Kültürel Olarak Duyarlı Anne Sağlığını Geliştirme Müdahalesinin Tek Kollu Prospektif Karma Yöntem Uygulanabilirlik Çalışması Protokolü

Annelik ruh sağlığı ve genel iyilik hali, aile işlevselliği ile kadın sağlığının temel belirleyicileri arasında yer almaktadır. Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) tanılı çocuklara bakım veren anneler, genel popülasyona kıyasla belirgin derecede yüksek stres, bakım yükü, toplumsal damgalanma ve tükenmişlik riski taşımaktadır. Ultra-Ortodoks Yahudi (UOJ) toplumu gibi geleneksel ve kültürel olarak muhafazakar yapılarda ise belirgin gender rol beklentileri, ana akım sağlık hizmetlerine karşı temkinli yaklaşım ve ruh sağlığına yönelik damgalama bu zorlukları katlamaktadır. Geleneksel topluluklardaki kadınların öz bakım ve sağlığı geliştirici etkinliklere katılımını kısıtlayan bu yapısal ve kültürel engeller, kültüre duyarlı ve sistematik müdahale моделейinin geliştirilmesini zorunlu kılmaktadır.

Sunulan araştırma protokolü, DEHB olan çocuk sahibi UOJ annelerine yönelik kültürel olarak duyarlı bir anne sağlığını geliştirme müdahalesinin uygulanabilirlik ve kabul edilebilirliğini değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Müdahale Haritalama (Intervention Mapping) çerçevesinin 5. ve 6. adımlarını temel alan çalışma, tek kollu, prospektif ve kontrol grubu bulunmayan karma yöntemli bir uygulanabilirlik deseni taşımaktadır. İsrail'de gerçekleştirilecek çalışmada, 40-48 anneden oluşan örneklem Zoom üzerinden haftalık 90 dakikalık altı çevrim içi oturuma katılacaktır. Müdahale içeriği psikoeğitim, akran tartışması, eylem planlaması ve moderated WhatsApp destek grubunu içermekte olup, ders materyalleri ve topluluk odaklı eğitimcilerin katılımı ile kültürel uyarlama güçlendirilmiştir.

Çalışmanın değerlendirme planı nitel ve nicel veri toplama araçlarının bütünleşmesine dayanmaktadır. Uygulanabilirlik ve kabul edilebilirlik kıstasları katılım, devamlılık, oturum sonu değerlendirme ölçekleri ve odak grup görüşmeleri aracılığıyla incelenmektedir. Müdahale çıktıları ise ebeveyn stresi (PSI), DEHB bilgi ve inançları (PAKBQ), damgalanma (ASQ) ve sağlığı geliştirici etkinlikler (HPAS) ölçekleri kullanılarak ön test, son test ve üç aylık izlem aşamalarında ölçülecektir. Nicel veriler tekrarlı ölçümler ANOVA ve betimsel istatistiklerle analiz edilirken, odak grup görüşmelerinden elde edilecek nitel veriler COREQ rehberliği doğrultusunda tematik analize tabi tutulacaktır.

Bu protokol, muhafazakar ve azınlık topluluklarda kadın sağlığı müdahalelerinin tasarımı, uygulanması ve değerlendirilmesi açısından kapsamlı bir teorik ve pratik model sunmaktadır. Müdahale Haritalama çerçevesinin titizlikle uygulanması, kültürel uyarlamaların metodolojik nitelikten ödün vermeden nasıl gerçekleştirilebileceğini kanıtlamaktadır. Çalışmanın sonuçları, yalnızca UOJ toplumu için değil, benzer sosyo-kültürel dinamiklere sahip Müslüman, Hispanik veya yerli topluluklardaki anne sağlığı programları için de aktarılabilir dersler barındırmaktadır. Gelecekteki geniş ölçekli rastgele kontrollü incelemeler için zemin hazırlayan bu araştırma, anne ruh sağlığı eşitliğini sağlamada kültüre duyarlı yaklaşımların kritik rolünü ortaya koymaktadır.

Söz konusu araştırma protokolü, DEHB tanılı çocuğu bulunan Ultra-Ortodoks Yahudi annelerin yaşadığı yüksek bakım yükü, toplumsal damgalanma ve öz bakım yetersizliklerini ele almak üzere tasarlanan kültürel olarak duyarlı müdahale programının uygulama ve değerlendirme süreçlerini detaylandırmaktadır.

Yazarlar, hedef kitlenin geleneksel toplumsal yapısı ve yoğun ebeveynlik/çalışma sorumlulukları nedeniyle müdahalenin akşam saatlerinde telesağlık üzerinden yürütülmesini ve moderasyonlu WhatsApp grubuyla desteklenmesini, annelerin gündelik rollerini aksatmadan sürdürülebilir akran desteğine erişebilmeleri gerekçesiyle sunmaktadır.

Tartışma bölümünde bu tasarım, özel gereksinimli çocukların ebeveynlerine yönelik çevrim içi müdahale literatürü ve Sosyal Öğrenme Kuramı ilkeleriyle ilişkilendirilmekte; ergoterapist kolaylaştırıcılığının kanıta dayalı uygulamalar ile toplumsal uyarlamayı birleştiren işlevsel rolü öne çıkarılmaktadır.

