tıbb-ı Cedid doktrinini ya da Paracelsusçu kimyasal tıbbı külliyen yasaklamadığını, Edirne'de yetkisiz bir hekimin hatalı tedavisi sonuçu bir saray katibinin ölmesi üzerine başlatılan münferit bir liyakat denetimi olduğunu göstermektedir. Fermanın asıl hedefi, yetkinliği hekimbaşı imtihanıyla kanıtlanmamış, izinsiz dükkân açan ve ehliyetsiz ilaç kullanan Avrupa menşeili 'sahte hekimler' olmuştur. Osmanlı yönetimi hekim dükkânlarını çarşı pazarın bir parçası, hekimleri ise esnaf zümresi olarak değerlendirmiştir. 1729 tarihli sonraki fermanlar da kimyasal tıbba yönelik bir yasağın kaldırılması değil, hekim dükkânlarının sayısını sınırlayan bekleme listesi (beş nefer mülazim) ve gedik sisteminin tıbbi mesleklere uyarlanması niteliğindedir.

Sonuç olarak çalışma, Osmanlı devletinin tıbbi alana müdahalesinin ideolojik veya doktrinel bir yasaklama olmadığını, aksine mesleki ehliyet denetimi ve piyasa düzenlemesine dayandığını kanıtlamaktadır. Bu tespit, erken modern Osmanlı bilim tarihinin şematik karşıtlıklar (gelenekçi-yenilikçi) yerine esnaf lonca dinamikleri ve kamu sağlığı politikaları çerçevesinde incelenmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Osmanlı tıp tarihi üzerine çalışan araştırmacılar için bu inceleme, ikincil derlemelerdeki tarih ve transkripsiyon verilerinin birincil arşiv belgeleriyle doğrulanmasının hayati önemini göstermekte ve tez/makale çalışmalarında Osmanlı tıp kurumsallaşmasının iktisadi boyutunu dikkate alan yeni bir perspektif sunmaktadır.

Osmanlı tıp tarihi çalışmalarında uzun süredir tekrarlanan 1703 tarihli fermanın III. Ahmed dönemine ait olduğu yönündeki yaygın kabul, ikincil kaynaklardaki transkripsiyon hatalarından kaynaklanmaktadır. Yazar, bu belgenin aslında II. Mustafa döneminin son aylarında, Haziran 1703'te çıkarıldığını arşiv kayıtlarıyla kanıtlamaktadır. Bu tarihlendirme hatası, belgenin bağlamının yanlış yorumlanmasına ve Osmanlı yönetiminin bilimsel yeniliklere karşı geride kalmış bir direnç sergilediği tezinin güç kazanmasına yol açmıştır.

Fermandaki ifadelerin sert tonu, bazı araştırmacılar tarafından Osmanlı İmparatorluğu'nda Paracelsusçi kimyasal tıp ve tıbb-ı cedid anlayışının topyekûn yasaklandığı şeklinde yorumlanmıştır. Ancak yazar, belgenin hedefinde tüm yeni tıp akımının değil, Edirne'de bir saray katibinin ölümüyle sonuçlanan hatalı uygulamalar yapan ehliyetsiz yabancı hekimlerin bulunduğunu vurgulamaktadır. Dolayısıyla buradaki müdahale, kuramsal bir öğretiye karşı ideolojik bir yasaktan ziyade kamusal güvenliği sağlama amacını taşımaktadır.

Çalışma, hekim dükkânlarını on sekizinci yüzyıl sosyo-ekonomik pazar yapısı içinde ele alarak önemli bir perspektif sunmaktadır. Hekimler ve cerrahlar, tıpkı diğer esnaf grupları gibi gedik ve ihtisap sistemine tabi tutulmuş, dükkân açma ve çalışma izinleri merkezi otorite tarafından denetlenmiştir. Hekimlik mesleğinin bu ikili karakteri, yani hem bir sağlık hizmeti sunucusu hem de çarşı esnafı olması, devletin bu tür fermanlarla piyasa nizamını korumaya çalıştığını açıkça göstermektedir.

