Kapsam belirleme derlemesi incelemesi
Halk sağlığı acil durumları, hem doğal afetler hem de silahlı çatışmalar ve salgınlar gibi insan kaynaklı krizler yoluyla sağlık sistemleri üzerinde yıkıcı etkiler yaratmaktadır. Bu krizler, temel sağlık hizmetlerinin sunumunu kesintiye uğratırken acil hizmet gereksinimlerini olağanüstü düzeyde artırmaktadır.
Halk sağlığı acil durumları, hem doğal afetler hem de silahlı çatışmalar ve salgın hastalıklar gibi insan eliyle yaratılan krizler aracılığıyla küresel sağlık sistemleri üzerinde kronik ve akut şoklar oluşturmaktadır. Bu acil durumlar, sağlık sistemlerinin altyapısını tahrip etmekle kalmayıp temel sağlık hizmetlerine erişimi engellemekte ve hassas nüfus gruplarının marjinalleşmesine yol açmaktadır. Literatürdeki temel tartışma, sağlık sistemlerinin bu şokları emme, kriz anında hizmet sürekliliğini sağlama ve kriz sonrasında iyileşme kapasitesini ifade eden sistem dayanıklılığı etrafında şekillenmektedir. Ancak acil durumlara hazırlıksız yakalanan ve birinci basamak sağlık hizmetlerini kriz yönetiminin merkezine entegre edemeyen ülkelerin, sistemik yetersizlikler nedeniyle salgınların ve dolaylı zararların kontrolünde başarısız olduğu görülmektedir.
Bu çalışmanın temel amacı, halk sağlığı acil durumlarının hazırlık, etki ve yanıt aşamalarına dair literatürdeki mevcut kanıtları sistematik bir şekilde sentezlemektir. Bu doğrultuda, Arksey ve O'Malley tarafından geliştirilen ve Levac ve meslektaşları tarafından geliştirilen metodolojik çerçeve takip edilerek bir kapsam belirleme derlemesi (scoping review) yürütülmüştür. Çalışmada PRISMA-ScR kılavuz ilkeleri benimsenerek sekiz farklı elektronik veri tabanında (PubMed, Scopus, EMBASE, CINAHL, Cochrane, Web of Science, PsycINFO ve Google Scholar) kapsamlı taramalar gerçekleştirilmiştir. Belirlenen uygunluk kriterlerini karşılayan toplam 64 akademik çalışma derlemeye dahil edilmiş ve elde edilen veriler Braun ve Clarke'ın tümevarımsal tematik analiz yaklaşımıyla çözümlenerek hazırlık, etkiler ve yanıtlar olmak üzere üç ana tema altında kategorize edilmiştir.
Derleme bulguları, özellikle düşük ve orta gelirli ülkelerdeki sağlık sistemlerinin halk sağlığı acil durumlarını absorbe etmekte yetersiz kaldığını ve sınırlı izleme ve sürveyans sistemleri nedeniyle hazırlıksız yakalandığını göstermektedir. Acil durumlar esnasında sağlık sistemlerinin aşırı yüklendiği, rutin hizmetlerin ertelendiği ve birinci basamak sağlık hizmetlerinin adeta kör noktalara dönüştüğü tespit edilmiştir. Buna karşın, krizlere karşı geliştirilen başarılı yanıt stratejileri arasında birinci basamak sağlık hizmetleri ile halk sağlığının entegrasyonu, dijital sağlık araçlarının ve teletıp uygulamalarının kullanımı, çok sektörlü koordinasyon ve 'Tek Sağlık' yaklaşımının benimsenmesi yer almaktadır. Ayrıca, güvenilir mahalle sağlık gönüllülerinin ve toplum sağlığı çalışanlarının seferber edilmesinin, krizlerin yayılmasını önlemede ve hassas gruplara ulaşmada hayati bir rol oynadığı doğrulanmıştır.
Sentezlenen bulgular, zayıf sağlık sistemlerine ve yetersiz sürveyans mekanizmalarına sahip ülkelerin halk sağlığı acil durumlarından en ağır şekilde etkilendiğini kanıtlamaktadır. Tartışma bölümünde, krizlerin yıkıcı etkilerini en aza indirmek ve gelecekteki şoklara karşı koruma sağlamak için birinci basamak sağlık sistemlerinin dayanıklılığının artırılması gerektiği vurgulanmaktadır. Bu çalışma, geçmiş krizlerden çıkarılan dersleri yapılandırılmış bir tematik çerçevede bir araya getirerek literatüre önemli bir teorik ve pratik katkı sunmaktadır. Gelecekteki acil durum yönetim politikaları için çok sektörlü eylemlerin, risk değerlendirmelerinin ve dijital alarm sistemlerinin kurulmasının önemi literatürle ilişkilendirilerek tartışılmakta ve karar vericiler için somut bir yol haritası çizilmektedir.
