Depresyon ve Anksiyete Bozukluklarında Öz-Anlayış

Duygu düzenleme süreçlerinin temel yapı taşlarından biri olan öz-anlayış, bireyin yaşadığı başarısızlık ve acı verici deneyimler karşısında kendisine öz-eleştiri yerine şefkatle yaklaşmasını ve bu durumları evrensel insan deneyiminin bir parçası olarak görmesini ifade eder. Psikopatoloji literatüründe öz-anlayış eksikliğinin majör depresyon ve anksiyete bozukluklarının gelişimi ile sürdürülmesinde kritik bir risk faktörü olduğu yönündeki teorik kabule rağmen, Türkiye'deki klinik örneklemlerde depresyon ve anksiyete tanılı olguların karşılaştırmalı analizine odaklanan nicel veriler oldukça kısıtlıdır. Bu çalışma, psikiyatri polikliniğine başvuran depresif ve anksiyöz olguların öz-anlayış, benlik saygısı ve psikolojik iyi oluş puanlarını sağlıklı bireylerle kıyaslayarak klinik tablo düzeyindeki özgün farklılıkları belirleme gereksiniminden doğmuştur.

Tanımlayıcı ve kesitsel bir ampirik araştırma olarak tasarlanan çalışmaya, Afyonkarahisar Sağlık Bilimleri Üniversitesi Tıp Fakültesi Psikiyatri Polikliniğinde DSM-5 ölçütlerine göre majör depresyon tanısı alan 100 hasta, anksiyete bozukluğu tanısı alan 100 hasta ve 100 sağlıklı gönüllü olmak üzere toplam 300 katılımcı dahil edilmiştir. Veri toplama sürecinde Sosyodemografik Veri Formu, Beck Anksiyete Ölçeği, Beck Depresyon Ölçeği, Psikolojik İyi Oluş Ölçeği, Öz-Anlayış Ölçeği ve Rosenberg Benlik Saygısı Ölçeği uygulanmıştır. Gruplar arası normallik dağılımı Shapiro-Wilk testi ile incelenmiş, sürekli değişkenlerin grup karşılaştırmalarında medyan değerleri analiz edilmiş ve ölçek puanları arasındaki ilişkiler Pearson korelasyon katsayısı kullanılarak değerlendirilmiştir.

Bulgular, incelenen tüm ölçek skorlarında gruplar arasında istatistiksel olarak yüksek düzeyde anlamlı farklılıklar olduğunu göstermiştir (p<0.001). Öz-anlayış medyan düzeyleri sağlıklı kontrol grubunda 93 iken, anksiyete bozukluğu grubunda 71 ve depresyon grubunda 60 seviyesine düşmektedir. Depresyon grubundaki hastalar en düşük öz-anlayış, benlik saygısı ve psikolojik iyi oluş puanlarını sergilemiştir. Korelasyon analizlerinde depresyon hastalarında öz-anlayışın en güçlü pozitif ilişkiyi benlik saygısı ile (r=0.594, p<0.001), en güçlü negatif ilişkiyi ise depresyon şiddeti ile (r=-0.541, p<0.001) kurduğu saptanmıştır. Anksiyete bozukluğu grubunda da öz-anlayışın en yüksek terazi ilişkisi yine depresyon skoru ile negatif yönde (r=-0.586, p<0.001) gerçekleşmiştir.

Elde edilen sonuçlar, depresif belirtilerin varlığının öz-anlayış düzeyini anksiyete belirtilerine kıyasla daha baskın bir şekilde düşürdüğünü ve anksiyete hastalarında eşlik eden depresif semptomların öz-anlayış kapasitesini doğrudan zayıflattığını ortaya koymaktadır. Yazarlar, depresyon ve depresif öğeler taşıyan anksiyete vakalarının klinik psikoterapi süreçlerinde öz-anlayışı geliştirici müdahalelerin ön plana çıkarılmasının önemini vurgulamaktadır. Bu ampirik çalışma, Türk literatüründe klinik grupları doğrudan karşılaştıran geniş örneklemli yapısıyla öz-anlayış odaklı terapötik yaklaşımların teorik ve pratik gereksinimini destekleyen somut bir kanıt sunmaktadır.

