Ergenlerde Akran Zorbalığına Maruz Kalma, Psikolojik Sıkıntı ve Okul Aidiyetinin Koruyucu Rolü

Çocukluk ve ergenlik dönemlerinde akran zorbalığına maruz kalma, bireylerin ruh sağlığı ve psikososyal gelişimi üzerinde uzun vadeli olumsuz etkiler yaratan ciddi bir toplumsal halk sağlığı sorunudur. Literatürde akran zorbalığının depresyon ve kaygı gibi içselleştirme bozukluklarıyla güçlü ilişkileri olduğu bilinmekle birlikte, zorbalığın farklı gelişimsel dönemlerdeki birikimli etkileri ve okul ortamındaki koruyucu faktörlerin bu olumsuzlukları nasıl hafiflettiği konusu henüz tam olarak aydınlatılamamıştır. Sosyal ekolojik kuram çerçevesinde, bireysel düzeydeki ruh sağlığı çıktıları yalnızca akran ilişkileriyle değil, okul ve topluluk düzeyindeki kurumsal ve sosyal bağlamlarla da etkileşim halindedir. Bu doğrultuda, zorbalığa maruz kalma sürekliliğinin incelenmesi ergenlik dönemindeki psikolojik sıkıntıların önlenmesinde kritik bir alan oluşturmaktadır.

Bu çalışmanın temel amacı, çocukluk ve ergenlik dönemlerinde yaşanan akran zorbalığının ergenlikteki kaygı ve depresyon düzeyleriyle olan ilişkisini ve okul aidiyeti ile müfredat dışı etkinliklere katılımın bu ilişkideki koruyucu/düzenleyici rolünü ortaya koymaktır. Araştırmada Amerika Birleşik Devletleri genelini temsil eden Ailelerin Geleceği ve Çocuk Refahı Çalışması (FFCWS) verileri kullanılmıştır. Analizler 9 ve 15 yaşlarında akran zorbalığı ölçümleri eksiksiz olan 2.175 ergenin (ortalama yaş 15,5; %50,2 Siyah, %49,4 kız) verileriyle gerçekleştirilmiştir. Zorbalığa maruz kalma durumu; zorbalık yaşamayanlar, geçmişte (9 yaşında) yaşayanlar, yakın dönemde (15 yaşında) yaşayanlar ve uzun süreli (her iki yaşta da) yaşayanlar şeklinde kategorize edilmiştir. Psikolojik sıkıntı belirtileri BSI ve CES-D ölçekleriyle ölçülmüş, çok değişkenli regresyon analizlerinde bireysel, ailevi ve okul düzeyindeki karmaşık karıştırıcı değişkenler kontrol edilmiştir.

Araştırmanın bulguları, akran zorbalığına maruz kalmanın ergenlerin psikolojik sıkıntı düzeylerini belirgin şekilde artırdığını ve bu etkinin doza/süreye bağlı bir birikim gösterdiğini ortaya koymaktadır. Hiç zorbalığa uğramayan referans grubuyla karşılaştırıldığında; geçmişte (beta = 0,60), yakın dönemde (beta = 1,83) ve uzun süreli (beta = 2,65) zorbalığa maruz kalan ergenlerin kaygı puanları anlamlı derecede yüksek bulunmuştur. Depresyon açısından ise yakın dönemde (beta = 1,89) ve uzun süreli (beta = 2,14) zorbalık yaşayan ergenlerde anlamlı artışlar saptanırken, yalnızca 9 yaşında yaşanan zorbalığın 15 yaşındaki depresyonla doğrudan ilişkisi bulunamamıştır. Düzenleyici değişken analizlerinde, yüksek okul aidiyetinin yakın dönemli akran zorbalığı ile depresyon belirtileri arasındaki olumsuz ilişkiyi anlamlı düzeyde zayıflattığı ve koruyucu bir tampon işlevi gördüğü belirlenmiştir.

Elde edilen sonuçlar, ergenlik döneminde okul ortamının yalnızca risklerin yaşandığı bir alan değil, aynı zamanda ruh sağlığını koruyan gelişimsel bir destek mekanizması olduğunu kanıtlamaktadır. Yazarın ulaştığı çıkarımlar, okulla kurulan güçlü duygusal ve sosyal bağların (okul aidiyeti), akran zorbalığının tetiklediği depresif süreçleri hafifletmede stratejik bir rol üstlendiğini göstermektedir. Bu yönüyle çalışma, literatürdeki tekil zamanlı zorbalık ölçümlerinin ötesine geçerek birikimli zorbalık olgusunu sosyal ekolojik bağlamda ele almakta ve okul temli müdahale programları için somut kanıtlar sunmaktadır. Gelecek araştırmalarda ve lisansüstü tez çalışmalarında, okul aidiyetini güçlendiren sınıf içi ve okul geneli politikaların deneysel ve boylamsal tasarımlarla incelenmesi büyük önem taşımaktadır.

