Airbus A32x ile Boeing 737 Güvenlik Olaylarının Karşılaştırmalı Analizi

Havacılık sektörü, finansal dalgalanmalar ve operasyonel zorluklara rağmen dünya çapında en güvenli ulaşım modlarından biri olma unvanını korumaktadır. Ancak, havayolu şirketlerinin yölçular nezdindeki güvenlik algısına karşı aşırı duyarlılığı ve son yıllarda yaşanan trajik kazalar, uçak üreticilerinin emniyet performanslarının sürekli olarak mercek altına alınmasını gerektirmektedir. Sektörün en büyük iki rakibi olan Airbus ve Boeing'in dar gövdeli tek koridorlu uçak aileleri olan A32x ve B737, küresel hava taşımacılığının omurgasını oluşturmaktadır. Tarihsel olarak Boeing'in daha güvenli olduğuna dair yaygın bir inanış bulunsa da, son dönemde yaşanan teknik arızalar ve sistemik hatalar bu algıyı tartışmaya açmıştır. Bu doğrultuda, iki uçak ailesinin gerçek operasyonel veriler üzerinden karşılaştırılması, havacılık güvenliğindeki yapısal sorunların ve eğilimlerin anlaşılması açısından kritik bir araştırma problemi olarak öne çıkmaktadır.

Bu çalışmada, Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü'nün (ICAO) 2008 ile 2019 yılları arasındaki resmi güvenlik olayı veri tabanı kullanılarak Airbus A32x ve Boeing 737 uçak ailelerinin emniyet kayıtları sistematik bir şekilde karşılaştırılmıştır. Araştırmada nicel ampirik bir yaklaşım benimsenerek kaza türleri, olay kategorileri, uçuş aşamaları, yaralanma seviyeleri ve can kayıpları gibi nominal değişkenler analiz edilmiştir. İki üretici arasındaki verilerin bağımsızlığını ve dağılım uygunluğunu test etmek amacıyla Ki-Kare (Chi-Squared) ve örneklem boyutunun küçük olduğu alt gruplar için Fisher'ın Kesin Testi (Fisher's Exact Test) uygulanmıştır. Ayrıca, operasyonel yoğunluk farkından kaynaklanan sapmaları gidermek amacıyla, uçuş sayısı baz alınarak milyon kalkış başına düşen gövde kaybı ve ölümlü kaza oranları hesaplanmış, zaman içindeki değişimler Bileşik Yıllık Büyüme Oranı (CAGR) ve t-testi ile analiz edilmiştir.

Yapılan istatistiksel analizler sonuçunda, tüm güvenlik olayları göz önüne alındığında Boeing'in beklenenden daha fazla, Airbus'ın ise beklenenden daha az kaza yaptığı saptanmıştır (p=0.015). Özellikle kaza oranlarında Boeing lehine %10'luk bir artış gözlenirken, Airbus'ta %9'luk bir azalış kaydedilmiştir. Olay kategorileri incelendiğinde, pistten çıkma (runway excursion) olaylarının Boeing'de anlamlı derecede yüksek olduğu, havada çarpışma yakınlaşmalarının (midair collision) ise Airbus'ta daha fazla rapor edildiği görülmüştür. Ölüm oranları açısından bakıldığında, Boeing uçaklarındaki can kayıplarının beklenen değerlerin oldukça üzerinde gerçekleştiği istatistiksel olarak kanıtlanmıştır (p<0.001). Sadece kazalar düzeyinde yapılan değerlendirmede ise ölüm sayılarındaki bu belirgin farkın temel olarak yakın zamanda meydana gelen iki Boeing 737 Max kazasından kaynaklandığı ve bu kazaların veri setinden çıkarılmasının bilimsel açıdan kabul edilemez olduğu belirtilmiştir.

Araştırma bulguları, Airbus'ın son 15 yılda kaza ve gövde kaybı oranlarını azaltma konusunda Boeing'e kıyasla istatistiksel açıdan daha başarılı bir eğilim sergilediğini ortaya koymaktadır. Bu sonuçlar, Boeing uçaklarının her zaman daha güvenli olduğuna dair geleneksel sektörel kabulleri sarsmakta ve literatürdeki önceki karşılaştırmalı çalışmalarla uyumluluk göstermektedir. Çalışmanın literatüre sağladığı en önemli katkı, emniyet analizlerinde sadece ham kaza sayılarını değil, kalkış sayılarına göre normalleştirilmiş oranları kullanarak tarafsız bir metodoloji sunmasıdır. Havacılık emniyeti araştırmacıları ve lisansüstü öğrenciler için bu çalışma, büyük ölçekli küresel veri tabanlarının nasıl analiz edileceğine dair somut bir örnek sunmakta ve gelecekte yapılacak insan faktörleri ile pist güvenliği odaklı karma yöntem araştırmaları için sağlam bir ampirik zemin hazırlamaktadır.

Elde edilen ampirik analiz sonuçları, Boeing 737 ve Airbus A32x tek koridorlu uçak aileleri arasında olay türü, kaza oranları ve can kaybı istatistikleri açısından istatistiksel olarak anlamlı farklılıklar olduğunu göstermektedir. Özellikle tüm emniyet olayları içinde Boeing platformunun beklenenden daha yüksek oranda kazaya karıştığı, buna karşılık Airbus platformunun beklenenden daha düşük kaza oranına ve daha az can kaybına sahip olduğu tespit edilmiştir.