Sonuç olarak, tek kollu bir uygulanabilirlik protokolü olma sınırına rağmen çalışma, Müdahale Haritalama metodolojisini kullanarak muhafazakar ve yetersiz hizmet alan topluluklarda anne sağlığı adaletini ve kamu sağlığını geliştirmek adına metodolojik açıdan güçlü bir model oluşturmaktadır.

Yazarlar, akşam saatlerinde uzaktan telesağlık erişimi sunma tercihlerini özel gereksinimli çocukların ebeveynlerine yönelik çevrim içi müdahaleleri derleyen Leo ve arkadaşları (2021) tarafından sunulan literatür bulgularıyla bağdaştırmakta, bu yaklaşımın çalışan annelerin gündelik ev ve iş sorumluluklarını aksatmadan programa katılımını kolaylaştırdığını vurgulamaktadır (Budman et al., 2026).

Yazarlar, moderasyonlu WhatsApp grubunun oturumlar dışındaki akran desteğini artırma işlevini Bandura (1977) tarafından geliştirilen Sosyal Öğrenme Kuramı ilkeleriyle ilişkilendirerek, model alma ve karşılıklı etkileşimin anneler arasındaki sosyal izolasyonu ve yalnızlık duygusunu azaltmadaki rolünü açıklamaktadır (Budman et al., 2026).

Yazarlar, müdahalenin uygulayıcısı olarak ergoterapistlerin konumlandırılmasını Amerika Ergoterapi Derneği (2020) uygulama çerçevesiyle gerekçelendirmekte; ergoterapi bakış açısının kanıta dayalı uygulamalar ile topluma özgü kültürel uyarlamalar arasında işlevsel bir köprü kurduğunu ifade etmektedir (Budman et al., 2026).

Söz konusu çalışma, geleneksel ve muhafazakar topluluklarda özel gereksinimli çocuklara sahip annelerin ruh sağlığını ve öz bakım davranışlarını geliştirmeye yönelik müdahale araştırmalarında metodolojik bir model işlevi görmektedir. Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) tanısı alan çocukların annelerinin yaşadığı ebeveynlik stresi, toplumsal damgalanma ve nitelikli destek hizmetlerine erişim zorlukları, kapsayıcı kamu sağlığı müdahalelerinin önemini artırmaktadır. Çalışma, Müdahale Haritalama (Intervention Mapping) protokolünün 5. ve 6. adımlarını metodolojik bir omurga olarak kullanarak, kültürel duyarlılığa sahip müdahalelerin uygulama ve değerlendirme süreçlerinin nasıl yapılandırılacağını açıklar. Bu yönüyle literatürde, yalnızca teorik çerçeve sunmakla kalmayıp, muhafazakar dini azınlıklarda telesağlık tabanlı grupta yürütülecek müdahalelerin sahada nasıl yürütüleceğini ve uygulanabilirlik kriterlerinin nasıl ölçüleceğini gösteren yönlendirici bir kılavuz görevi üstlenir.

Çalışma, önceki literatürde yer alan iki ana araştırma çizgisiyle doğrudan bağ kurmakta ve bu çizgileri ileriye taşımaktadır. İlk olarak, engelli veya nörogelişimsel bozukluğu olan çocukların annelerindeki ruh sağlığı risklerini ve bakım veren yükünü inceleyen ebeveyn sağlığı literatürüne dayanmaktadır. İkinci olarak, sağlık müdahalelerinin tasarımında teorik ve ampirik kanıtları paydaş katılımıyla birleştiren Müdahale Haritalama (Intervention Mapping) metodolojisinden yararlanmaktadır. Yazarın daha önceki yayınında müdahalenin ilk dört adımı olan ihtiyaç analizi, program hedeflerinin belirlenmesi ve materyal geliştirme süreçleri tamamlanmıştır. Bu araştırma ise önceki aşamaların devamı niteliğinde olup, uygulama planlaması ve uygulanabilirlik değerlendirmesini kapsayan 5. ve 6. adımlara odaklanarak literatürdeki kademeli müdahale geliştirme zincirini tamamlamaktadır.

Literatür taraması yapan araştırmacılar için bu çalışma, kapalı ve geleneksel topluluklarda yürütülecek sağlığı geliştirme araştırmalarının metodolojik tasarımına ilişkin nitelikli bir referans sunmaktadır. Çoğu zaman erişilmesi zor kabul edilen dini ve muhafazakar azınlık gruplarında yürütülecek müdahalelerin; kültürel değerlerle çelişmeden, toplumsal güven inşa edilerek ve telesağlık gibi esnek teknolojik araçlar entegre edilerek nasıl kurgulanacağını göstermektedir. Ayrıca, tek kollu karma yöntem uygulanabilirlik araştırmalarında başarı kriterlerinin (kayıt oranı, elde tutma, devamlılık ve kabul edilebilirlik) önceden nasıl belirlenmesi gerektiğine ilişkin somut parametreler sunarak, gelecekteki randomize kontrollü deneylerin tasarımına metodolojik bir altyapı hazırlamaktadır.