İş Güvencesi, İş Kanunu Reformları ve Genç İşsizliği: Türkiye'nin Gelecekteki İş Gücü Şekillenmesinde Güvenceli Esnekliğin Rolü

Küresel iktisadi dalgalanmalar ve teknolojik dönüşümler, iş gücü piyasalarında esneklik ve güvence dengesinin yeniden kurulmasını zorunlu hale getirmektedir. Danimarka menşeili bir yaklaşım olan ve Avrupa Birliği'nin istihdam stratejilerine entegre edilen güvenceli esneklik (flexicurity) kavramı, işverenlerin değişen piyasa koşullarına uyum sağlamasını kolaylaştırırken çalışanların sosyal haklarını ve istihdam güvenliklerini korumayı hedeflemektedir. Türkiye, kronikleşmiş yüksek genç işsizliği, kadın istihdamının düşüklüğü, kayıt dışılık ve iş gücü piyasasının katı kurumsal yapısı nedeniyle bu modeli doğrudan uygulamakta zorluklar yaşamaktadır. Bu bağlamda, güvenceli esneklik ilkelerinin Türkiye’nin özgün sosyo-ekonomik gerçekliklerine nasıl uyarlanabileceği ve mevcut katı mevzuat yapısı içinde genç iş gücünün geleceğini nasıl şekillendirebileceği temel bir araştırma sorunu olarak öne çıkmaktadır.

Çalışmanın temel amacı, güvenceli esneklik yaklaşımının Türkiye’nin istihdam dinamikleri üzerindeki etkilerini ampirik ve kuramsal olarak incelemek ve son dönem iş kanunu reformlarının iş gücü hareketliliği ile güvence algısı üzerindeki yansımalarını ortaya koymaktır. Araştırma metodolojik olarak iki farklı veri kümesine ve yaklaşıma dayanmaktadır. İlk olarak, kademeli güvence sözleşmelerinin çalışanların iş güvencesi algısı üzerindeki etkilerini belirlemek amacıyla farkların farkı (difference-in-differences) ekonometrik analiz yöntemi kullanılmıştır; bu modelde işletme büyüklüğü ve işe alım yılları temel kukla değişkenler olarak ele alınmıştır. İkinci olarak ise Türkiye genelinde çalışan 350 katılımcıdan oluşan tesadüfi bir örneklem üzerinde anket çalışması yürütülerek, işçilerin güvenceli esneklik kavramına yönelik bakış açıları ve iş kaybı korkuları ampirik olarak test edilmiştir.

Ekonometrik analizlerden elde edilen bulgular, kademeli güvence sözleşmelerinin çalışanların iş kaybı korkusu üzerinde kıdem süresine bağlı olarak farklılaştığını göstermektedir. Özellikle daha düşük kıdem düzeyine (0-5 yıl) sahip çalışanlar arasında iş kaybı kaygısının yüksek olduğu, ancak kıdem süresi 5 yılı aşan çalışanlarda bu korkunun istatistiksel olarak anlamlı düzeyde azaldığı tespit edilmiştir. 350 çalışan üzerinde yapılan ampirik analiz sonuçları da bu bulguları destekler nitelikte olup, çalışanların güvenceli esneklik uygulamalarına yönelik algılarının firmanın büyüklüğüne ve çalışılan yıl sayısına göre değişiklik gösterdiğini ortaya koymuştur. Ayrıca, kısa kıdemli çalışanlar için getirilen işten çıkarma maliyetlerindeki indirimlerin, sağlanan istihdam teşvikleriyle dengelenmesi sayesinde işverenlerin sözleşmeleri erken feshetme eğilimlerinin sınırlandığı saptanmıştır.

Elde edilen sonuçlar, literatürdeki İkili İş Gücü Piyasası ve Beşeri Sermaye teorilerinin öngörüleriyle uyumluluk göstermektedir. Güvenceli esneklik modelinin Türkiye'de başarıyla uygulanabilmesi için tek tip bir yaklaşımdan kaçınılması, bunun yerine ülkenin kurumsal engellerini ve katı iş gücü düzenlemelerini dikkate alan aşamalı bir reform stratejisinin benimsenmesi gerektiği tartışılmaktadır. Çalışma, özellikle genç istihdamının artırılmasında eğitim yatırımları, mesleki eğitim programları ve aktif iş gücü politikalarının önemini vurgulayarak mevcut literatüre katkı sağlamaktadır. Sonuç olarak bu araştırma, kurumsal sınırlılıklar altında güvenceli esnekliğin uygulanabilirliğini kanıtlayarak, Türkiye gibi gelişmekte olan ülkelerin istihdam politikalarında esneklik ve sosyal koruma dengesinin nasıl kurulabileceğine dair somut ve kanıta dayalı bir yol haritası sunmaktadır.

Yapılan ampirik analizler, kademeli güvence sözleşmelerinin çalışanların iş güvencesi algısı üzerinde kıdem sürelerine bağlı olarak farklılaşan etkiler ortaya koyduğunu göstermektedir. Özellikle ilk beş yıllık çalışma döneminde olan çalışanlar üzerinde yapılan incelemeler, bu sözleşmelerin getirdiği iş güvencesizliği ve iş kaybı korkusunun daha belirgin olduğunu, ancak beş yıllık eşik aşıldığında ve kıdem süresi uzadığında bu kaygıların istatistiksel açıdan önemsiz bir düzeye gerilediğini açıkça kanıtlamaktadır.

