İşitme Engelli ve Normal Isiten Basketbol ve Voleybölçularin Tekrarlı Aktif Sıçrama Performanslarındaki Çok Boyutlu Farklılıklar: Yükseklik, Kuvvet ve Ivme

Spor bilimleri literatüründe, basketbol ve voleybol gibi dinamik branşlarda dikey sıçrama performansı, teknik başarıyı ve atletik kapasiteyi doğrudan etkileyen en kritik biomotorik özelliklerden biri olarak kabul edilmektedir. Sıçrama eyleminin müsabaka ve antrenman esnasında sürekli olarak tekrarlanması, sporcuların nöromüsküler sistemlerinin yörgünluga karşı direncini ve biyomekaniksel tutarlılığını on plana çıkarmaktadır. İşitme engelli sporcuların vestibuler sistemlerindeki olası işlevsel farklılıkların ve motor kontrol mekanizmalarındaki sapmaların, alt ekstremite kas kuvveti, denge kontrolü ve sıçrama dinamikleri üzerindeki yansımaları spor bilimlerinde derinlemesine araştırılması gereken önemli bir problem alanıdır. Bu bağlamda, işitme engelli elit sporcuların dikey sıçrama esnasında sergiledikleri biyomekaniksel parametrelerin, sağlıklı akranlarıyla karşılaştırmalı olarak analiz edilmesi, engelli sporculara yönelik antrenman programlarının optimize edilmesi açısından kritik bir gereksinimdir.

Bu çalışma, Türkiye İşitme Engelliler Basketbol ve Voleybol Milli Takımları ile Türkiye Birinci Liglerinde aktif olarak mücadele eden elit düzeydeki erkek sporcuların tekrarlı aktif sıçrama performanslarını çok boyutlu olarak karşılaştırmayı amaçlamaktadır. Araştırmanın örneklemini 11 işitme engelli basketbölçu, 12 işitme engelli voleybölçu, 14 sağlıklı basketbölçu ve 14 sağlıklı voleybölçu olmak üzere toplam 51 elit erkek sporcu oluşturmuştur. Katılımcıların tekrarlı aktif sıçrama performansları, spor bilimlerinde altın standart olarak kabul edilen üç boyutlu Kistler kuvvet platformu kullanılarak 30 saniye boyunca kesintisiz olarak ölçülmüştür. Elde edilen veriler, 30 saniyelik test süresi boyunca 10'ar saniyelik üç eşit zaman dilimine bolunereke analiz edilmiş ve gruplar arasındaki biyomekaniksel farklılıklar tek yönlü varyans analizi ile Bonferroni post-hoc testleri kullanılarak değerlendirilmiştir.

Araştırmanın istatistiksel analiz bulguları, sağlıklı basketbol ve voleybol oyuncularının sıçrama yüksekliği, sıçrama fazındaki ivmelenme değerleri ve ürettikleri ortalama dikey kuvvet parametrelerinde işitme engelli sporculara kıyasla genel olarak daha üstün performans sergilediklerini ortaya koymuştur. İşitme engelli ve sağlıklı gruplar kendi içlerinde branş bazında değerlendirildiğinde ise voleybölçularin sıçrama yüksekliği, itis ivmesi ve dikey reaksiyon kuvvetlerinin basketbölçulara kıyasla daha yüksek olduğu saptanmıştır. Test protokolü boyunca uygulanan 30 saniyelik kesintisiz sıçramalar esnasında, sporcuların ürettikleri dikey kuvvet, sıçrama yükseklikleri ve ivmelenme oranlarının zamanla doğrusal olarak azaldığı tespit edilmiş ve bu performans dususunun işitme engelli sporcularda sağlıklı akranlarına göre çok daha keskin bir şekilde gerçekleştiği biyomekaniksel verilerle doğrulanmıştır.

Elde edilen sonuçlar, işitme engelli sporcuların vestibuler sistemlerindeki harabiyetin ve adduktor kas gruplarını daha az kullanmalarindan kaynaklanan postural salınım dalgalanmalarının, sıçrama yüksekliği ve kuvvet üretimi üzerinde sınırlayıcı bir etki yarattığını göstermektedir. Bu durum, literatürdeki vestibuler bozuklukların postural kontrolü ve dinamik dengeyi olumsuz etkilediğini belirten çalışmalarla tutarlılık göstermektedir. Araştırma, literatürde tekrarlı aktif sıçrama biyomekaniğini işitme engelli elit sporcu popülasyonunda inceleyen ilk çalışma olması bakımından benzersiz bir akademik değere sahiptir. Sonuçlar, işitme engelli sporcuların antrenman planlamalarında nöromüsküler yörgünluga karşı direnci artıracak spesifik alt ekstremite kuvvet, eksantrik güç ve denge egzersizlerine daha fazla yer verilmesi gerektiğini açıkça ortaya koymaktadır.

Elde edilen veriler, 30 saniyelik tekrarlı aktif sıçrama testi süresince hem işitme engelli hem de sağlıklı sporcuların sıçrama yüksekliği, üretilen kuvvet ve ivmelenme değerlerinin 10 saniyelik periyotlar halinde lineer biçimde azaldığını göstermektedir. Ancak bu performans düşüşü işitme engelli basketbol ve voleybol oyuncularında sağlıklı akranlarına kıyasla çok daha keskin bir seyir izlemiştir.