Bulgular, çocukluk ve ergenlik dönemlerindeki akran zorbalığı maruziyetinin ergenlerin kaygı ve depresyon düzeylerinde adım adım artan bir birikimli olumsuz etki yarattığını göstermektedir. Özellikle hem 9 hem de 15 yaşında zorbalığa uğrayan uzun süreli mağdurlar en yüksek psikolojik sıkıntı puanlarını sergilemiştir.

Yazarlar bu durumu, çocukluktan ergenliğe uzanan birikimli olumsuz çocukluk deneyimlerinin ruh sağlığı üzerindeki katlanarak artan riskiyle açıklamaktadır. Ergenlik dönemindeki zorbalığın kaygı ve depresyonla daha güçlü ilişki göstermesi ise bu yaş grubundaki akran ilişkilerine yönelik artan sosyal duyarlılıkla gerekçelendirilmektedir.

Tartışma bölümünde elde edilen sonuçlar literatürdeki kronik zorbalık ve içselleştirme sorunları ilişkileriyle karşılaştırılmaktadır. Yüksek okul aidiyetinin depresif belirtileri tamponlayıcı etkisi, Steiner ve arkadaşlarının ergenlikteki aidiyetin uzun vadeli koruyucu rollerine ilişkin geniş çaplı boylamsal kanıtlarıyla uyumlu bulunmuştur.

Sonuç olarak çalışma, akran zorbalığının olumsuz ruh sağlığı sonuçlarını azaltmada okul iklimi ve aidiyet duygusunun merkezi bir müdahale alanı olduğunu ortaya koymaktadır. Müfredat dışı etkinliklerin tek başına tamponlayıcı olmaması, okul içindeki aidiyet ve sosyal bağların niteliğinin önemini göstermektedir.

Yazarlar elde ettikleri bulguyu Steiner ve arkadaşlarının (2019) 14.800 ergenle yürüttüğü çalışmayla karşılaştırmaktadır. Söz konusu araştırmada da yüksek okul aidiyetinin ergenlikteki duygusal sıkıntıları ve intihar düşüncesini azaltarak yetişkinlik dönemine kadar uzanan koruyucu etkiler sağladığı gösterilmiş ve mevcut çalışmadaki okul aidiyetinin depresyon üzerindeki tamponlayıcı rolü literatürdeki bu uzun vadeli kanıtlarla desteklenmiştir (Ajibewa et al., 2025, s. 9).

Bu çalışma, ergenlik döneminde akran zorbalığı maruziyeti ile kaygı ve depresyon gibi içselleştirme sorunları arasındaki ilişkiyi boylamsal veri setine dayandırarak ampirik olarak ortaya koyan ve bu olumsuzluklar karşısında okul aidiyetinin koruyucu rolünü gösteren bir epidemiyolojik kamu sağlığı araştırmasıdır. Literatürde tek bir zaman noktasına odaklanan kesit araştırmaların aksine, çocukluktan ergenliğe uzanan süreçteki birikimli (kumülatif) zorbalık maruziyetlerini sınıflandırarak ruh sağlığı üzerindeki basamaklı risk artışını belgelendirmektedir. Sosyal ekolojik modeli temel alarak okul düzeyi ve hanehalkı karıştırıcı değişkenlerini denetlemesi, araştırmaya yöntemsel ve kuramsal bir derinlik kazandırmaktadır.

Çalışma, akran zorbalığının çocuk ve ergenlerde içselleştirme sorunlarına yol açtığını saptayan klasik literatürü doğrulamakta ve bu bulguları birikimli maruziyet perspektifiyle ileriye taşımaktadır. Ettekal ve arkadaşlarının (2023) kronik zorbalık yörüngelerinin ruh sağlığı üzerindeki olumsuz etkilerine dair bulgularıyla örtüşen sonuçlar üretirken, zorbalığın zamansal zamanlamasına (geçmiş, yakın dönem ve uzun süreli) göre psikolojik sıkıntının nasıl farklılaştığını göstermektedir. Ayrıca Steiner ve arkadaşlarının (2019) ergenlikteki koruyucu bağlara dair geniş ölçekli kanıtlarını genişleterek, okul aidiyetinin özellikle yakın dönem ergenlik zorbalığı ile depresif belirtiler arasındaki ilişkiyi belirgin şekilde tamponladığını yöntemsel denetimlerle doğrulamaktadır.

Bir literatür taramasında veya kavramsal çerçevede bu çalışma, akran zorbalığının tekil bir olay değil, gelişimsel süreç boyunca biriken bir risk faktörü olduğunu gösteren kilit bir kanıt kaynağı olarak işlev görür. Okul aidiyetinin ve okuldaki olumlu sosyal iklimin ergenlerin depresif belirtilerine karşı koruyucu bir mekanizma sunduğunu ampirik olarak belgelemesi, önleme ve müdahale programlarının tasarlanmasında kuramsal dayanak sağlar. Sosyoekonomik, bireysel ve okul düzeyindeki kurumsal değişkenlerin (Title I uygunluğu, sınıf mevcutları, öğrenci sayısı) eşzamanlı denetlenmesi, literatürdeki yöntemsel kafa karışıklıklarını gidermeye katkıda bulunur.