Yazar bu durumu, kademeli güvence mekanizmalarının doğasından kaynaklanan kıdeme dayalı kıdem tazminatı artışları ve yasal koruma seviyeleri ile açıklamaktadır. İlk yıllarda işten çıkarma maliyetlerinin düşük tutulması esnekliği artırırken çalışan nezdinde güvencesizlik hissi yaratmakta, ancak zamanla yasal güvencelerin birikmesiyle birlikte bu kaygının yerini istikrara bıraktığı görülmektedir. Ayrıca beş yıllık işe alım teşviklerinin de işverenlerin erken fesih eğilimlerini frenlemede kritik bir rol oynadığı belirtilmektedir.

Elde edilen bu ampirik bulgular, uluslararası literatürde güvenceli esnekliğin Danimarka ve diğer İskandinav ülkelerindeki başarılı uygulamaları ile doğrudan ilişkilendirilmektedir. Literatürde yer alan ve aktif iş gücü piyasası politikaları ile güçlü sosyal koruma ağlarının birleşmesini savunan yaklaşımlar, Türkiye gibi iş kanunlarının katı olduğu ve kayıt dışılığın yaygın bulunduğu ekonomilerde reformların ancak aşamalı ve çalışanların temel gelir güvencelerini koruyacak şekilde tasarlanması durumunda verimli olabileceğine işaret etmektedir.

Sonuç olarak bu tartışmalar, Türkiye'nin gelecekteki iş gücü politikalarını şekillendirirken tek yönlü bir esnekleştirme yerine, çalışanların eğitimine yatırım yapan ve güvenceyi kıdem süreleriyle entegre eden bütünsel bir reform paketine ihtiyaç duyduğunu ortaya koymaktadır. Çift yönlü iş gücü piyasası teorisinin de işaret ettiği gibi, birincil ve ikincil sektörler arasındaki uçurumları kapatacak dengeli politikaların izlenmesi, hem genç işsizliği ile mücadelede hem de kapsayıcı ekonomik büyümenin tesis edilmesinde belirleyici olacaktır.

Çalışmada, güvenceli esneklik kavramının esneklik ve güvence unsurlarını dengeli bir şekilde bir araya getiren ikili yapısı ele alınırken, Wilthagen ve Tros (2004) tarafından geliştirilen teorik çerçeve referans alınmış; aktif iş gücü piyasası politikaları ile gelir güvencesinin Türkiye gibi gelişmekte olan ülkelerde de iş kaybı korkusunu azaltabileceği ve istihdam kalitesini artırabileceği savunulmuştur (Günay, 2024).

Yazar, Türkiye iş gücü piyasasının düşük katılım oranları ve kısıtlı iş hareketliliği gibi yapısal sorunlarını ve katı iş yasalarını tartışırken Ince Yenilmez (2013) çalışmasıyla paralellik kurmakta; doğrudan kopyalama yerine ülkeye özgü esneklik ve güvence bileşenlerinin tasarlanması gerekliliğini ampirik bulgularıyla desteklemektedir (Günay, 2024).

Bu araştırma, gelişmekte olan ülkeler sınıfında yer alan ve kendine özgü iş gücü piyasası katılıklarına sahip olan Türkiye'nin, Avrupa Birliği kaynaklı 'güvenceli esneklik' (flexicurity) modelini nasıl adapte edebileceğini kuramsal ve ampirik boyutlarıyla sorunsallaştırmaktadır. Çalışma, Danimarka kökenli bu modelin standart uygulamalarının Türkiye gibi genç işsizliği ve kayıt dışılığın yoğun olduğu bir ülkede doğrudan uygulanamayacağını göstererek literatürde önemli bir boşluğu doldurmaktadır. Özellikle istihdam güvencesi ile piyasa esnekliği arasındaki gerilimi, ampirik veriler ve farkların farkı ekonometrik yaklaşımıyla test ederek teorik tartışmalara gerçekçi bir zemin kazandırmaktadır.

Araştırma, güvenceli esneklik kavramını Wilthagen ve Tros (2004) ile Klammer (2005) gibi kurucu literatürün çizdiği teorik çerçeve üzerinden ele almaktadır. Ancak bu teorik mirası, İskandinav refah devletlerindeki başarılı örneklerin ötesine taşıyarak gelişmekte olan ülkelerin kurumsal engelleri bağlamında yeniden tartışmaya açmaktadır. Yazar, Heckman ve Pages (2004) tarafından Latin Amerika ülkeleri için yapılan esneklik reformu tespitleriyle paralellikler kurarak, Türkiye'deki iş gücü piyasası katılıklarının ve kıdeme bağlı güvence yapısının doğurduğu farklılaşan algıları ortaya koymaktadır.

Çalışma, Türkiye'nin iş gücü piyasası reformlarına yönelik literatür taramalarına hem yöntemsel hem de bağlamsal açıdan yenilikçi bir katkı sunmaktadır. Sadece teorik bir tartışma yürütmekle kalmayıp, kademeli güvence sözleşmelerinin çalışanların iş kaybı korkusu üzerindeki etkilerini ampirik olarak test etmesi, literatürdeki soyut esneklik tartışmalarını somutlaştırmaktadır. Araştırmanın getirdiği en büyük katkı, iş güvencesi algısının kıdem süresi ve firma büyüklüğü ile nasıl doğrudan ilişkili olduğunu deneysel bir çerçevede ortaya koyarak gelecek politika tasarımlarına ampirik veri sunmasıdır.