Yazarlar ortaya çıkan bu biyomekanik farklılıkları, işitme engelli bireylerde işitme merkezinin etkilenme derecesine bağlı olarak gelişen vestibüler sistem bozuklukları ve adduktör kas grubunun yetersiz kullanımıyla açıklamaktadır. Nöromüsküler yörgünluğun artmasıyla birlikte alt ekstremite kas kontrolünün zayıflaması, sıçrama esnasında ihtiyaç duyulan eksantrik ve konsantrik kuvvet üretimini olumsuz etkilemektedir.

Elde edilen sonuçlar literatürdeki önceki çalışmalarla karşılaştırıldığında, sağlıklı voleybölçuların ve basketbölçuların aktif sıçrama performanslarının işitme engelli sporculardan üstün olduğunu gösteren Makaracı ve arkadaşlarının (2021b) bulgularıyla tam bir paralellik sergilemektedir. Ayrıca Jafarnezhadgero ve arkadaşlarının (2017) vurguladığı gibi, yürüme ve sıçrama esnasındaki dengesizlikler ve kuvvet kayıpları işitme engelli sporcularda branşa özgü hareket biyomekaniğini doğrudan kısıtlamaktadır.

Çalışma, nitelikli erkek sporcu grubuyla gerçekleştirilmiş olup işitme engelli atletlerin performans takibinde 30 saniyelik tekrarlı aktif sıçrama testinin nöromüsküler yörgünluğu değerlendirmede geçerli bir araç olduğunu ortaya koymaktadır. Yazarlar, antrenörlerin ve kondisyönerlerin işitme engelli sporcuların antrenman programlarında alt ekstremite güç ve dayanıklılığını artırıcı özel egzersizlere yer vermelerini önermektedir.

Yazarlar, Olimpiyat düzeyindeki işitme engelli voleybölçular ile sağlıklı voleybölçuları karşılaştıran önceki çalışmayla uyumlu olarak, sağlıklı sporcuların aktif sıçrama, çömelerek sıçrama ve düşerek sıçrama performanslarında daha üstün sonuçlar elde ettiğini ve işitme engelinin dikey sıçrama biyomekaniği üzerinde olumsuz etkileri bulunduğunu vurgulamaktadır (Soslu et al., 2022).

Yazarlar, işitme engelli ve sağlıklı bireylerin yer reaksiyon kuvveti bileşenlerini inceleyen literatürdeki bulgularla ilişki kurarak, işitme engelli bireylerdeki adduktör kas kullanım eksikliği ve vestibüler bozuklukların gövde ve alt ekstremite kontrolünü zorlaştırarak sıçrama performansındaki kuvvet ve ivme kayıplarına yol açtığını tartışmaktadır (Soslu et al., 2022).

Bu çalışma, spor biyomekaniği ve özel gereksinimli sporcular literatüründe 30 saniyelik tekrarlı aktif sıçrama (RCMJ) protokolünü kullanarak işitme engelli ve sağlıklı basketbol ile voleybol oyuncularını kapsamlı biçimde karşılaştıran ilk ampirik araştırma işlevini taşımaktadır. Çalışma, yalnız tekil dikey sıçrama yüksekliğine odaklanan geleneksel performans ölçümlerinin ötesine geçerek sıçrama süresince üretilen kuvvet, ivmelenme ve ortalama hızın zamansal değişimini ve nöromüsküler yörgünluğun bu parametreler üzerindeki yıpratıcı etkisini açıkça kanıtlamaktadır. Böylece engelli sporcularda vestibüler kontrol ve motor yetersizliklerin performans üzerindeki somut yansımalarını gösteren temel bir başvuru kaynağı oluşturmaktadır.

Araştırma, işitme engelli bireylerin motor becerileri ile alt ekstremite kuvvet dinamiklerini inceleyen önceki çalışmaların (Kurková et al., 2011; Jafarnezhadgero et al., 2017; Makaracı et al., 2021b) bulgularını genişletmekte ve derinleştirmektedir. Önceki literatür işitme engelli atletlerin tekil Counter Movement Jump veya Squat Jump performanslarındaki kısıtlılıkları vurgularken, bu çalışma 30 saniyelik kesintisiz efor protokolüyle yörgünluk faktörünü devreye sokmuş ve nöromüsküler yörgünluk arttıkça işitme engelli sporculardaki performans kaybının sağlıklı akranlarına göre belirgin derecede daha keskin olduğunu doğrulamıştır.

Literatür taraması yapan araştırmacılar için bu çalışma, branş gereksinimleri ile engel durumunun etkileşimini dinamik biyomekanik verilerle açıklayan güçlü bir sentez sunmaktadır. Voleybölçuların basketbölçulara kıyasla sıçrama yüksekliği ve ivmelenme değerlerinde sergilediği üstünlük, branşa özgü hareket kalıplarının nöromüsküler adaptasyondaki rolünü gösterirken; işitme engelli grupta gözlenen kuvvet düşüşleri ise antrenman planlamasında özel nöromüsküler stratejilerin gerekliliğini ortaya koymaktadır. Bu yönüyle çalışma, alan taramalarında hem teorik hem de uygulamalı bir referans noktası sağlamaktadır.