2015 Nepal Depremi Sonrasında Hastane Dayanıklılığı: Hastane Personeliyle Yapılan Yarı Yapılandırılmış Görüşmelerden Elde Edilen Bulgular

Afetlerin kamu sağlığı üzerindeki yıkıcı etkileri ve sağlık sistemlerinde oluşturduğu ani yükler, hastanelerin afet anında ve sonrasında işlevselliğini koruma kapasitesini stratejik bir tartışma alanı haline getirmiştir. Sendai Afet Risklerinin Azaltılması Çerçevesi gibi uluslararası politika metinlerinde dirençli hastane kavramı öne çıkarılsa da mevcut kuramsal çerçevelerin büyük çoğunluğu afet öncesi planlama süreçlerine dayanmakta ve gerçek afet sahalarından elde edilen ampirik verilerle yeterince doğrulanmamaktadır. Özellikle gelişmekte olan ülkelerde meydana gelen büyük ölçekli depremler, sağlık altyapısını ve nitelikli insan kaynağını ciddi biçimde zorlamaktadır. Bu bağlamda, afetin hemen ardından ön saflarda hizmet veren hastane çalışanlarının sunduğu doğrudan deneyimler, kurumsal dayanıklılığın pratikte nasıl şekillendiğini anlamak açısından kritik bir boşluğu doldurmaktadır.

Bu araştırma, 2015 yılında Nepal'de meydana gelen şiddetli depremin ardından Katmandu'daki Tribhuvan Üniversitesi Eğitim Hastanesinin (TUTH) gösterdiği kurumsal ve bireysel dayanıklılık süreçlerini personelin algıları doğrultusunda çözümlemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada nitel araştırma deseni benimsenmiş olup farklı unvan, kıdem ve departmanlardan seçilen 18 hastane çalışanıyla yarı yapılandırılmış derinlemesine görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Verilerin analizinde '4R' dayanıklılık modeli (yedeklilik, kaynak zenginliği, sağlamlık, hız) kapsamında tümdengelimsel kodlama; personelin bireysel uyum mekanizmalarını ve karşılaştığı yükleri belirlemek amacıyla ise tümevarımsal tematik analiz yöntemleri bir arada uygulanmıştır. Katılımcı grupları doktorlar, hemşireler, fizyoterapistler, eczacılar, teknisyenler ve idari personeli kapsayarak çok boyutlu bir veri çeşitliliği sağlamıştır.

Araştırma bulguları, hastanenin yapısal olarak depreme dayanıklı inşa edilmiş olması sayesinde işlev kaybını engellediğini ve acil vakalara müdahale kapasitesini hızla artırdığını göstermektedir. Ancak bu durum rutin hizmetlerin durdurulması ve bakım kalitesinden geçici tavizler verilmesi pahasına gerçekleşmiştir. Sistemik dayanıklılığın araçları incelendiğinde, acil durum planının yanı sıra süreç içerisinde ortaya çıkan anlık adaptasyonların yedeklilik ve kaynak zenginliği boyutlarında belirleyici rol oynadığı tespit edilmiştir. Personelin bireysel dayanıklılığı ise üç temel belirleyen etrafında şekillenmiştir: fiziksel ve kurumsal güvenlik hissi, yapılan işin anlamlılığı ve kurumsal/toplumsal aidiyet duygusu. Dışarıdan gelen tıbbi ekiplerin ve bağışların yönetimi lojistik zorluklar yaratsa da yerel ağlar ve personel dayanışması yanıt sürecini sürdürülebilir kılmıştır.

Elde edilen sonuçlar, literatürdeki mevcut hastane dayanıklılığı modellerinin yalnız planlanmış tedbirlere değil, kriz anında gelişen esnek uyum kapasitelerine de yer vermesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Hastane dayanıklılığı ile personel dayanıklılığının birbirinden bağımsız düşünülemeyeceği, çalışanların ruhsal ve fiziksel refahının kriz yönetiminin merkezine konulması gerektiği vurgulanmaktadır. Bu çalışma, literatür taraması yapan araştırmacılar için afet yönetimi, sağlık hizmetleri araştırmaları ve kriz dönemlerinde insan kaynağı yönetimi başlıklarında ampirik bir referans sunmaktadır. Gelecekteki afet hazırlık planlarının kapsayıcı bir anlayışla farklı kademelerdeki personelin saha deneyimleri doğrultusunda yeniden tasarlanması gerekliliğine işaret edilmektedir.

Bu çalışma, 2015 Nepal depreminde üçüncü basamak sevk hastanesi personeline odaklanarak hastane dayanıklılığının materyal koşullardan ziyade işlevsel ve insani süreçlere dayandığını göstermektedir. Elde edilen bulgular, acil tıbbi müdahale kapasitesinin artırılması sürecinde rutin sağlık hizmetlerinin aksadığını ve kalite standartlarından taviz verildiğini net biçimde ortaya koymaktadır.

Yazarlar, kurumsal planlamaların ve tatbikatların kriz anında rehberlik ettiğini ancak beklenmeyen durumlar karşısında personelin kendiliğinden geliştirdiği esnek uyarlamaların sistemik süreklilik için belirleyici olduğunu savunmaktadır. Tıbbi malzeme kısıtları, koordinasyon eksiklikleri ve dış yardım ekiplerinin entegrasyonu gibi işlevsel zorluklar, ön saflardaki çalışanların proaktif kararlarıyla aşılabilmiştir.

