Türkiye'nin Gözünden Türk-Sovyet İlişkilerinin Gelişiminde Sporun Rolü (1924-1936)

İki savaş arası dönemde radikal rejim değişiklikleri geçiren Türkiye Cumhuriyeti ve Sovyetler Birliği, uluslararası alanda varlıklarını kabul ettirme ve prestij kazanma mücadelesi vermişlerdir. Bu süreçte her iki ülke de sporu yalnızca beden terbiyesi faaliyeti olarak değil, aynı zamanda ulusal kimlik inşası ve diplomatik temasların geliştirilmesi için stratejik bir yumuşak güç aracı olarak değerlendirmiştir. Batılı devletlerin izole etme politikalarına karşı meşruiyet arayışında olan Ankara ve Moskova yönetimleri, spor zemininde kurdukları iş birliğiyle karşılıklı güven ve dostluk ortamı tesis etmeyi hedeflemiştir. Dolayısıyla makale, 1924-1936 yılları arasındaki Türk-Sovyet spor ilişkilerinin iki ülke arasındaki siyasi ve diplomatik yakınlaşmaya sunduğu katkıyı tarihsel bağlamda incelemektedir.

Araştırma, 1924-1936 yılları arasında gerçekleşen spor temaslarının siyasi gelişmelerle paralelliğini ve toplumsal bağlara etkisini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Nitel tarih araştırması tasarımına sahip çalışmada, T.C. Cumhurbaşkanlığı Cumhuriyet Arşivi ve Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi'nden elde edilen birincil belgeler temel veri kaynağı olarak kullanılmıştır. Ayrıca dönemin basını (Cumhuriyet, Hakimiyet-i Milliye, Vakit, Akşam, Spor Alemi, Türk Spor vb.) ile Rusça kaynaklar ve anılar belgesel analiz yöntemiyle incelenmiştir. Araştırma sürecinde 1924 Moskova daveti, 1925 dostluk antlaşması dönemi, 1931-1934 karşılıklı futbol, boks, güreş, atletizm ve yüzme temasları ile Halkevleri ve Spor Kongresi raporları kronolojik ve tematik analizle çözümlenmiştir.

Çalışmanın bulguları, Türk ve Sovyet hükümetlerinin spor organizasyonlarını en üst düzeyde desteklediğini ve siyasi liderlerin bu karşılaşmaları yakından takip ettiğini göstermektedir. FIFA'nın Sovyetler Birliği'ne uyguladığı ambargo ve yaptırım tehditleri, Türk tarafınca 'Türkiye Üniversiteler Muhteliti' ve 'Türkiye Halkevleri Muhteliti' gibi alternatif isimler kullanılarak diplomatik esneklikle aşılmıştır. Karşılıklı heyet ziyaretleri yalnızca saha içindeki müsabakalarla sınırlı kalmamış; fabrika, müze, tiyatro incelemeleri ve eğitim kurumları ziyaretleriyle geniş çaplı bir kültürel etkileşime dönüşmüştür. Türk spor idarecilerinin Sovyet beden eğitimi sistemi üzerine hazırladığı ayrıntılı raporlar, Türkiye'deki spor politikalarının ve İzmir Kültürpark gibi kurumsal yapıların şekillenmesinde doğrudan rol oynamıştır.

Sonuç olarak, 1924-1936 yılları arasındaki Türk-Sovyet spor diplomasisi, iki ülke toplumları ve siyasileri arasında kalıcı güven bağlarının kurulmasına imkân tanımıştır. Spor karşılaşmaları, siyasi ve ideolojik farklılıklara rağmen devletlerarası ilişkilerin yumuşatılmasında ve halklar arasında sempatinin artırılmasında etkin bir araç işlevi görmüştür. Bu çalışma, spor tarihi ve dış politika kesişiminde Türk-Sovyet ilişkilerini ilk elden arşiv belgeleri ve dönem basınıyla belgeleyerek literatüre önemli bir katkı sunmaktadır. Araştırmacıların iki savaş arası dönem dış politikası, spor diplomasisi ve kamu diplomasisi konularında yürütecekleri nitel ve tarihsel çalışmalarda başvuru kaynağı olarak kullanılabilecek niteliktedir.

İki savaş arası dönemde gerçekleştirilen Türk-Sovyet spor temasları, her iki ülkenin devrimci elitlerinin kendi yeni kurulan rejimlerini dünyaya tanitma ve Batılı güçlerin kendilerine yönelik uyguladığı izolasyon politikalarını kırma gayretlerini açıkça yansıtmaktadır. Bu doğrultuda futbol, boks, tenis ve güreş gibi farklı branşlarda düzenlenen karşılaşmalar sadece fiziksel bir rekabet sahnesi olmanın ötesine geçerek, devlet liderlerinin de katılım gösterdiği yüksek düzeyli diplomatik platformlar olarak işlev görmüştür.