Çalışmanın bulguları, klinik gruplardaki öz-anlayış düzeylerinin sağlıklı kontrollere göre belirgin şekilde düşük olduğunu ve depresyon hastalarının anksiyete hastalarına kıyasla daha düşük öz-anlayış puanına sahip olduğunu göstermektedir.

Yazarlar bu tabloyu, depresif duygu durumun bireyin öz-eleştiri ve olumsuz öz-değerlendirme eğilimini artırmasıyla açıklamakta; depresyonun öz-anlayış üzerindeki baskılayıcı etkisinin anksiyete belirtilerine göre daha güçlü seyrettiğini ifade etmektedir.

Tartışma bölümünde bu sonuçlar literatürle ilişkilendirilmiş; anksiyete hastalarında da eşlik eden depresif semptomların öz-anlayışı anksiyete semptomlarından daha fazla öngördüğü tespit edilerek duygu düzenleme güçlüklerinin ortak yapısına dikkat çekilmiştir.

Sonuç olarak, kesitsel tasarımın neden-sonuç ilişkisini sınırlamasına rağmen, ulaşılan korelasyonlar klinik psikiyatri uygulamasında ve psikoterapi süreçlerinde öz-anlayış odaklı yaklaşımların merkeze alınmasının önemini net bir şekilde ortaya koymaktadır.

Yazarlar, elde ettikleri bulguları Baker ve arkadaşlarının (2019) çalışmasıyla karşılaştırarak yüksek öz-anlayışın öz-eleştiriyi ve olumsuz benlik değerlendirmesini azalttığını, bu durumun da depresyon hastalarında benlik saygısını destekleyici bir mekanizma işlevi gördüğünü vurgulamaktadır (Gürsoy & AKKOYUN, 2023).

Bu makale, klinik psikoloji ve psikiyatri literatüründe öz-anlayışın duygu düzenleme işlevini ampirik bir çerçevede klinik örneklem üzerinden sınayarak literatürdeki önemli bir boşluğu doldurmaktadır. Uluslararası araştırmalar çoğunlukla klinik dışı ve öğrenci örneklemlerinde yürütülmüşken, bu çalışma majör depresyon ve anksiyete bozukluğu tanısı almış hasta gruplarını sağlıklı kontrollerle doğrudan karşılaştırmaktadır. Çalışma, öz-anlayışın yalnızca genel psikolojik sağlığın bir göstergesi olmadığını, depresif bozukluklar ve anksiyete bozukluklarındaki semptom şiddeti, benlik saygısı ve psikolojik iyi oluş seviyeleriyle doğrudan ilişkili dinamik bir klinik değişken olduğunu ampirik verilerle kanıtlamaktadır.

Çalışma, Neff tarafından ortaya konulan öz-anlayış kuramsal modelini ve klinik psikopatoloji literatüründeki önceki bulguları temel almaktadır. Depresif ve anksiyöz bireylerin kendilerine yönelik katı ve yargılayıcı tutumlarını inceleyen geçmiş araştırmalarla paralellik gösteren çalışma, öz-anlayışın depresyon hastalarında anksiyete hastalarına kıyasla belirgin derecede daha düşük olduğunu göstererek literatürü ilerletmektedir. Ayrıca anksiyete hastalarında eşlik eden depresif belirtilerin öz-anlayışı anksiyete semptomlarından daha güçlü öngördüğünü saptayarak, Krieger ve arkadaşlarının yanı sıra Van Dam ve ekibinin transdiyagnostik duygu düzenleme üzerine yaptığı kuramsal vurguları desteklemekte ve klinik düzeyde somutlaştırmaktadır.

Bir literatür taramasında veya tez çalışmasında bu araştırma, klinik tanı almış hasta gruplarında öz-anlayışın koruyucu ve düzenleyici rolünü gösteren birincil ampirik kaynak olarak işlev görür. Türkiye'deki klinik örneklemlerde yürütülen kısıtlı sayıdaki araştırmadan biri olması sebebiyle, kültürlerarası ve bölgesel psikiyatri yazınına özgün bir katkı sunar. Araştırmanın bulguları, psikoterapötik müdahalelerde öz-anlayış geliştirici tekniklerin depresif belirtileri azaltmada ve benlik saygısını yükseltmedeki kritik yerini vurgulayarak, kuramsal modeller ile klinik uygulama arasındaki köprüyü güçlendirir.