Modernleşme ve Sekülerleşme: Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Örneği

Modernleşme ve sekülerleşme olguları, sanayileşme ve küreselleşme süreçleriyle birlikte çağdaş toplumların yapısını, bireylerin değer sistemlerini ve yaşam tarzlarını derinden etkileyen iki temel sosyolojik dinamiktir. Batı toplumlarında ortaya çıkan klasik sekülerleşme yaklaşımları, modernleşmenin kaçınılmaz bir neticesi olarak dinin toplumsal ve kamusal alandaki görünürlüğünün azalacağını ve zamanla ortadan kalkacağını öngörmüştür. Ancak Türkiye gibi geleneksel değerlerin muhafaza edildiği ve modernleşme tecrübesinin kendine özgü sosyokültürel dinamikler eşliğinde yaşandığı toplumlarda bu süreçlerin doğrusal bir ilerleme izlemediği görülmektedir. Bu bağlamda çalışma, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi örnekleminde, üniversite gençliğinin modernleşme ile sekülerleşme süreçlerini nasıl deneyimlediğini sörgülamakta ve literatürde sıklıkla tartışılan din-modernite ilişkisine ampirik bir katkı sunmaktadır.

Araştırmanın metodolojik altyapısını nicel araştırma desenlerinden anket tekniği oluşturmakta olup veriler Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi'nde öğrenim gören 343 öğrenciden çevrimiçi anket yoluyla toplanmıştır. Çalışmada katılımcıların sosyodemografik özelliklerinin yanı sıra Harrison G. Gough tarafından geliştirilen modernite ölçeği ile Volkan Ertit tarafından Müslüman toplumlar için uyarlanan ve geliştirilen sekülerlik ölçeği kullanılmıştır. Toplanan veriler SPSS yazılımı aracılığıyla betimsel istatistikler, korelasyon analizleri, güvenilirlik testleri, doğrulayıcı faktör analizi ve hiyerarşik regresyon modelleri yardımıyla analiz edilmiştir. Araştırma örnekleminin çoğunluğunu meslek yüksekokulları ile sağlık bilimleri öğrencileri oluştururken katılımcıların ailevi ve sosyoekonomik arka planları da analiz sürecinde dikkate alınmıştır.

Elde edilen bulgular, modernleşme ile sekülerleşme arasında pozitif ancak zayıf düzeyde anlamlı bir ilişki bulunduğunu (r = 0.273, p < 0.01), benzer şekilde modernleşmenin günlük yaşam pratikleri (r = 0.261) ve inanç-ibadet düzeyleri (r = 0.238) ile de istatistiksel olarak anlamlı ilişkiler sergilediğini ortaya koymuştur. Bununla birlikte, en dikkat çekici bulgulardan biri sekülerleşme ile günlük yaşam (r = 0.922) ve inanç-ibadet (r = 0.911) boyutları arasında tespit edilen çok güçlü pozitif korelasyonlardır. Bu durum, katılımcıların genel itibarıyla hem modern değerlere açık olduklarını hem de dini inanç ve ibadetlerini sürdürmeye devam ettiklerini kanıtlamakta ve sekülerleşmenin klasik anlamda bir din karşıtlığı olarak değil, dini yaşamın bireyselleşmesi ve pratiklerin dönüşmesi şeklinde yaşandığını göstermektedir.

Sonuç bölümünde yazar, Türkiye'deki üniversite gençliğinin modernleşme ile dini değerleri çatışmadan, melez bir biçimde bir arada sürdürebildiğini vurgulamaktadır. Bu durum, klasik sekülerleşme teorilerinin evrensellik iddialarının yerel kültürel dinamikler göz önüne alınarak yeniden ele alınması gerektiğini işaret etmektedir. Araştırmanın sınırlılıkları arasında örneklemin tek bir üniversite ile sınırlı olması ve katılımcıların sosyoekonomik profili yer alırken çalışma, ilerleyen araştırmalar için hem kuramsal hem de metodolojik açıdan önemli açılımlar sunmakta ve din sosyolojisi literatürüne yerel bağlamda değerli bir katkı sağlamaktadır.

