Nitel araştırma makalesi incelemesi
DOI: 10.58632/olgusos.1308909Kahramanmaraş Depremleri Sonrası Afrika Ülkelerinden Türkiye'ye Yapılan Yardımlar
Türkiye'nin Afrika kıtası ile olan münasebetleri tarihsel bir geçmişe dayanmakla birlikte, özellikle son yirmi yıllık periyotta Türk dış politikasının en dinamik ve öncelikli alanlarından biri haline gelmiştir. Ancak literatürde ve kamuoyunda bu ilişkiler sıklıkla Türkiye'nin kıtaya yönelik tek taraflı verici veya yardım edici rolü üzerinden ele alınmıştır.
Makalenin anahtar kelimeleri
- Yazar
- Gökhan Kavak
- Yayın
- Olgu Sosyoloji Dergisi
- Tarih
- 2023-06-26
Makalenin Kapsamı ve Akademik İçeriği
Türk dış politikasında Afrika kıtası, özellikle 2005 yılında başlatılan açılım politikası ve son yirmi yılda derinleşen diplomatik temsil ağları çerçevesinde stratejik bir önem kazanmıştır. TİKA, Türkiye Maarif Vakfı, Yunus Emre Enstitüsü ve AFAD gibi kurumlar vasıtasıyla kıtada yürütülen insani yardım, eğitim ve kalkınma odaklı faaliyetler, Türkiye'nin bölgedeki insani diplomasi kapasitesini güçlendirmiştir. Bununla birlikte akademide ve uluslararası kamuoyunda Türkiye-Afrika münasebetleri çoğunlukla Türkiye'den Afrika'ya doğru tek taraflı bir yardım akışı olarak kavramsallaştırılmıştır. 6 Şubat 2023 tarihinde gerçekleşen Kahramanmaraş merkezli yıkıcı depremler, bu tek yönlü algıyı sınayan ve afete müdahalede uluslararası dayanışmanın Afrika ayağını görünür kılan kritik bir dönüm noktası teşkil etmiştir.
Bu araştırma, Kahramanmaraş depremleri sonrasında Afrika ülkelerinden Türkiye'ye yönelen resmî, sivil ve bireysel yardım ile destek adımlarını tespit etmeyi amaçlamaktadır. Nitel araştırma desenine sahip çalışmada, 6 Şubat 2023 ile 20 Nisan 2023 tarihleri arasında yayımlanan resmî diplomatik duyurular, haber metinleri, resmî kurumların internet sayfaları ve sosyal media paylaşımları kapsayıcı bir belge taraması yöntemiyle incelenmiştir. Elde edilen veriler Güney Afrika Cumhuriyeti, Somali, Senegal, Sudan, Cezayir ve Burundi gibi belirgin yardım adımları atan ülkeler bazında kategorize edilmiş; ayrıca diğer Afrika ülkelerinin taziye mesajları, nakdî/aynî katkıları ve Türkiye'de okuyan Afrikalı öğrencilerin saha çalışmaları tematik olarak gruplandırılmıştır.
Araştırma bulguları, Afrika kıtasındaki 54 ülkeden 20'sinin resmî makamları kanalıyla Türkiye'ye taziye ve destek mesajı ilettiğini, 16 ülkede afete yönelik aynî/nakdî yardım toplandığını veya dualar edildiğini, 5 ülkenin (Güney Afrika, Senegal, Sudan, Cezayir ve Burundi) ise Türkiye'ye doğrudan arama-kurtarma ve sağlık ekipleri sevk ettiğini göstermektedir. Cezayir hükümetinin sağladığı 30 milyon dolarlık finansal destek ve Somali'de toplanan 5 milyon dolarlık yardım öne çıkan somut rakamlardır. Bunun yanı sıra Çad'daki Gaoui mülteci kampında yaşayan sakinlerin topladığı sembolik yardımlar ile Kenyalı bir iş insanının eşine aldığı kolyeyi bağışlaması gibi örnekler, insani bağların ve toplumsal vefa duygusunun derinliğini ortaya koymaktadır. Ayrıca Türkiye'de bulunan Afrikalı öğrencilerin tercümanlık ve lojistik süreçlere aktif katılım sağladığı saptanmıştır.