Bu tarama derlemesinin amacı, halk sağlığı acil durumlarının hazırlık, etki ve yanıt süreçlerine ilişkin mevcut kanıtları sentezlemek ve sağlık güvenliği ile birinci basamak sağlık hizmetleri arasındaki etkileşimi ortaya koymaktır(Khatri et al., 2023).
Bu çalışmada, halk sağlığı acil durumlarında sağlık güvenliği ve birinci basamak sağlık hizmetlerinin kullanımı konusundaki yayınlanmış bilimsel kanıtları metodolojik bir çerçevede sentezlemek amacıyla Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analyses extension for scoping reviews (PRISMA-ScR) yönergelerine ve Arksey ile O'Malley'nin metodolojik kılavuzuna dayanan sistematik bir kapsam belirleme derlemesi tasarımı benimsenmiştir(Khatri et al., 2023, s. 2).
Çalışma, sağlık sistemlerinin şoklara karşı dayanıklılığını değerlendirmek amacıyla Thomas ve arkadaşlarının (2020) geliştirdiği ve halk sağlığı acil durum döngüsünü aşamalara ayıran dayanıklılık çerçevesini (health system resilience framework) temel almaktadır. Bu çerçeve, derleme kapsamında hazırlık, halk sağlığı acil durumlarının etkileri ve bu etkilere verilen yanıtlar olmak üzere üç temel aşamaya uyarlanarak analiz edilmiştir.
Mevcut literatürde halk sağlığı acil durumlarının sağlık güvenliği ve evrensel sağlık kapsayıcılığı üzerindeki etkilerini bütüncül şekilde sentezleyen sınırlı sayıda çalışma bulunmaktadır. Özellikle zayıf sağlık sistemlerine sahip düşük ve orta gelirli ülkelerde, acil durumlara hazırlık eksikliği ve yetersiz gözetim mekanizmalarının yol açtığı dolaylı ve doğrudan zararlar, birinci basamak sağlık hizmetleri perspektifinden derinlemesine incelenmeyi gerektirmektedir. Bu derleme, geçmiş krizlerden elde edilen dersleri bir araya getirerek bu boşluğu doldurmaktadır.
Düşük ve orta gelirli ülkelerdeki birçok sağlık sisteminin, halk sağlığı acil durumlarının neden olduğu ani şokları absorbe etme kapasitelerinin yetersiz olduğu, risk izleme ve gözetim mekanizmalarının son derece sınırlı kaldığı tespit edilmiştir(Khatri et al., 2023).
Halk sağlığı acil durumlarına erken aşamada müdahale etmek için en uygun ve hakkaniyetli yaklaşımın, toplumsal düzeyde kapsamlı ve uygun fiyatlı hizmet sunan birinci basamak sağlık hizmetleri yaklaşımı olduğu gösterilmiştir(Khatri et al., 2023, s. 2).
Halk sağlığı acil durumları; hizmet sunumu, tıbbi tedarik, sağlık insan kaynağı, yönetişim, bilgi sistemleri ve finansmandan oluşan altı temel sağlık sistemi yapı taşının tamamını doğrudan sekteye uğratma potansiyeline sahiptir(Khatri et al., 2023, s. 2).
Uluslararası kuruluşlar arasındaki stratejik ortaklıklar; acil durumlarda tıbbi malzemelerin tedariki, dağıtımı, tedarik zinciri yönetimi ve maliyet etkinliğinin sağlanması ile malzeme eksikliklerinin giderilmesinde kritik bir araç vazifesi görmektedir(Khatri et al., 2023, s. 9).
Halk sağlığı acil durumlarının etkilerine dair sentezlenen bulgular, zayıf sağlık altyapısına sahip ülkelerde kriz anlarında ortaya çıkan tıbbi malzeme, sağlık personeli ve finansman yetersizliklerinin, acil durumların doğrudan etkilerini katlayarak artırdığını açıkça ortaya koymaktadır. Özellikle çatışma ve doğal afet bölgelerinde hastane merkezli hizmetlere öncelik verilmesi, birinci basamak sağlık hizmetlerinin aksamasına ve toplumun ilk başvuru noktasında korumasız kalmasına yol açmaktadır.