Sonuç olarak, Osmanlı merkezi idaresinin tıbb-ı cedide veya herhangi bir yabancı tıp okuluna karşı sistematik bir baskı politikası izlediğine dair somut bir arşiv verisi bulunmamaktadır. 1703 fermanı ve 1729 tarihli sonraki düzenlemeler, devletin temel kaygısının ehliyetsiz pratisyenleri elemek ve dükkân sayılarını kontrol altında tutmak olduğunu ortaya koymaktadır. Bu durum, Osmanlı bilim ve tıp tarihinde yanlış bilinen bazı kabullerin gözden geçirilmesi gerektiğini göstermektedir.

Abdülhak Adnan Adıvar, eserinde Nuh Efendi'nin başhekimlik görevine III. Ahmed döneminde geldiğini belirtmiş ve 1703 tarihli fermanı yanlış tarihlendirilmiş metin üzerinden aktararak yeni tıp uygulamalarının cahil hekimler elinde kötü sonuçlar verdiğini savunmuştur (Yerlioğlu, 2024).

Harun Küçük, 1703 fermanını Ahmed III dönemine ve bu tarihteki siyasi olaylara bağlayarak sarayın tıbb-ı cedidi yasakladığını öne sürmüş, ancak yazar bu çalışmada belgenin II. Mustafa dönemine ait olduğunu ve metnin bir yasaktan ziyade ehliyetsiz denetimi amaçladığını göstermiştir (Yerlioğlu, 2024).

Yerlioğlu tarafından kaleme alınan bu çalışma, Osmanlı tıp tarihi literatüründe uzun süredir bir aksiyom olarak kabul edilen Tıbb-ı Cedid yasağına dair yerleşik anlatıyı kökten sarsmaktadır. Araştırma, öncelikle Ahmet Refik Altınay'ın transkripsiyon hatasından kaynaklanan 1704 tarihli belgenin aslında 1703 tarihli olduğunu ve II. Mustafa döneminin son aylarındaki Edirne Vakası bağlamında okunması gerektiğini kanıtlamaktadır. Bu kronolojik düzeltme, belgenin ideolojik bir yenilik karşıtlığından ziyade, saray katibi Şinasi'nin ölümüyle sonuçlanan somut bir tıbbi hata vakası üzerine çıkarılmış bir kamu sağlığı düzenlemesi olduğunu ortaya koyarak literatürde paradigmatik bir kayma yaratmaktadır.

Çalışma, Abdülhak Adnan Adıvar, Bernard Lewis ve yakın dönemde Harun Küçük tarafından savunulan 'Tıbb-ı Cedid'in devlet eliyle yasaklandığı' tezini doğrudan hedef almaktadır. Özellikle Lewis'in Hekimbaşı Nuh Efendi'yi hem bir yenilikçi hem de kendi yeniliğini yasaklayan kişi olarak sunan çelişkili anlatısını ve Küçük'ün İatrokimyacıların Bursa'ya sürgün edildiği yönündeki çıkarımlarını arşivsel verilerle sorunsallaştırmaktadır. Yazar, bu noktada hekim dükkanlarını tıbbi doktrinlerin çatışma alanı olarak değil, piyasa nizamını korumaya çalışan ihtisap kurallarına tabi esnaf kuruluşları olarak değerlendirerek Nükhet Varlık'ın düzenleyici devlet vurgusunu ekonomik bir boyuta taşımaktadır.

Araştırma, Osmanlı tıp tarihçilerine arşiv belgelerinin tekil transkripsiyonlar üzerinden okunmasının yarattığı riskleri gösteren metodolojik bir uyarı niteliğindedir. Tıbbi uygulamaların düzenlenmesini, hekimlerin birer 'çarşı esnafı' (esnaf-ı dükkan) olarak konumlandırıldığı gedik sistemi üzerinden açıklayarak tıp tarihini iktisat tarihiyle sentezlemektedir. Bu yaklaşım, Osmanlı modernleşmesi ve bilime yönelik tutum tartışmalarında sıklıkla kullanılan 'gericilik' veya 'direnç' gibi teleolojik ve dikotomik kavramların yerini, daha rasyonel ve sosyo-ekonomik tabanlı açıklamaların almasına katkı sunarak literatürü zenginleştirmektedir.