Yazar, tespit edilen bu istatistiksel farkların arkasındaki olası mekanizmaları açıklarken uçakların operasyonel çevrelerine ve pazar koşullarına dikkat çekmektedir. Boeing uçaklarında gözlenen pistten çıkma olaylarının operasyon yapılan havalimanı altyapılarıyla, Airbus uçaklarındaki hava içi yakınlaşma olaylarının ise uçuş gerçekleştirilen hava sahası yoğunluklarıyla ilişkili olabileceği değerlendirilmektedir.

Tartışma bölümünde elde edilen bu sonuçlar önceki akademik literatürle doğrudan karşılaştırılmıştır. Airbus'ın emniyet performansındaki üstünlüğünün Vasigh ve Helmkay (2000) ile Baidzawi ve diğerleri (2019) tarafından yürütülen tarihsel çalışmalarla tamamen uyumlu olduğu belirtilmekte; ancak her iki üreticinin de genel havacılık sektörünün ortalamasına kıyasla Kharoufah ve diğerleri (2018) tarafından ortaya koyulduğu üzere en yüksek emniyet seviyesini temsil ettiği vurgulanmaktadır.

Yazar son olarak analizin kapsamını ve sınırlılıklarını ele almaktadır. Nicel veri veri tabanlarına dayalı bu çalışmanın nedensel mekanizmaları tek başına açıklayamayacağını kabul etmekte, 737 MAX kazalarının veri setinden çıkarılmasının bilimsel olarak doğru olmadığını savunmakta ve gelecekteki araştırmaların bu farkların kök nedenlerine odaklanan nitel durum çalışmaları biçiminde tasarlanmasını önermektedir.

Gözlemlenen emniyet performansındaki farklılıklar değerlendirilirken, hem Boeing hem de Airbus'ın genel havacılık sektöründeki diğer üreticilere kıyasla çok daha yüksek emniyet standartlarına sahip olduğu ve sektörün en güvenli iki üreticisi konumunda bulunduğu vurgulanmaktadır (Wild, 2023).

Elde edilen ampirik bulgular, filolara göre düzeltilmiş kaza olasılıklarının Airbus lehine daha düşük olduğunu gösteren ve 1990-1998 yıllarını kapsayan önceki literatür çalışmalarıyla örtüşmekte ve bu yöndeki tarihsel eğilimin devam ettiğini kanıtlamaktadır (Wild, 2023).

Bu çalışma, sivil havacılık literatüründe uzun süredir devam eden üretici bazlı emniyet performans karşılaştırmalarına ampirik ve güncel bir veri setiyle katkı sunmaktadır. Havacılık güvenliğinde en güvenilir üretici algısının nesnel temellerini sörgülayan makale, ICAO veritabanı üzerinden dar gövdeli uçak ailelerini boylamsal olarak analiz ederek emniyet performansındaki gelişim trendlerini ortaya koymaktadır. Çalışma, geleneksel inanışların aksine Airbus'ın uzun vadeli iyileşme hızında ve belirli olay kategorilerinde daha olumlu bir performans sergilediğini göstererek sektörel standartların ve emniyet yönetim sistemlerinin geliştirilmesinde önemli bir zemin hazırlamaktadır.

Çalışma, daha önce havacılık emniyeti alanında üretici performansını karşılaştıran Vasigh ve Helmkay (2000) ile aviyonik kaynaklı kazaları inceleyen Baidzawi ve diğerleri (2019) gibi öncü çalışmaların üzerine inşa edilmiştir. Önceki araştırmaların bulgularını 2008-2019 yıllarını kapsayan geniş bir zaman diliminde doğrulayan yazar, insan faktörünün kazalardaki rolünü vurgulayan Kharoufah ve diğerleri (2018) ile de paralellik kurmaktadır. Çalışma, önceki literatürde yer alan üretici karşılaştırmalarını sadece kaba kaza sayıları üzerinden değil, uçuş saatleri ve kalkış sayılarına göre normalleştirilmiş kaza oranları ve CAGR gibi gelişmiş göstergelerle zenginleştirerek genişletmektedir.

Havacılık emniyeti ve risk yönetimi literatürüne yapılan temel katkı, dar gövdeli ticari uçak filosunun güvenlik performansını çok boyutlu istatistiksel testlerle analiz ederek metodolojik bir çeşitlilik sunmasıdır. Çalışma, Boeing 737 MAX kazalarını dışarıda bırakmaya yönelik siyah kuğu iddialarını bilimsel tarafsızlıkla reddederek, tüm olayların bütüncül bir şekilde analiz edilmesinin metodolojik gerekliliğini ortaya koymaktadır. Bu yönüyle, havacılık sektörü araştırmacılarının veri temizleme süreçlerinde yapabilecekleri taraflı yaklaşımları eleştirmekte ve daha şeffaf, güvenilir ve tekrarlanabilir bir literatür taraması standardı sunmaktadır.