Gücünü Doğallaştırmasından Alan Bir Yapı: Sağlığın Yerleşimci Sömürgeci Belirleyicilerinin Kavramsal Çerçevesi

Küresel Kuzey halk sağlığı ve tıp disiplinlerinde yerli halkların yerleşimci nüfuslara kıyasla daha erken yaşta ölmesi ve kronik hastalıklara daha sık yakalanması uzun süredir belgelenen bir olgudur. Ancak bu eşitsizlikler sıklıkla biyolojik indirgemecilik, genetik yatkınlık veya bireysel yaşam tarzı tercihleri gibi nedensellik modelleriyle açıklanmaya çalışılmış, böylece sömürgeci yapıların sorumluluğu gizlenmiştir. Son yıllarda sağlığın toplumsal ve yapısal belirleyicilerine dair ilginin artmasına rağmen, mevcut yapısal çerçeveler yerleşimci sömürgeciliği analitik bir değişken olarak büyük ölçüde dışarıda bırakmıştır. Bu çalışma, söz konusu eksikliğin yerli sağlığındaki nedensel mekanizmaların anlaşılmasını engellediğini belirterek halk sağlığında epistemolojik bir dönüşüm ihtiyacını ortaya koymaktadır.

Bu makalenin temel amacı, yerleşimci sömürgeciliğin sağlığı şekillendiren temel ve özgün bir yapı olduğunu kuramsal olarak argümante etmek ve bu ilişkinin mevcut ampirik araştırma yöntemleriyle incelenebileceğini kanıtlamaktır. Kavramsal ve kuramsal bir inceleme tasarımına sahip olan çalışmada, nitel metin analizi ve disiplinlerarası sentez yöntemleri uygulanmıştır. Yazarlar, yerleşimci sömürgeciliğin geçmişte tamamlanmış bir olay değil, günümüzde de mülksüzleştirme ve mekânsal tecrit gibi mekanizmalarla devam eden kesintisiz bir toplumsal yapı olduğunu üç temel argüman etrafında çözümlemektedir. Çözümleme çerçevesi, yerli çalışmaları ile eleştirel halk sağlığı yaklaşımlarını birleştirerek somut epidemiyolojik hipotezler geliştirilmesine zemin hazırlamaktadır.

Çalışmanın sunduğu temel önermelere göre, yerleşimci sömürgecilik 'yerliyi ortadan kaldırma mantığı' üzerinden hareket eder ve toprağı ele geçirme amacıyla zorunlu göç ettirme, mekânsal tecrit, kültürel asimilasyon, sakatlama ve çocuksuzlaştırma gibi stratejiler uygular. İkinci olarak, ırksallaştırma süreçlerinin yerleşimci sömürgeci hedeflere göre biçimlendiği gösterilmektedir; Afrika kökenlilerin emeği için dahil edici ırksallaştırmaya tabi tutulmasına karşılık yerli halklar toprakları için yok edici/dışlayıcı ırksallaştırmaya maruz kalmaktadır. Üçüncü olarak, yapısal ırkçılık araştırmalarında kullanılan çok boyutlu ve karma yöntemli metodolojik yeniliklerin, yerleşimci sömürgeciliğin sağlık üzerindeki karmaşık ve tarihsel etkilerini nicel ve nitel olarak ölçmede başarıyla kullanılabileceği ortaya konulmaktadır.

Tartışma ve sonuç bölümünde yazarlar, yerleşimci sömürgeciliği dekolonize etmeden yürütülecek ırkçılık karşıtı halk sağlığı politikalarının yetersiz kalacağını ve sömürgeci zararları yeniden üretebileceğini savunmaktadır. Sağlıkta hakkaniyetin sağlanabilmesi için yalnızca sağlık hizmetlerine erişimin düzenlenmesi yeterli olmayıp, yerli topraklarının iadesi, siyasi egemenliğin tanınması ve sömürgeci bilgi üretim paradigmalarının dönüştürülmesi gerekmektedir. Bu çalışma, literatürde yerli sağlığı eşitsizliklerini doğallaştıran söylemleri kırarak araştırmacılara ampirik ve teorik çalışmalarda kullanabilecekleri analitik bir harita sunmakta ve gelecekteki tez ile makale araştırmalarına sağlam bir kavramsal zemin kazandırmaktadır.

Çalışmanın ortaya koyduğu temel bulgular, Yerli halklar ile yerleşimci nüfuslar arasındaki kalıcı sağlık eşitsizliklerinin yalnızca bireysel biyoloji, davranış veya sosyoekonomik düzeyle açıklanamayacağını, aksine doğrudan yerleşimci sömürgeci yapının devam eden yok etme mantığından kaynaklandığını göstermektedir.