Sonuç olarak çalışma, Türkiye'nin Afrika'da yürüttüğü insani yardım ve eğitim diplomasisinin kriz anlarında karşılıklı dayanışma ve toplumsal sempati biçiminde geri döndüğünü kanıtlamaktadır. Siyasi istikrarsızlık veya ekonomik yetersizliklerle mücadele eden ülkelerin dahi Türkiye'nin yardım çağrısına imkânları ölçüsünde yanıt vermesi, inşa edilen yumuşak gücün somut bir göstergesidir. Bu yayın, Afrika ile yürütülen ilişkilerin tek taraflı yük olmadığını belgelendirerek Türk dış politikası ve insani diplomasi literatürüne özgün bir ampirik katkı sunmaktadır.
Araştırmanın amacı
Çalışmanın temel amacı, 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremleri sonrasında Afrika ülkelerinden resmî makamlar, sivil toplum kuruluşları ve bireyler aracılığıyla Türkiye'ye sağlanan arama-kurtarma, nakdî/aynî yardımlar ile taziye ve destek adımlarını incelemek; böylece Türkiye-Afrika ilişkilerinde yardımın tek yönlü olmadığını ve kurulan diplomatik/insani bağların kriz anlarındaki somut çıktılarını ortaya koymaktır(Kavak, 2023).
İnceleme ve modelleme yöntemi
Çalışmada, 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş merkezli depremler sonrasında 54 Afrika ülkesinden Türkiye'ye sağlanan resmî ve sivil insani yardımlar, arama-kurtarma destekleri ve taziye mesajları nitel araştırma mantığı çerçevesinde doküman analizi ve tematik tasnif yöntemiyle incelenmiştir(Kavak, 2023).
Kuramsal ve kavramsal çerçeve
Çalışma, uluslararası ilişkilerde insani diplomasi, yumuşak güç (soft power) ve karşılıklılık ilkesi çerçevesine dayanmaktadır. Türkiye'nin son yirmi yılda Afrika'da TİKA, TMV ve YEE gibi kurumlar üzerinden inşa ettiği yumuşak gücün, afet gibi kriz dönemlerinde devletler ve toplumlar arası dayanışma davranışlarına nasıl dönüştüğü nitel belge analizi yaklaşımıyla ele alınmaktadır.
Makalenin ele aldığı literatür
Çalışma, Türk dış politikasında Afrika açılımını, insani yardımları ve yumuşak güç araçlarını inceleyen literatürü (Bayram 2014; Kavak 2020; Orakçı 2018) temel almaktadır. Türkiye'nin Afrika'daki varlığını tek taraflı insani yardım aktörü olarak değerlendiren ana akım yaklaşımlara karşı, afetin hemen ardından Afrika'dan Türkiye'ye verilen karşılıklı tepkileri nitel verilerle ortaya koyarak literatürdeki bu eksikliği gidermeyi hedeflemektedir.
Araştırma Tasarımı
- Evren veya inceleme alanı
- 6 Şubat 2023 ile 20 Nisan 2023 tarihleri arasında Afrika kıtasında bulunan 54 ülkeden Türkiye'deki deprem felaketine yönelik gerçekleştirilen resmî ve sivil insani yardım faaliyetleri, taziye mesajları, basına yansıyan haberler ve sosyal medya paylaşımları.
- Örneklem veya araştırma materyali
- Afrika ülkelerindeki Türkiye büyükelçilikleri, resmî kurumlar (TİKA, YEE, TMV, AFAD vb.), sivil toplum kuruluşları, medya organları ve ilgili aktörlerin 6 Şubat - 20 Nisan 2023 tarihleri arasındaki internet sayfaları, resmî duyuruları ve sosyal medya içerikleri.
- Veri toplama süreci
- 6 Şubat ve 20 Nisan 2023 tarihleri arasında Afrika kıtasındaki 54 ülkeye ilişkin büyükelçilik duyuruları, kamu kurumlarının internet sayfaları, resmî basın açıklamaları, sosyal medya paylaşımları ve yazılı basında çıkan haberler taranarak nitel veri toplanmıştır.
- Veri analiz yöntemi
- Elde edilen nitel veriler; arama-kurtarma ekipleri, nakdî ve aynî yardımlar, taziye/destek mesajları, dini/manevi dualar ve Afrikalı öğrencilerin sahada gösterdiği gönüllü faaliyetler başlıkları altında nitel tematik kodlama ve sınıflandırma teknikleriyle analiz edilmiştir.
Araştırmanın Bulguları
Afrika kıtasındaki 54 ülkeden 20'si resmî makamlarca taziye mesajı iletmiş, 16 ülkede aynî/nakdî yardım toplanmış ve dualar edilmiş, 5 ülke ise Türkiye'ye arama-kurtarma ekibi göndermiştir(Kavak, 2023).