Türkiye'nin uluslararası futbol arenasında karşılaştığı engelleri aşmak için geliştirdiği kurumsal çözümler büyük önem taşımaktadır. FIFA'nın Sovyetler Birliği ile resmi maç yapma yasağına karşı 'Türk Üniversiteler Muhteliti' ve 'Halkevleri Muhteliti' gibi alternatif kimliklerin kullanılması, pragmatik dış politika araçlarının spor alanındaki yaratıcı esnekliğini ve diplomatik kararlılığı en üst düzeyde kanıtlar niteliktedir.

Dönemin Moskova Büyükelçiliği tarafından boksörlerin mağlubiyetleri üzerine hazırlanan rapor, sporun ulusal prestij ve kimlik inşasındaki stratejik önemini sergilemektedir. Yazar bu bulguyu, genç Cumhuriyet'in uluslararası sahnedeki varoluş çabasında her türlü dış temsilin doğrudan devletin gücü ve sayginliğiyla ilişkilendirildiğinin bir kanıtı olarak sunmakta ve literatürdeki yumuşak güç tartışmalarına katkı sağlamaktadır.

Sonuç olarak, spor diplomasisi aracılığıyla yürütülen kültürel etkileşim, İzmir Kültürpark projesinde olduğu gibi belediyecilik ve şehircilik uygulamalarından beden eğitimi müfredatına kadar geniş bir kurumsal transfer alanına kapı aralamıştır. Bu durum, iki ülke arasındaki ilişkilerin yalnızca siyasi ittifaklarla sınırlı kalmayıp toplumsal ve yapısal düzeyde derinleşen bir etkileşime ulaştığını doğrulamaktadır.

Yazar, Erken Cumhuriyet döneminde dış politikanın bir aracı olarak sporun yumuşak güç ve propaganda işlevini ele alırken, Kuruloğlu (2023) tarafından ortaya konan spor diplomasisinin stratejik önemi ve Türk-Sovyet ilişkilerindeki somut izdüşümleri teziyle tam bir uyum sergilemektedir (MUTLU, 2025, s. 618).

Yazar, erken cumhuriyet döneminde Sovyet beden eğitimi modelinin Türkiye tarafından incelenmesi ve kurumsal raporlara dönüştürülmesini açıklarken, Riordan (1998) tarafından savunulan Sovyetler Birliği'nin sporu ideolojik bir araça ve uluslararası meşruiyet mekanizmasına dönüştürme politikasıyla paralellik kurmaktadır (MUTLU, 2025, s. 29).

Bu araştırma, iki savaş arası dönemde Türkiye ve Sovyetler Birliği (SSCB) arasında yürütülen spor ilişkilerini tarihsel bir perspektifle ele alarak sporun dış politikada nasıl bir yumuşak güç unsuru olarak işlev gördüğünü analiz etmektedir. Literatürde genellikle askeri ve diplomatik anlaşmalar çerçevesinde incelenen Türk-Sovyet ilişkilerine, kültürel ve sportif bir boyut kazandırarak yeni bir analiz alanı açmaktadır. Çalışma, iki devrimci rejimin Batılı devletlerin tecrit politikalarına karşı geliştirdiği ortak spor stratejilerini ve bu süreçte FIFA engellerini aşmak için buldukları pratik çözümleri göstererek spor tarihçiliği ile siyasi tarih yazımını entegre etmektedir.

Makale, literatürdeki erken Cumhuriyet dönemi dış politikası ve sporun siyasallaşması üzerine yapılan önceki çalışmalarla doğrudan ilişki kurmaktadır. Özellikle James Riordan'ın Sovyet spor politikaları üzerine yaptığı kuramsal çerçeveyi ve Yiğit Akın'ın erken Cumhuriyet'te beden terbiyesine yönelik çalışmalarını genişletmektedir. Yazar, bu temel eserlerin ortaya koyduğu kurumsal yapıları ampirik kanıtlarla derinleştirmekte ve spor müsabakalarının diplomatik heyetler, elçilik raporları ve karşılıklı protokollerle nasıl desteklendiğini göstererek literatürdeki kuramsal boşlukları tarihsel arşiv belgeleriyle doldurmaktadır.

Çalışma, Türk dış politikası ve spor diplomasisi üzerine hazırlanan literatür taramalarına son derece özgün bir ampirik veri seti kazandırmaktadır. Özellikle diplomatik misyonların spor etkinliklerine katılım düzeyini ve Moskova Büyükelçiliği'nin boks müsabakalarındaki yenilgilere dair hazırladığı resmi raporu sunarak, sporun sadece dostane ilişkiler değil, aynı zamanda ulusal prestij ve devletin saygınlığı çerçevesinde nasıl algılandığını göstermektedir. Ayrıca, spor heyetlerinin ziyaretleri sonuçunda hazırlanan teknik raporların Türkiye'deki beden eğitimi müfredatı ve İzmir Kültürpark gibi kentsel projeler üzerindeki yapısal etkilerini ortaya koyarak tarih yazımına katkı sağlamaktadır.