Yazarlar, bu durumun temelinde sağlık sistemlerinin şokları emme ve adapte olma kapasitesindeki yetersizliklerin yattığını açıklamaktadır. Sektörler arası koordinasyon eksikliği, bürokratik engeller ve bütçe yetersizlikleri, acil durum planlarının hayata geçirilmesini zorlaştırmakta, dolayısıyla hem doğrudan sağlık hizmet sunumunu sekteye uğratmakta hem de ulaşım ve tedarik zincirlerinde ikincil zararlar doğurmaktadır.
Tartışma bölümünde literatürdeki diğer çalışmalarla paralellik kurularak, sürdürülebilir bir sağlık güvenliği ve evrensel sağlık kapsayıcılığı için salt acil duruma odaklanan reaktif modellerden vazgeçilmesi gerektiği savunulmaktadır. Çatışma ortamlarında ve pandemilerde, toplum temelli birinci basamak sağlık hizmetleri ile halk sağlığı işlevlerinin entegre bir şekilde yürütülmesinin, krizlerin yıkıcı etkilerini minimize etmede en etkili ve hakkaniyetli yöntem olduğu literatürdeki tarihsel örneklerle desteklenmektedir.
Sonuç olarak, gelecekteki halk sağlığı acil durumlarına karşı dayanıklı sistemler inşa edebilmek adına, dijital teknolojilerin teletıp ve erken uyarı sistemleri düzeyinde entegre edilmesi, toplum sağlığı gönüllülerinin etkin bir biçimde sürece dahil edilmesi ve çok sektörlü politikaların kalıcı hale getirilmesi gerekmektedir. Araştırma, bu kapsamlı çözümlerin sadece kriz anlarında değil, rutin sağlık yönetimi süreçlerinde de kurumsallaştırılması gerektiğini önemle vurgulamaktadır.
Yazarlar, Sahra Altı Afrika'da sağlık sistemlerine yapılan yetersiz yatırımların ve pandemilerin, giderek yaygınlaşan bulaşıcı olmayan hastalıkların bulaşıcı hastalık yüküyle ne kadar iç içe geçtiğini gösterdiğini belirterek Kraef ve arkadaşlarının (2020) çalışmasının bulgularını desteklemektedir(Khatri et al., 2023, s. 2).
Yazarlar, teknolojinin olumlu etkilerinin ve uzaktan sağlık danışmanlığı gibi avantajlarının, birinci basamakta bilgi paylaşımı ve hizmet kalitesini artırmak için hayati birer uzaktan hizmet stratejisi olduğunu savunarak Silva ve arkadaşlarının (2022) bulgularıyla uyumlu sonuçlara ulaşmışlardır(Khatri et al., 2023, s. 2).
Halk sağlığı acil durumları; zayıf sağlık sistemleri, yetersiz hazırlık seviyeleri ve yetersiz gözetim mekanizmaları olan ülkelerde hem doğrudan sağlık alanında hem de ikincil olarak diğer sektörlerde son derece yıkıcı etkilere yol açmaktadır. Bu etkileri hafifletmek ve gelecekteki krizleri yönetmek amacıyla acil durumlara özgü sağlık hizmetlerinin güvence altına alınması, kriz sonrası salgınların gözetim altında tutulması, sektörler arası koordinasyonun sağlanması ve dijital erken uyarı sistemleri ile risk değerlendirme mekanizmalarının kurularak sağlık sistemlerinin dayanıklılığının artırılması elzemdir(Khatri et al., 2023, s. 12).
Halk sağlığı acil durumlarının (PHE) sağlık güvenliği üzerindeki etkilerini bütüncül bir yaklaşımla sentezlemektedir. Mevcut literatürde acil durumların etkileri sıklıkla tekil salgınlar veya belirli afetler bağlamında ele alınırken, bu çalışma ampirik ve teorik yayınları bir araya getirerek krizlerin sağlık sistemlerinin altı temel yapı taşı üzerindeki doğrudan ve dolaylı tahribatını sistematik hale getirmektedir. Çalışma, kriz anlarında hastane merkezli reaktif modellerden uzaklaşılarak, toplum odaklı, kapsayıcı ve dayanıklı birinci basamak sağlık hizmetleri altyapısının kurulması yönündeki akademik çağrıları birleştiren bir referans noktası işlevi görmektedir.
Çalışma, Arksey ve O'Malley metodolojik çerçevesini temel alarak Levac ve arkadaşlarının geliştirdiği sistematik tarama metodolojisini uygulamaktadır. Literatürde daha önce yayınlanmış olan tekil vaka analizleri ve bölgesel değerlendirmelerin ötesine geçerek, küresel düzeyde 64 ampirik ve teorik çalışmayı sentezlemektedir. Bu yönüyle, Dünya Sağlık Örgütü'nün sağlık sistemlerini güçlendirme yapı taşlarını temel almakta ve önceki araştırmaların işaret ettiği sektörler arası koordinasyon kopukluğu ile birinci basamak hizmetlerin kriz anlarında ihmal edilmesi gibi kronikleşmiş yapısal sorunları doğrulayıp bütünleştirmektedir.