Güney Afrika Cumhuriyeti'nde sivil toplum kuruluşları 3 Mart itibarıyla yaklaşık 1,2 milyon dolarlık aynî yardım sağlamış, elçilik kanalıyla 110 bin dolar nakdî yardım toplamış ve arama-kurtarma ve sağlık ekipleri sevk etmiştir(Kavak, 2023).
Kuraklık ve iç çatışmalarla mücadele eden Somali'de, resmî ve sivil girişimler sonuçunda 8 Mart tarihine kadar Türkiye'deki depremzedeler için toplam 5 milyon dolar yardım toplanmıştır(Kavak, 2023).
Cezayir Cumhurbaşkanlığı talimatıyla Türkiye'ye 30 milyon dolar finansal destek sağlanmış, ayrıca 95 tonluk insani yardım malzemesi ile 89 kişilik arama-kurtarma ekibi Türkiye'ye gönderilmiştir(Kavak, 2023).
Türkiye'de öğrenim gören Afrikalı lisansüstü öğrenciler, afetin ilk günlerinden itibaren tercümanlık, lojistik, koli paketleme ve insani yardım dağıtımında aktif ve gönüllü rol üstlenmişlerdir(Kavak, 2023).
Bulguların Tartışılması ve Araştırmanın Sonucu
Bulguların Yazarlar Tarafından Yorumlanışı
Araştırma bulguları, 6 Şubat Kahramanmaraş depremleri sonrasında Afrika kıtasından Türkiye'ye yönelik gerçekleşen yardımların nicel ve nitel açıdan kayda değer bir çeşitlilik gösterdiğini işaret etmektedir. Kıta genelindeki 54 ülkeden 20'sinin resmî taziye mesajı yayınlaması, 16'sının yardım toplaması ve 5 ülkenin arama-kurtarma ekibi göndermesi, ilişkinin ulaştığı diplomatik ve toplumsal derinliği ortaya koymaktadır.
Yazar bu tabloyu, Türkiye'nin son yirmi yıllık dönemde Afrika politikasında izlediği insani diplomasi ve yumuşak güç stratejisinin somut bir sonuçu olarak açıklamaktadır. Ekonomik sıkıntılar veya siyasi istikrarsızlıklar yaşayan Somali, Sudan ve Burundi gibi ülkelerin dahi destek vermesi, diplomatik temsilciliklerin ve kamu kurumlarının sahada kurduğu bağların kriz anlarında ne denli işlevsel olduğunu göstermektedir.
Tartışma kısmında yazar, literatürdeki Türkiye'nin Afrika politikasına yönelik tek taraflı yardım edici konumundaki eleştirileri ele alarak önceki çalışmalarıyla karşılaştırma yapmaktadır. Deprem sonrasında Çad'daki mülteci kampı sakinlerinden Kenyalı iş insanlarına kadar geniş bir yelpazede sağlanan katkılar, ilişkinin artık karşılıklı bir insani dayanışma ve vefa ilişkisine dönüştüğünü kanıtlar niteliktedir.
Sonuç olarak çalışma, Türkiye-Afrika ilişkilerinin analizi açısından yeni bir teorik ve ampirik perspektif sunmaktadır. Kamuoyunda ve akademik çevrelerde ilişkilerin tek yönlü işlediğine dair oluşan algı kırılmış; kamu diplomasisi ve eğitim bursları gibi araçların kriz zamanlarında uluslararası dayanışmayı nasıl tetiklediği ampirik verilerle doğrulanmıştır.
Bulguların Önceki Araştırmalarla Karşılaştırılması
Yazar, Türkiye'nin Afrika politikasının geçmişte tek taraflı bir yardım eden konumunda eleştirildiğini belirten önceki çalışmasına atıfla, Kahramanmaraş depremleri sonrasında Afrika ülkelerinden gelen resmî ve sivil yardımların bu ilişkinin karşılıklı bir insani dayanışma boyutuna evrildiğini ve Türkiye'nin yumuşak güç yatırımlarının somut karşılıklar ürettiğini vurgulamaktadır(Kavak, 2023).
Sonuç Bölümünün Sunduğu Çıkarımlar
Çalışmanın sonuçunda yazar, Türkiye'nin son yirmi yılda Afrika'da TİKA, YEE, TMV ve sivil toplum kuruluşları aracılığıyla kurduğu insani, diplomatik ve kültürel bağların afet anında karşılık bulduğunu; Afrika ülkelerinin sadece yardım alan değil kriz anlarında yardım veren bir aktör kimliği sergilediğini ve iç kamuoyundaki tek taraflı yardım eleştirilerine bu sürecin somut bir yanıt oluşturduğunu ifade etmektedir(Kavak, 2023).