Yazarlar bu durumu, yerleşimci sömürgeciliğin geçmişte tamamlanmış tekil bir tarihsel olay değil, günümüzde de toplumsal, hukuki ve mekânsal hiyerarşileri yeniden üreten canlı bir sistem olmasıyla açıklamaktadır. Bu sistem, topraksızlaştırma ve asimilasyon yoluyla Yerli nüfusun varlığını ve egemenliğini ortadan kaldırmayı hedeflemektedir.

Tartışma bölümünde mevcut halk sağlığı ve epidemiyoloji literatürü eleştirilerek, sömürgeciliğin yalnızca genel bir 'ırkçılık' başlığı altında toplanmasının yetersiz kaldığı belirtilmektedir. Paradies ve diğer araştırmacıların çalışmalarına atıfla, yapısal ırkçılık araştırmalarında geliştirilen çok boyutlu ve karma yöntemlerin yerleşimci sömürgecilik belirleyicilerini ölçmede de başarıyla uygulanabileceği ifade edilmektedir.

Sonuç olarak, Yerli sağlığını iyileştirmeye yönelik müdahalelerin yalnızca sağlık hizmetlerine erişimi artırmakla sınırlı kalmaması gerektiği; gerçek bir çözümün toprağın iadesini, Yerli öz yönetim hakkını ve yerleşimci devlet yapılarının dekolonizasyonunu kapsayan köklü bir siyasal ve toplumsal dönüşümden geçtiği vurgulanmaktadır.

Çalışmada, Paradies'in sömürgeciliğin tarihsel süreçteki karmaşıklığı nedeniyle doğrudan ölçülemeyebileceği yönündeki tereddütüne karşı çıkılmakta; sömürgeciliğin geçmiş bir olay değil güncel bir yapı olduğu vurgulanarak epidemiyolojik olarak incelenebileceği savunulmaktadır (Wispelwey et al., 2023).

Elias ve arkadaşlarının Kanada'daki Yerli konut okullarının kuşaklararası travma ve intihar riski üzerindeki nicel etkilerini gösteren çalışması, yerleşimci sömürgeci yok etme mekanizmalarının doğrudan ölçülebilir sağlık sonuçları ürettiğine kanıt olarak tartışılmaktadır (Wispelwey et al., 2023).

Bu çalışma, halk sağlığı ve tıp literatüründe sıklıkla göz ardı edilen yerleşimci sömürgecilik kavramını yapısal bir sağlık belirleyicisi olarak merkeze almaktadır. Literatürde Yerli halkların sağlık sorunlarının genetik, kültürel ya da bireysel davranışsal faktörlerle açıklanmaya çalışılmasına güçlü bir kuramsal alternatif sunar. Makale, yerleşimci sömürgeci yapıların günümüzde de etkin olduğunu savunarak, tarihsel travma tartışmalarını günümüzün somut yok etme ve mülksüzleştirme teknolojileri üzerinden test edilebilir bir zemine taşımaktadır. Böylece, sağlık eşitsizliklerinin kökenlerini açıklamada sömürgecilik çalışmalarını disiplinler arası bir araç olarak konumlandırır.

Çalışma, sömürgeciliğin sağlık üzerindeki etkilerini inceleyen ancak bunları genellikle geçmişte kalmış tarihsel olaylar olarak ele alan önceki çalışmalardan ayrışmaktadır. Kirmayer ve Gone gibi araştırmacıların tarihsel travma modellerine değer atfetmekle birlikte, transjenerasyonel bağların ölçülmesindeki metodolojik zorluklara dikkat çekmektedir. Paradies (2016) tarafından savunulan sömürgeciliğin doğrudan ölçülemeyeceği fikrini esneterek, yapısal ırkçılık literatüründe (örneğin Bailey vd., 2017) kullanılan çok boyutlu ve karma yöntemlerin bu alana da uyarlanabileceğini öne sürer. Böylece önceki kuramsal çıkmazları metodolojik bir köprüyle aşmaktadır.

Halk sağlığı literatür taramalarında ırkçılık, ayrımcılık ve sosyoekonomik adaletsizlikler sıklıkla genel başlıklar altında toplanmaktadır. Bu makale, yerleşimci sömürgeciliği bu kavramlardan ayırarak ona özgün ve kurucu bir konum kazandırmaktadır. Sömürgeci yok etme mantığının (eliminasyon) mekânsal tecrit, zorunlu asimilasyon ve unchilding gibi farklı boyutlarını kavramsallaştırarak araştırmacılara zengin bir analitik araç seti sunmaktadır. Literatür taraması yapan araştırmacıların, ırkçılık karşıtlığı ile dekolonizasyon arasındaki kritik ayrımı kavramalarını sağlayarak daha doğru ve hedefli politikalar üretilmesine katkıda bulunur.