Araştırma bulguları, modernleşme ile sekülerleşme arasında pozitif yönlü zayıf ancak anlamlı bir ilişkinin varlığını gösterirken, sekülerleşme ile gündelik yaşam ve inanç-ibadet değişkenleri arasında çok güçlü korelasyonların bulunduğunu ortaya koymaktadır.

Yazar bu durumu, sekülerleşmenin klasik anlamda bir din karşıtlığı veya dinden uzaklaşma olarak değil, bireysel pratiklerde ve yaşam tarzında yaşanan bir dönüşüm olarak tecrübe edildiği şeklinde açıklamaktadır.

Elde edilen sonuçlar, Batı literatüründeki klasik sekülerleşme teorilerinin öngörülerinden farklı olarak, Türkiye'deki genç kuşakların modern değerlere açık olurken aynı zamanda dini inanç ve ibadetlerini sürdürebildiklerini göstermektedir.

Sonuç olarak bu durum, sekülerleşmenin toplumda tek yönlü bir dini çözülme olmadığını, aksine dini yaşamın bireyselleşmesi ve alternatif yaşam biçimlerinin ortaya çıkması anlamına geldiğini kanıtlamaktadır.

Yazar, elde ettiği bulguları Batı merkezli klasik sekülerleşme tezinin öngördüğü dinin kaçınılmaz ve doğrusal olarak gerilemesi varsayımıyla karşılaştırmış, Türkiye bağlamında sekülerleşmenin dini değerlerin yok olması anlamına gelmediğini savunmuştur (Darende, 2025).

Çalışmada elde edilen yüksek korelasyon sonuçları, José Casanova'nın kamusal dinler ve modernleşmenin kaçınılmaz bir sekülerleşme üretmediği yönündeki yaklaşımlarıyla ilişkilendirilerek dinin kamusal ve kamusal dışı alanlarda farklı biçimlerde var olabileceği vurgulanmıştır (Darende, 2025).

Çalışma, din sosyolojisi literatüründe köklü bir geçmişe sahip olan klasik sekülerleşme teorileri ile çağdaş post-seküler yaklaşımlar arasındaki ampirik gerilimi Türkiye'deki yerel ve bölgesel bir üniversite gençliği örneklemi üzerinden ele almaktadır. Batı merkezli doğrusal sekülerleşme modellerinin aksine, Anadolu'nun sosyo-kültürel dinamiklerini barındıran Kahramanmaraş ölçeğinde modernleşmenin zorunlu olarak dini çözülmeye yol açmadığını nicel verilerle ortaya koyarak literatürde işlevsel bir ampirik köprü görevi üstlenmektedir.

Yayın, Steve Bruce ve Karel Dobbelaere gibi klasik sekülerleşme kuramcılarının modernleşme ile dinin kurumsal/bireysel gerileyişi arasındaki doğrusal ilişki varsayımına eleştirel bir mesafede durmaktadır. Buna karşılık José Casanova'nın kamusal dinler kavramsallaştırması, Charles Taylor'ın immanent çerçeve yaklaşımı ve Nilüfer Göle'nin Batı-dışı modernlik analizleriyle uyumlu bir kulvarda konumlanmaktadır. Yazar, Türkiye'deki toplumsal dönüşümün din karşıtlığı biçiminde değil, dini inanç ve pratiklerin bireyselleşmesi yönünde gerçekleştiğini ampirik verilerle desteklemektedir.

Bu araştırma, Türkiye'de yürütülecek din sosyolojisi, gençlik araştırmaları ve toplumsal değişim konulu literatür taramalarına ampirik ve kavramsal düzeyde özgün katkılar sunmaktadır. Özellikle metropol dışındaki taşra veya orta ölçekli kentlerdeki üniversite gençliğinin modernleşme ve sekülerleşme algılarını ampirik ölçeklerle ölçmesi, literatürdeki metropol odaklı taraflılığı dengelemektedir. Ayrıca sekülerleşme ile dini inanç ve ibadet arasındaki yüksek pozitif ilişkiyi ortaya koyarak, Türkçe literatürde kavram karmaşasına yol açan sekülerleşme eşittir dinsizleşme ezberini sörgülatmaktadır.