Literatür Taraması İçin Sunduğu Çerçeve
Bu çalışma, uluslararası ilişkiler ve insani diplomasi literatüründe sıklıkla Türkiye'nin Afrika kıtasına yönelik tek taraflı yardım eden veya donör rolü üzerinden şekillenen ana akım söylemi sorunsallaştırma işlevi görür. 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremleri sonrasında Afrika ülkelerinden Türkiye'ye sağlanan resmî, sivil ve bireysel destekleri ampirik olarak haritalandırarak, yardım ilişkilerinin tek yönlü olmadığını ve kriz anlarında karşılıklı bir dayanışma mekanizmasına dönüşebildiğini gösterir. Böylece insani diplomasi literatüründe küresel güney ülkelerinin kriz zamanlarındaki aktörlüğünü ve yumuşak güç yatırımlarının geri dönüş kapasitesini belgeleyen özgün bir ampirik referans noktası sunar.
Çalışma, Türk dış politikası ve Türkiye-Afrika ilişkileri literatüründe daha önce yayınlanan ve Türkiye'nin TİKA, YEE ve TMV gibi kurumlar aracılığıyla kıtadaki yumuşak gücünü inceleyen araştırmaları tamamlar niteliktedir. Önceki çalışmalar ağırlıklı olarak Türkiye'den Afrika'ya yönelen yardım, kalkınma projeleri ve eğitim burslarına odaklanırken, bu araştırma odağı tersine çevirerek Afrika ülkelerinden ve halklarından Türkiye'ye sağlanan destekleri incelemiştir. Literatürde dile getirilen tek taraflı yardım edici eleştirilerine deprem sonrasındaki somut yardımlar, arama-kurtarma faaliyetleri ve taziye adımları üzerinden ampirik bir yanıt vererek mevcut literatürün kapsayıcılığını artırır.
Literatür taraması yapacak araştırmacılar için bu çalışma, dış politikada insani diplomasi, kamu diplomasisi, afette uluslararası yardım ve Türkiye-Afrika ilişkileri başlıklarında anahtar bir kaynak niteliğindedir. 54 Afrika ülkesinden 20'sinin resmî taziye yayımladığını, 16'sının yardım topladığını ve 5'inin arama-kurtarma ekibi gönderdiğini gösteren sistematik döküm, araştırmacıların ampirik veri ihtiyacını karşılar. Ayrıca Türkiye'de eğitim gören Afrikalı öğrencilerin kriz anındaki rolünü belgelemesi bakımından, uluslararası eğitim diplomasisinin ve yükseköğretim burslarının kriz yönetimi ile ilişkisini inceleyen literatür incelemelerine zengin bir veri seti sağlar.
Kaynakça
- Kavak, G. (2020). Türkiye’nin Afrika’daki ‘Yumuşak Gücü’ STK’lar: Nijerya Örneği. İ. Ermağan, A. Boztaş, & Y. Turhan (Ed.), Dünya Siyasetinde Afrika 8 içinde (s. 499-516). Nobel Yayınları.
Tez ve Makale Araştırmalarında Kullanım
Makalenin doğrulanmış yöntemi, bulguları ve kuramsal çerçevesi; tez ve makale çalışmalarında kullanılacağı bölümle birlikte aşağıdaki üç araştırma taslağına dönüştürülmüştür.
Tez veya makalede kullanım · literatüre-review
Türkiye'nin Afrika'ya yönelik dış politikası ve insani diplomasisi tek taraflı bir yardım mekanizması olmayıp, kriz durumlarında Afrika ülkelerinden Türkiye'ye yönelen somut destek ve dayanışmayı tetiklemektedir.
Bu çalışma, Türk dış politikasının yumuşak güç boyutunu tartışan literatür taraması bölümlerinde, insani diplomasinin karşılıklılık ilkesi çerçevesinde somut çıktılar ürettiğini belgelemek için doğrudan kanıt olarak kullanılabilir(Kavak, 2023).
Afrika Ülkelerindeki Türk Diplomatik ve Eğitim Kurumlarının Kriz Anı İnsani Yardım Mobilizasyon Kapasitesi
- Araştırma sorusu
- Türkiye Maarif Vakfı ve YEE gibi kurumların Afrika ülkelerindeki varlığı, afet durumlarında yerel sivil toplumun ve halkın insani yardım seferberliğine katılımını nasıl etkilemektedir?