Bu çalışma, araştırmacıların ve politika yapıcıların halk sağlığı acil durumlarındaki hazırlık eksikliklerini ve müdahale stratejilerini tek bir kaynakta gormelerini sağlayarak literatür taraması süreçlerine metodolojik ve tematik bir kolaylık sunmaktadır. Makalede geliştirilen üç aşamalı çerçeve (hazırlık, etkiler, yanıtlar), kriz yönetimi literatürünü yapılandırmak için yeni bir şablon sunar. Ayrıca düşük ve orta gelirli ülkelerdeki kırılganlıklar ile gelişmiş sistemlerdeki yapısal aksaklıkları karşılaştırmalı olarak sunarak, evrensel sağlık kapsayıcılığı hedeflerine giden yolda birinci basamak sağlık hizmetlerinin çok sektörlü entegrasyonu için kuramsal bir zemin hazırlamaktadır.
Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.
Tez veya makalede kullanım · literatüre-review
Düşük ve orta gelirli ülkeler acil halk sağlığı şoklarını absorbe etmekte yetersiz kalmaktadır.
Gelişmekte olan ülkelerdeki acil durum hazırlık durumunu incelerken, zayıf risk izleme sistemleri ve yetersiz hazırlık düzeylerinin sistem üzerindeki şok etkilerini kuramsal olarak temellendirmek için kullanılır(Khatri et al., 2023).
Makaleyle bağlantısı: Makalenin afetlerin birinci basamak altyapısı üzerindeki doğrudan etkileri ve hazırlık eksikliklerine ilişkin saptamalarından yola çıkılarak, yerel düzeyde yapısal dayanıklılığı ölçmek için tasarlanmıştır(Khatri et al., 2023, s. 12).
Tez veya makalede kullanım · Kavramsal çerçeve
Birinci basamak sağlık hizmetleri, halk sağlığı acil durumlarına erken yanıt verilmesinde en kritik ve hakkaniyetli araçtır.
Tezlerin kuramsal çerçeve bölümünde, acil durumlarda hastane odaklı yatırımların ötesine geçilerek toplum tabanlı birinci basamak hizmetlerin neden merkezde konumlandırılması gerektiğini savunmak için kullanılır(Khatri et al., 2023, s. 2).
Makaleyle bağlantısı: Makalede vurgulanan 'One Health' ve çok sektörlü eylemlerin acil durumlardaki kritik önemi ile krizlerin ikincil zararlarını azaltmadaki rolünden hareketle önerilmiştir(Khatri et al., 2023, s. 2).
Tez veya makalede kullanım · Tartışma
Uluslararası ortaklıklar acil durumlarda tıbbi tedarik zincirlerinin sürdürülebilirliğini sağlamada ve malzeme eksikliklerini gidermede kritik rol oynar.
Tartışma bölümünde kriz anlarındaki tedarik zinciri kesintilerini aşmak için yerel ve küresel ortaklıkların maliyet etkinliği ve tedarik başarısı üzerindeki etkisini literatür bağlamında tartışmak için kullanılır(Khatri et al., 2023, s. 9).
Makaleyle bağlantısı: Yazarların acil durumlarda dijital sağlık araçlarının ve uzaktan muayenelerin kriz anındaki erişim kolaylığına yaptığı vurgu ve bu alandaki dijital eşitsizlik saptamalarından türetilmiştir(Khatri et al., 2023, s. 9).
Modern tıptaki ve koruyucu halk sağlığı politikalarındaki gelişmeler insan ömrünü uzatmış olsa da, batı tipi beslenme ve sedanter yaşam tarzı obezite, tip 2 diyabet, kardiyovasküler rahatsızlıklar ve nörodejeneratif hastalıklar gibi…
Dünya genelinde çocuk ve ergenlerde aşırı kilo ve obezite oranlarının dramatik artışı, küresel halk sağlığını tehdit eden en önemli yapısal sorunlardan biridir. Erken yaşta ortaya çıkan obezite, ilerleyen yaşlarda kardiyometabolik…
Dijital medya çağında geleneksel halk sporlarının ve özellikle sağlık Qigong pratiklerinin genç nüfus arasında yaygınlaşması, modern bireylerin fiziksel ve zihinsel sağlık arayışlarını anlamak açısından kritik bir alan oluşturmaktadır.…