Elde edilen bulgular literatürle ilişkilendirildiğinde, mevcut hastane dayanıklılık çerçevelerinin çoğunlukla afet öncesi statik durumlara veya üst düzey yönetici perspektiflerine odaklandığı görülmektedir. Tayfun Haiyan sonrası yapılan araştırmalarla uyumlu şekilde, personelin aile kaygıları ile görevi arasındaki ikilemi yönetmesinin ve kurumsal güvenlik algısının afet yanıtındaki kritik önemi teyit edilmiştir.

Sonuç olarak yazar, sistemik hastane dayanıklılığı ile bireysel personel dayanıklılığının birbirinden ayrılamaz bir bütün oluşturduğunu vurgulamaktadır. Gelecekteki afet yönetimi stratejileri ve kurumsal dayanıklılık politikaları, yalnızca altyapı ve lojistiğe değil, çalışanların psikososyal refahına, güvenlik gereksinimlerine ve multidisipliner katılımı teşvik eden esnek planlama modellerine odaklanmalıdır.

Gil Cuesta ve arkadaşları (2018) tarafından Tayfun Haiyan sonrası yapılan çalışmaya benzer şekilde hastane çalışanlarının aile sorumlulukları ile mesleki yükümlülükler arasında ikilem yaşadığı ve güvenlik hissinin çalışmaya devam etmede kritik olduğu görülmüş; ancak Filipinler örneğindeki dini inanca başvurma mekanizması Nepal örnekleminde gözlemlenmemiştir (Almeida et al., 2021).

Labarda ve arkadaşları (2017) afet sonrası dayanıklılığı üst düzey yönetici deneyimleriyle sınırlı şekilde incelerken, bu çalışma saha ön saflarındaki personelin yaşadığı işlevsel güçlüklerin genel afet yanıtı ve hastane dayanıklılığı üzerindeki doğrudan etkisini ortaya koyarak literatürdeki bu boşluğu doldurmaktadır (Almeida et al., 2021).

İncelenen çalışma, hastane afet dayanıklılığı literatüründe teorik ve afet öncesi simülasyon odaklı modeller ile gerçek afet durumlarındaki saha pratikleri arasında köprü kurma işlevi görmektedir. Literatürde daha önce mühendislik perspektifiyle geliştirilmiş olan 4R (Robustness, Rapidity, Redundancy, Resourcefulness) çerçevesi, çoğunlukla afetten önceki hazırlık durumlarını ve üst düzey yönetici görüşlerini incelemekteydi. Bu makale ise, 2015 Nepal depremi sonrasında bir üçüncü basamak sevk hastanesindeki ön saf sağlık çalışanlarının doğrudan deneyimlerine odaklanarak mevcut kuramsal modelleri ampirik saha gerçekliğiyle doğrulamakta ve genişletmektedir. Bu bakımdan çalışma, hastane esnekliğinin yalnızca pasif altyapı sağlamlığından ibaret olmadığını, insani faktörler ve kriz anında gelişen anlık kararlarla şekillenen dinamik bir süreç olduğunu literatüre kazandırmaktadır.

Çalışma, Cimellaro ve arkadaşları (2010) ile Zhong ve arkadaşları (2014) tarafından kavramsallaştırılan 4R hastane dayanıklılığı modelini temel altyapı olarak kullanmaktadır. Ancak önceki çalışmalar dayanıklılığı statik ve afet öncesi planlama düzeyinde ele alırken, bu yayın afet anında ve sonrasında ortaya çıkan esnek uyarlamaların (emerging adaptations) önemini göstererek literatürdeki boşluğu doldurmaktadır. Ayrıca Labarda ve arkadaşlarının (2017) Tayfun Haiyan sonrası Filipinler'de yürüttüğü araştırma ve Gil Cuesta ve arkadaşlarının (2018) sağlık personeli üzerindeki afet etkisi çalışmalarına paralel biçimde, çalışanların aile kaygısı ile mesleki sorumluluk arasındaki ikilemini ele almaktadır. Antonovsky'nin (1998) salutojenez ve tutarlılık duygusu kuramından beslenerek, bireysel dayanıklılığı kurumsal dayanıklılığın ayrılmaz bir parçası olarak teorik çerçeveye entegre etmektedir.

Afet yönetimi ve sağlık hizmetleri araştırmaları alanında yürütülen literatür taramaları için bu makale, kurumsal afet planlarının saha gerçekleriyle uyumunu ve insan kaynağının esneklik kapasitesini değerlendiren kilit bir sentez kaynağı sunmaktadır. Geleneksel literatürde sıklıkla göz ardı edilen ön saf çalışanlarının algıları, acil durumlarda sağlık hizmeti sunumunda meydana gelen kalite tavizlerini ve informal karar mekanizmalarını görünür kılmaktadır. Literatür taraması yapan araştırmacılar için bu çalışma, hastane dayanıklılığının yalnızca fiziki ve lojistik imkânlarla değil, çalışan refahı, kurumsal güvenlik algısı ve aidiyet duygusu gibi psikososyal boyutlarla birlikte ele alınması gerektiğini kanıtlayan ampirik bir referans noktası teşkil etmektedir.