- Yöntem taslağı
- Nitel çoklu durum çalışması deseniyle kurgulanan araştırmada; Güney Afrika, Senegal ve Somali'de görev yapan Türk diplomasi yetkilileri, YEE/TMV temsilcileri ve yerel sivil toplum liderleriyle yarı yapılandırılmış görüşmeler yapılacaktır. Örneklem büyüklüğü nitel araştırmalarda veri doygunluğuna ulaşılıncaya kadar genişletilecek ve içerik analizi uygulanacaktır.
Makaleyle bağlantısı: Makalede Burundi, Senegal ve Güney Afrika gibi ülkelerde Türkiye temsilciliklerinin ve TMV/YEE gibi kurumların insani yardım kampanyalarına öncülük ettiği, yerel toplulukların bu kanallar üzerinden yardım topladığı bulgusundan hareketle türetilmiştir(Kavak, 2023).
Tez veya makalede kullanım · Kavramsal çerçeve
Uluslararası kriz ve afet anlarında devlet dışı aktörler ile uluslararası öğrenciler insani yardım mobilizasyonunda ve kamu diplomasisinde kritik rol oynamaktadır.
Kavramsal çerçeve oluşturulurken, kamu diplomasisinin yalnız resmî temsilcilikler üzerinden değil, burslu uluslararası öğrenciler ve sivil toplum kanallarıyla nasıl işlediğini örneklendirmek amacıyla araştırmadaki verilerden yararlanılabilir(Kavak, 2023).
Türkiye'de Öğrenim Gören Uluslararası Öğrencilerin Afet ve Kriz Zamanlarındaki Gönüllülük Motivasyonları ve Sosyal Sermaye Rolü
- Araştırma sorusu
- Türkiye'de yükseköğrenim gören Afrikalı lisansüstü öğrencilerin 6 Şubat depremleri sonrasındaki gönüllülük ve lojistik destek davranışlarını şekillendiren temel motivasyonlar ve vefa algısı bileşenleri nelerdir?
- Yöntem taslağı
- Karma yöntem deseni çerçevesinde, deprem bölgesinde gönüllü çalışan 120 Afrikalı öğrenciye nicel anket uygulanacak; ardından veri doygunluğu hedeflenerek belirlenecek 15 öğrenci ile derinlemesine mülakatlar gerçekleştirilecektir. Nicel veriler betimsel istatistikle, nitel veriler ise tematik analiz yöntemiyle incelenecektir.
Makaleyle bağlantısı: Çalışmada Afrikalı öğrencilerin tercümanlık, paketleme ve saha dağıtımında gösterdikleri gönüllü çabalar ve Türkiye'ye duydukları vefa hissi ile ilgili doğrudan bulgulardan mülhem olarak tasarlanmıştır(Kavak, 2023).
Tez veya makalede kullanım · Tartışma
Ekonomik ve siyasi zorluklar yaşayan gelişmekte olan ülkeler dahi afet diplomasisi kapsamında uluslararası dayanışmaya nakdî ve aynî katkı sağlama kapasitesine sahiptir.
Tartışma bölümünde küresel güney ülkelerinin uluslararası insani yardımlardaki rolü ele alınırken, Somali, Sudan ve Burundi gibi ülkelerin kriz anlarındaki yardım davranışları bu kaynakla desteklenebilir(Kavak, 2023).
En Az Gelişmiş Ülkelerin Uluslararası Afet Diplomasisine Katılım Rolü: Afrika Örnekleri İncelemesi
- Araştırma sorusu
- Ekonomik ve siyasi krizlerle mücadele eden Somali, Sudan ve Burundi gibi Afrika ülkelerinin Türkiye'deki afete yardım gönderme kararlarında insani diplomasi ve dini/tarihsel bağlar nasıl rol oynamıştır?
- Yöntem taslağı
- Nitel nitelikli karşılaştırmalı politika analizi yöntemiyle tasarlanan araştırmada, bu üç ülkenin resmî yardım kararları, meclis tutanakları ve basın açıklamaları doküman analiziyle incelenecektir. Diplomatlar ve dış politika uzmanlarıyla yapılacak görüşmeler veri doygunluğuna kadar sürdürülecektir.
Makaleyle bağlantısı: Makalede kendi iç krizleri süren Somali ve Sudan gibi ülkelerin hızlı biçimde nakdî ve aynî yardım seferberliği başlatması ve yüksek tutarlarda destek sağlaması bulgusuna dayandırılmıştır(Kavak, 2023).